Qoǵam • 27 Naýryz, 2020

COVID-19: Bala boıynda úreı bolmaýy úshin...

31 retkórsetildi

Búginde adamzat balasy COVID-19 álemge taraǵanǵa deıin jáne taraǵannan keıin degendeı eki kezeńge bólinip qalǵandaı. Indet saǵat saıyn sheńgelin salyp, qanatyn jaıa túsken saıyn qaýipsizdik qadamdaryn meılinshe qatty qadaǵalap, jete mán bermeı júrgen jandarǵa túsindirý jumystaryn qarqyndy júrgizý asa mańyzdy mindetke aınalýda. IýNISEF qoǵammen baılanys jónindegi mamany Djeıkob Hant osy oraıda balalarǵa aýrý jaıynda túsinik berýdiń mańyzdylyǵyn aıtyp, ata-ana úshin arnaıy keńester toptastyrypty.

Dj. Hant keńesteri 8 bólikten turady. IýNISEF mamany ınternetten nemese teledıdardan jáne adamdardan indet týraly aqparattardy estigen, kórgen balalar túgili eresekterdiń kóńilinde alańdaýshylyq, kúızelis jáne qapa bolý sekildi jaǵymsyz sezimderdiń paıda bolatynyn aıta kele, balańyzben ashyq sóılesý arqyly siz onyń qazirgi jaǵdaıdy túsinýine, tynyshtalýyna, tipti balanyń óz qurdastaryna da kómektesýine paıdasyn tıgize alasyz deıdi. Sonymen maman keńesindegi alǵashqy qadam: Ashyq suraqtar qoıyp, tyńdaý. Mańyzdy taqyrypty talqylap, balańyzben tynysh jerde sóılesý úshin arnaıy oryn men ýaqyt bólińiz. Bul taqyryp jaıly ne biletinin anyqtap, jaýaptaryn bólmeı tyńdańyz. Al eger balańyz kishirek bolsa gıgıena erejesin qalaı saqtaý keregin kórsetseńiz jetkilikti.

Erkin sóıleýine múmkindik berip, bastysy, bala aıtqandy bolmashy nárse dep qaramańyz nemese odan qashpańyz. Olardyń sezimin qabyldap, mundaı jaǵdaıda qorqynyshtyń paıda bolýy zańdy ekenin túsindirińiz. Siz olarǵa ózińizdiń muqııat tyńdap otyrǵanyńyzdy bildirip, kez kelgen ýaqytta sizben jáne oqytýshylarymen sóılese alatynyn túsindirińiz. Balańyzdyń soǵan kózin jetkizińiz, degen Dj. Hant ekinshi qadamda adal bolyńyz, balaǵa túsinikti tilmen shyndyqty túsindirińiz deıdi. Siz álem­de ne bolyp jatqany týraly shynaıy aqparatty aıta otyra, balańyzǵa zaqym keletin aqparattan qorǵaýǵa da mindettisiz. Jasyna laıyq keletin tilde sóılesip, baýyr etińizdiń reaksııasyn qadaǵalap, mazasyzdyǵyna kóńil bólińiz. Eger qoıǵan suraqtaryna jaýabyńyz bolmasa, oıyńyzdan shyǵarmańyz. Ondaıda jaýaptardy birge tabýǵa umtylyp, IýNISEF jáne Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy sekildi halyqaralyq uıymdardyń veb-saıttaryna júginińiz. Balalarǵa ınternettegi keıbir aqparattardyń shynaıy bolmaıtynyn jáne tek sarapshylarǵa sený kerektigin túsindirińiz. Al úshinshi qadam, ózin jáne dostaryn qalaı qor­ǵaýǵa bolatynyn kórsetý. Koronavırýstan jáne basqa aýrýlardan qorǵanýdyń eń jaqsy tásilderiniń biri – qoldy únemi jýyp turýyn yntalandyryp, jótelgen nemese túshkirgen kezde aýyzdy búgilgen shyntaqpen jabý keregin kórsetip, osyndaı sımptomdary bar adamdarǵa jaqyndamaýdy túsindirińiz. Eger qyzý, jótelý nemese tynys alý qıyndasa dereý sizge aıtýyn kelisińiz. Shynymen Dj.Hant aıtqandaı, jan-jaqtan aǵylyp jatqan túrli aqparattan áli tolyspaǵan jetkinshek, balalar túgil eresekterdiń ózi daǵdaryp jatqany aıan. Osyndaı sátte shyny qaısy, jalǵany qaısy ekenin ajyrata almaı, ekrandaǵy jaǵdaıdy ózderine tikeleı tónip turǵan qaýip retinde baǵalap, kúızeliske de túsýi múmkin. Ondaıǵa jetkizbeý úshin balalaryńyzǵa múmkindiginshe kóbirek oınaýǵa jáne demalýǵa jaǵdaı jasańyz. Ádettegi kún tártibin, ásirese uıyqtaý tártibin barynsha ustanyńyz nemese jańa ortaǵa laıyq jańa kún tártibin qurýǵa kómektesińiz. Eger sizdiń aýdanyńyzda aýrýdyń órshýi oryn alsa, onda aýrýdyń olarǵa juǵýy ekitalaı ekenin, koronavırýsy bar adamdardyń kópshiligi óte qatty aýyrmaıtynyn jáne kóptegen adamdardyń qaýipsizdikti qamtamasyz etýde kúsh-jigerdi biriktirip jatqanyn túsindirip, olardyń kóńilin kóterińiz, deıdi tórtinshi keńeste. Jáne balańyzǵa bular­dyń qıyn (qorqynyshty nemese tipti ishpystyrarlyq) ekenin biletinińizdi aıtyp, osyǵan qaramastan erejelerdi saq­taý barshanyń qaýipsizdigi úshin mańyzdy ekenin túsin­di­rińiz.

Besinshi mańyzdy keńes – aýrýdyń násil, din, til tańdamaıtynyn túsindirý. О́kinishke qaraı, indet taraı bastaǵaly álemde belgili dárejede násildik kemsitýshilik boı kórsetti. Sondyqtan balalaryńyzdyń osyndaı qorlyqty sezinip júrmegendigine jáne qorlaýǵa sebepshi bolmaýyna kóz jetkizińiz, deıdi maman. Eger mektepte basqalar olardy mazaqtasa nemese kemsitken bolsa, onda bul jaıly ózderi senetin eresek adamǵa aıtyp berý kerektigin aıtyńyz. Altynshydan, ózińizge kómekshiler izdeńiz. Balalarǵa basqa adamdardyń bir-birine kómektesip, qaıyrymdylyq pen jomarttyq tanytýyn úlgi retinde kórsetip, indettiń órshýin toqtatýda, adamdardyń qaýip­siz­di­gin qamtamasyz etýde jumys atqaryp júrgen densaýlyq saqtaý qyzmetkerleri, ǵalymdar, jastar jáne basqa da tulǵalar týraly áńgimelermen bólisińiz. Sebebi qamqor adamdardyń osyndaı sharalardy iske asyryp jatqanyn bilý balalar úshin úlken jubanysh bolady.

Jetinshi mańyzdy keńes: ózińizdi kútińiz. Siz óz qaly­­­­byńyz arqyly balańyzǵa úlgi bolasyz. Sizdiń jańalyqtarǵa degen reaksııańyzdy bala birden sezedi, sondyqtan sabyrly bolyp, jaǵdaıdy baqylaýda ustap otyrǵanyńyzǵa kóz jetkizýi mańyzdy. Eger sizdi bir jaıttar mazalasa nemese kóńil kúıińiz buzylsa, onda ózińizge ýaqyt taýyp, otbasy múshelerimen, dosta­ryńyzben, ne senimdi adamdardyń kómegine júginip, demalýǵa ýaqyt taýyp, kúshińizdi qalpyna keltirýge ýaqyt bólińiz. Segizinshiden, áńgimeńizdi qamqorlyq kórsete otyryp, aıaqtańyz. Balalarǵa ata-analarynyń ózderin qıyn jaǵdaıda qaldyrmaıtynyn bilý mańyzdy. Balalarmen sóılesip bolǵannan soń olardyń boıyndaǵy mazasyzdyq deńgeıin baıqap kórińiz, denesiniń qalaı qozǵalatynyn, qalaı tynys alatynyn jáne daýys únin qadaǵalap, ózgeristiń bar-joǵyn baqylańyz.

Balalarǵa kez kelgen ýaqytta sizben sóılesýge bolatynyn qaıtalap eskertińiz. Olarǵa qamqorlyǵyńyzdy bildirip, árqashanda tyńdaýǵa daıyn ekenińizdi aıtyp, eger olardy bir nárse mazalasa kómekke kelýge daıyn ekenińizdi aıtyńyz, deıdi Dj. Hant.

 

Sońǵy jańalyqtar

Juqpaly aýrýlar jaıly jaýhar fılmder

Rýhanııat • Búgin, 12:50

Almatyda onlaın jattyǵý ótedi

Sport • Búgin, 11:51

Jalǵan aqparat taratqan muǵalim ustaldy

Koronavırýs • Búgin, 11:45

Túrkistan: Kásipkerlerdiń kómegi kóp

Aımaqtar • Búgin, 11:13

Naýqastyń jeke deregin kim taratty?

Aımaqtar • Búgin, 10:59

Aqyn Amanhan Álimuly dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 10:53

Qaıyrymdylyq aksııasynyń aýqymy keń

Aımaqtar • Búgin, 09:40

Shekteý sharalary qatań saqtalýy tıis

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Meıirlannyń músinderi

Rýhanııat • Búgin, 08:05

Memleket basshysynyń qamqorlyǵy

Qoǵam • Búgin, 07:50

Kúı qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:43

Daýys galereıasy

Rýhanııat • Búgin, 07:39

Aq jeleńdilerge alǵys aıtty

Rýhanııat • Búgin, 07:35

El áńgimelerin ekshegen

Rýhanııat • Búgin, 07:28

Tórt túlik kóbeıse, toqshylyq keledi

Ekonomıka • Búgin, 07:26

Tarıhta qalǵan indetter

Tarıh • Búgin, 07:22

Nesıe tóleýdi toqtata turý tártibi

Ekonomıka • Búgin, 07:21

Onlaın oıynda jeńildi

Hokkeı • Búgin, 07:15

Uqsas jańalyqtar