Ol – osy aýdandaǵy kózi tiri eki maıdangerdiń biri. Tósek tartyp jatyp qalmasa ıgi edi. Áńgime aıtýǵa jaraı ma eken?! Kókeıdegi mundaı qaýipti bizdi tórgi bólmege ozdyrǵan qonaqjaı shańyraqtyń kelini Ulbala seıiltti. Minezi ashyq-jarqyn kelinshek buıymtaıymyzdy estigen soń kóńildene ún qatty:
– Atama arnaıy jolyǵýǵa kelseńiz, shamaly kúte turyńyz. Ol kisi óz bólmesinde. Men qazir eskertip shyǵaıyn, – dep kelini kelesi esikke kirdi. Ulbala – osy shańyraqtyń kenjesi Bolattyń kelinshegi. Kóp uzamaı qaıta shyqty.
– Shúkir, qulaǵynyń nashar estıtini bolmasa, ol kisi áli baqýat. Buryn tań atpaı turyp alatyn. Al qys aıynda asyqpaı tańerteńgi saǵat 10-11-de oıanady. Osy úıge kelin bolyp túskenime otyz jylǵa jýyqtady. Enem Nurbıbiniń qaıtys bolǵanyna shırek ǵasyrdan asty. Qart adamǵa erekshe kútim kerek. Tamaqty rejimmen ishedi, sondyqtan qalyptasqan kúndelikti daǵdysyn saqtaımyz. Birimiz jumysqa, balalar mektepke ketedi. Úıde jalǵyz qalady.
– Bir ózi zerikpeı me? Nemen aınalysady? – dedik Ulbaladan syr sýyrtpaqtap.
– Uıqydan oıanǵan soń túrli jattyǵý jasap, boı jazady. Teledıdar jańalyqtaryn kórip, tyńdaıdy. Ásirese sport baǵdarlamalaryna qumar. Fýtbol, hokkeı oıynshylarynyń aty-jónderin jatqa biletini sonshalyq, keıde ulymen, nemeresimen sóz talastyrady. Qysta ǵoı úıde otyrǵany. Kóktem, jaz, kúz aılarynda erte turyp, azyn-aýlaq baqshaǵa qaraıdy. Egistikti sýarady, aram shóbin julady. Áıteýir tynym tappaıdy, kóp qımyldaıdy. Bir orynda otyrǵanyn nemese tósekte jatqanyn sırek kóremin. Atamyzdyń júz jasqa aýyrmaı-syrqamaı jetkeni densaýlyǵynyń osyndaı myqtylyǵynan shyǵar.
Orta boıly qarııa zalǵa kirgende aradaǵy áńgime úzildi. Ornymnan atyp turyp aqsaqalmen amandastym. Qarttyń salaly qoldary áli de qarýly kórindi. «Shalyń myqty» dep súısinip qoıamyn ishteı. О́zimdi tanystyrdym. Ulbalanyń eskertýin umytyp kettim be, álde ǵasyr jasaǵan maıdangerdiń mysy basty ma, sózimdi uqpady.
– Qattyraq aıt! – dep qulaǵyn aýzyma qaraı tosa berdi. Daýystap jónimdi qaıta aıtqan soń dıvanǵa jaıǵasty.
– Biz Jamanqaradan taraımyz, – dedi aqsaqal áńgimesin áriden bastap. – О́z zamanynda baı saýdager bolyp ómir súrgen. Toǵyz perzenti bolypty. Tórteýi ashtyqtan ólse, ákem Jumaǵul 1928-1929 jyldary «halyq jaýy» dep ustalyp, keıin atylyp ketti. Ol kezde 9 jasar estııar balamyn. Sheshem Qyrǵaýyl Qazyǵurt aýdany Úshbulaq aýylynan edi. Eldi asharshylyq jaılady. Aýyldyń jas-kárisine deıin jerdi kúrekpen aýdaryp, astyq tuqymyn qolmen sebedi. Bıdaıdy oraqpen oryp, molotılkamen dán bastyrady. Jumys isteýshilerge jalaqy joq, eńbekkún ǵana jazylady. Tamaqqa tek bylamyq beriledi...
Osylaısha bes klastyq bilimi bar Rysmet Jumaǵulov 1934 jyldan 1942 jylǵa deıin Kóksáıektegi kolhozda eńbek etedi. Keıin soǵysqa alynady da Stalıngrad túbindegi keskilesken urystarǵa qatysady. Qorshaýda qalǵan nemis basqynshylary ólispeı berispeıdi. Qatardaǵy jaýynger R. Jumaǵulov qol pýlemetimen jaýǵa toıtarys berýge atsalysady. Qasynda járdemshisi bar. Qarsy shabýyldyń birinde aýyr jaralanyp, Saratov túbindegi Bolınsk qalasynda gospıtalda uzaq emdeledi. Sóıtip, elge ekinshi toptaǵy múgedek bolyp oralady. Maıdan dalasyndaǵy erligi úshin «Uly Otan soǵysy» ordenimen, «Marshal G.K.Jýkov» medalimen jáne birneshe merekelik medaldarmen marapattalǵan.
Rysmet aqsaqal marqum zaıyby Nurbıbi ekeýi 9 ul-qyz tárbıelep ósirdi. Úlkeni – Erbol 70 jasta. Uzaq jyl Tólebı aýdandyq statıstıka bóliminde qyzmet atqaryp, zeınetke shyqty. Bekbolsyny 66 jastaǵy zeınetker. Odan keıingisi – Yrysaı, al Zamırasy Almaty qalasynda turady. Kishi qyzy Jańyl bertinde qaıtys boldy. Bıbolsyn «Leńgir sý» mekemesinde esepshi bolyp jumys isteıdi. Janat bazarda saýda jasaıdy. Shirinkúl – Toǵys eldi mekeninde. Al Bolat osy qarashańyraqtyń ıesi. Ákesine qarap qalǵan ul osy.
– Jurt qatarly bireýden ilgeri, bireýden keıin degendeı ómir súrip jatyrmyz, – dedi aqsaqal bizben qoshtasar sátte. – As-aýqatymdy ázirlep qamqorlyq jasaıtyn kelinderime rahmet.
Jaqynda Tólebı aýdanynda turatyn Uly Otan soǵysynyń ardageri Rysmet Jumaǵulovqa Uly Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı jáne de baspana kezeginiń kelýine baılanysty Leńgir qalasyndaǵy 1 shaǵyn aýdannan 2 bólmeli páterdiń kilti saltanatty jaǵdaıda tabys etildi. Maıdanger buǵan deıin Leńgir qalasy, S.Sáýlembaev kóshesiniń 64-úıinde turyp kelgen edi. Árıne úıiniń berekesi bolyp, 4 ul men 5 qyz tárbıelep ósirgen aqsaqal úshin jer úıde tıisti jaǵdaı joq edi. Bul bıyl 100 jasqa qadam basqan keshegi maıdanger úshin týǵan kúnine laıyqty tartý boldy.
Serikqalı JEKSENBAEV
Túrkistan oblysy
