Koronavırýs • 26 Naýryz, 2020

COVID-19: Vırýstyq genosıd jəne indettiń əlemdik demografııaǵa əseri

55 retkórsetildi

BUU-nyń esebinshe, byltyr əlem halqynyń uzyn sany 7, 7 mlrd-qa jetken-di. Bıyl bul meje 7, 8 mlrd-ty quraýy tıis bolatyn. Alaıda jahandy jaýlaǵan koronavırýs demografııalyq konıýnktýraǵa túzetýler engizdi. Kún sanap pandemııanyń geografııasy keńeıip, onyń qurbandary artyp barady. Jer ǵalamsharyndaǵy resýrstardyń shekteýli ekenin eskersek, bul qubylysty əleýmettanýshylar qalypty jaǵdaıǵa topshylap otyr. Əıtse de demograftar juqpaly indetke adamzatty tamyrymen joıýǵa baǵyttalǵan vırýstyq genosıd degen baǵa berdi.

Vırýs "Kəri qurlyqty" jasarta ma?

26 naýryzdaǵy jaǵdaıǵa səıkes, vırýsqa ushyraǵandardyń sany əlem boıynsha 470 myń adamnan asty. Demek, burys kórsetkish jarty mıllıonǵa jýyqtady. О́lim-jitimge kelsek, dertten 21 297 adam qaıtys bolsa, 115 myńdaı adam aýrýdan aıyqqan. Naýqastanyp jatqandar 335 myńnan asady. Onyń ishinde 14 795 adamnyń hali aýyr jəne ortasha aýyr jaǵdaıda.
Bul rette jas ereksheligi úlken mańyzǵa ıe. Nege deseńiz, halyqtyń jas qurylymy pandemııadan bolatyn jalpy ólim-jitimge aıtarlyqtaı áser etýi múmkin. Osy faktordy negizge alǵan demograf Ilıa Kashnıskıı Eýropa aımaǵynda onyń yqpaly anyq baıqalǵan aıtady.

"Zertteý jumystaryna Italııadaǵy məlimetter alyndy. Sebebi bul - vırýstyń qarqyndy taraǵan Eýropadaǵy alǵashqy memleket. 17 naýryzda osy elde 2003 ólim tirkeldi. Italııadaǵy ólim-jitim kórsetkishi Eýropanyń ózge óńirlerinde qaıtalanýy múmkin dep boljanýda. Jalpy syrqattanǵandardyń qataryn halyqtyń úshten ekisi quraýy yqtımal. Sol sekildi pandemııadan qaıtys bolý təýekeli joǵary adamdar da esepke alyndy. Biraq ta eskerte keteıik, bul naqty boljam emes. Zertteýdiń basty maqsaty - halyqtyń jas qurylymyndaǵy erekshelikterdi salystyrý. Júrgizilgen taldaý əlsiz aımaqtardy anyqtaýǵa múmkindik berdi. Əsirese adam shyǵynyna Italııa, Germanııa jəne Ispanııa ushyraýy ǵajap emes. О́ıtkeni bul elder de egde jastaǵy turǵyndar kóp. Nazar aýdartatyn jaıt, qazir syrqattanǵandar men ólim deńgeıi úlken shaharlarda tirkelip jatqanyna qaramastan, indet stıhııalyq sıpat alǵan jaǵdaıda qarttary basym shalǵaı óńirlerge taralý qaýpi bar. Bul "kəri qurlyqtaǵy" karantın naýqanyn sozýdyń mańyzdylyǵyn taǵy kórsetedi", - dep feısbýktegi paraqshasynda oıymen bólisti I.Kashnıskıı.

Epıdemııalyq qaqpan

Əlemdegi demografııalyq ıakı mıgrasııalyq ahýalǵa qatysty saraptamalyq materıaldar buǵan deıin de "Egemen Qazaqstan" basylymynda birneshe ret qaýzaldy. Jaryq kórgen maqalanyń birinde "Maltýs tuzaǵy" teorııasyn keltirgen edik. Teorııa avtory ortaǵasyrlyq aǵylshyn ekonomısi həm demografy Tomas Maltýstyń eńbeginde stıhııalyq ósimdi tejeıtin faktor retinde – soǵys, kedeılik jáne epı­demııalyq aýrýlardy qarastyrǵan. О́kinishtisi sol, qazir adamzat atalǵan təýekelderdiń birimen betpe-bet soqtyǵysyp otyr.
Osydan on myń jyl buryn dúnıe júzi halqynyń sany mıllıonnyń aınalasynda bolsa, qazir bul kórsetkish – 7, 7 mlrd. Turǵyndardyń tyǵyz qonystanýy sońǵy on jylda qarqyn ala bastady. Jyl saıyn jumyr planetada adam sany 80-90 mln-ǵa kóbeıip jatyr. Eýropa elderinde qarttardyń qarasy qalyń. Kári qurlyqta bul kórsetkish – 27%.
BUU-nyń boljamyna sensek, alda­ǵy ýaqytta ýrbanızasııa úrdisi budan beter qarqyndy órbıdi.
Eýropa syrtqy mıg­rasııa arqyly demografııalyq ahýa­lyn jaqsartqany ras. Desek te koronavırýstyń qashan aýyzdyqtalatynyn dóp basyp aıtý qıyn. Eger de baıyrǵy turǵyndardyń kópshiligin indet ajaly qushsa, syrttan kelgen kelimsekter olardyń ornyn almastyrýy múmkin. Sebebi joǵa­ry­da kór­setilgendeı "Kári qurlyqta" jas­tar­dyń úlesi 30 paıyzǵa da jetpeıdi. Demek, gendik qorǵa myqtap kóńil bólý qajet. Bulaı deıtinimiz, COVID-19-ǵa qarsy vaksına əzirge tabylǵan joq. Qaýipti indetke tótep berýdiń amaly jeke gıgıenany saqtap, karantın ýaqytynda qoǵamnan oqshaýlaný. Túıindeı kelgende, qazir ulttyń sapasy synalatyn kezeń.

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar