Rýhanııat • 26 Naýryz, 2020

Jańa jarynnyń basy – Temir tyshqan

272 ret kórsetildi

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, bir múshelge jatatyn jyl attarynyń alǵashqysy – Tyshqan. Kóne túrki jazbalarynda «tabyǵasyn» degen atpen belgili bul janýar «jaryn» esebiniń birinshi jyly. Ejelgi túrkiler bir jarynda, ıaǵnı 60 jylda 12 jyl ataýy bes dúrkin qaıtalanatyndyqtan, qatelesip ketpes úshin olarǵa bes túrli tús jáne bes túrli materıaldyq zat ataýyn bergen.  

Mysaly, aq, sary, qyzyl, qara, kók degen bes túrli tús ataýymen qatar,  temir, aǵash, topyraq, ot, sý sııaqty materıaldyq ataýlardy esepke alǵan.  Bul ataýlar jaryn esebin júrgizgende jańalyspaý úshin qajet bolǵan syńaıly. Joǵarydaǵy esep boıynsha bıyl Temir tyshqan jyly kirip jatyr.  

Jalpy tyshqan jylynyń ereksheligi jaıly ejelgi jazbalarda, folklorda kóptegen joramal-boljamdar aıtylady. Kerekýlik molda atamyz Mashhúr Júsiptiń jazbalarynda, tyshqan jyly eginshilik kásipke qolaıly, osy jyly týǵandar kór-jerdi jınaǵysh, eńbekqor bolady dese, tanymal etnograf Bıqumar Kámalashuly 2013 jyly jaryq kórgen «Qazaq halqynyń salt-dástúrleri» atty kólemdi eńbeginde: «Tyshqan jyly týǵan adamdardyń qylyǵy jyl janýaryna uqsas bolady. Bular «tyshqan tirlikke» qumar, dúnıe jınaǵysh, únemshil, uqypty jandar. Bir basyna jeterlik dúnıe jınap, jaqsy ómir súredi. Bul jyly týǵandar ulý, qoıan, qoı, meshin jyly týǵan adamdarmen jarasymdy ómir súre alady. Barys, ıt, jylan jylǵylarmen jarasymy jaqsy bolmaıdy» degen eken.

Sol sııaqty, bıyl kirgen temir tyshqan jyly budan 60 jyl buryn 1960 jyly bir dúrkin kelgen eken. Osy jyly týǵandar bıyl «Alpysta bar asylyń túgel jaınap, Mańyńa səýle shashqan shyraqtaısyń» dep áıgili ánshi Balýan Sholaq atamyz aıtqandaı 60-tyń asqaraly bıigine shyǵyp otyr.

Bıylǵy temir tyshqan jylynyń basqa tyshqandardan ereksheligi jaıly mońǵol baspasózderinde jarııalanǵan boljamdarǵa júginsek, bul jyl jaman bolmaıtyn sııaqty. «Bıyl jańa jaryn bastalǵandyqtan jamandyq bolmaýy tıis. Kóne kóshpendiler uǵymynda «Tirligi myǵym adam – tyshqan jyly týady» degen támsil bar. Berekege baı, beldigi bekem, toqymy tersiz, tútini túzý, tirligi toq jyl bolýǵa laıyq»dep jazǵan eken News.MH saıty juldyzshylar joramalyna súıenip.

 

Sońǵy jańalyqtar

29 qyrkúıekke arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:34

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 09:25

Mektepterde shekteý kúsheıtildi

Bilim • Búgin, 08:43

Indettiń betalysy irkilissiz

Álem • Búgin, 08:41

33 mln teńge aıyppul salyndy

Qoǵam • Búgin, 08:39

Balalarǵa bazarlyq kóbeıdi

Aımaqtar • Búgin, 08:38

Emhanaǵa tirkelý joldary qandaı?

Medısına • Búgin, 08:28

Eski kompıýterler jańartylady

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Aımaq mektepteri abattandyryldy

Bilim • Búgin, 08:15

Ashyqtyq – qoǵam damýynyń kepili

Saıasat • Búgin, 08:13

Mal urlyǵy órship tur

Oqıǵa • Búgin, 08:01

Ekologııalyq bilim berýdiń tetikteri

Saıasat • Búgin, 07:58

Basym mindetter – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 07:56

Salany jańǵyrtý – ýaqyt talaby

Pikir • Búgin, 07:42

Alty aqynnyń alǵysy

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Til tutastyǵy – el tutastyǵy

Rýhanııat • Búgin, 07:37

Altyn astyqty aýyldar

Aımaqtar • Búgin, 07:29

Jambylda júzege asqan jarqyn joba

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Qazaq tilin tórge shyǵaratyn ýaqyt jetti

Rýhanııat • Búgin, 07:25

Qarttarǵa qamqorlyq qajet

Aımaqtar • Búgin, 07:19

Balshyq sorǵysh kemeni sýǵa túsirdi

Tehnologııa • Búgin, 07:15

Sózimen demep, ánimen jebep...

О́ner • Búgin, 07:13

Batyl barlaýshy

Rýhanııat • Búgin, 07:01

Ata erligi – urpaǵyna úlgi

Tarıh • Búgin, 07:00

«Astana Opera» qaıta jandandy

О́ner • Búgin, 06:58

Qoǵam qasiretin arqalaǵan týyndy

Pikir • Búgin, 06:54

Jyly jaqtaǵy jalǵyzym

Ádebıet • Búgin, 06:52

Ekologııalyq karta ázirlendi

Ekologııa • Búgin, 06:48

Asarlatyp úı salyp berdi

Qoǵam • Búgin, 06:46

Aýyldastaryna kómektesken azamattar

Aımaqtar • Búgin, 06:44

Sóz ben istiń birligi

Qoǵam • Búgin, 06:29

Agrarlyq sektordy ǵylym órkendetedi

Ekonomıka • Búgin, 06:25

Ustaz – ulaǵatty uǵym

Búgin, 06:24

Joldyń sapasyn arttyrýǵa arnalady

Qoǵam • Búgin, 06:20

650 myńnan astam AÁK beriledi

Qoǵam • Búgin, 06:15

Bilim salasynda jemqorlyq azaıar emes

Qoǵam • Búgin, 06:12

Uqsas jańalyqtar