Rýhanııat • 29 Naýryz, 2020

Ulttyq tanymnyń ózegi – tarıhı sana

52 retkórsetildi

Jeke tulǵa ótkeni men ómir súrip otyrǵan qoǵamyndaǵy bolyp jatqan oqıǵalarǵa durys baǵa berip, oń-terisin paıymdaý úshin onyń  ozyq tarıhı sanasy bolýy qajet.  Ǵalym-oqymystylar «tarıhı sana» degendi – árbir jeke adam, tutas urpaqtyń tarıhyn sezinýi, óziniń shyqqan tegin, ólkesin, halqyn, násilin, onyń rýhanı túp-tamyrlaryn, ótken ómir jolyn tanyp-bilýi, sol arqyly patrıottyq sana-seziminiń oıanýy dep túsindiredi.

Rasynda qoǵamda tarıhı sana durys qalyptaspaı ulttyq sananyń jańǵyrýy múmkin emes. О́ıtkeni, ulttyq tanymnyń ózegi – tarıhı sana. Al tarıhı sananynyń qalyptasýyna  – aqıqatty arqaý etken shynaıy tarıh pen halyqtyń baıyrǵy qaınarynan sýarylǵan salt-dástúrdiń altyn arqaýyna baılanǵan rýhanııattyń róli zor.    

О́tken zamandarǵa kóz jibersek: tarıhı sanasy jansyzdanǵan  etnostyń belgisi – óziniń damý úrdisindegi aqıqı bolmysyn paryqtaý qabiletinen aıyrylyp,  asylyn baǵalaı almaıtyn, basqanyń jasyǵan maldanatyn, sanasy qortyq, ózin basqadan kem sanaıtyn, kembaǵal túsinik t.b. sııaqty sıpattary bolady eken.

Bundaı sıpat uzaq jyl otarshylyq zamandy basynnan ótkergen qazaq halqynyń da boıynan tabylary anyq. Mysaly, Reseıdiń Aǵartý mınıstrligi 1870 jyly «Reseıde turatyn jatjurttyqtardy orystandyrý sharalary» atty qujat qabyldap, buratana halyqtardyń tarıhı sanasyn álsiretý úshin arnaıy  sharalar qarastyrǵan. Osy sala boıynsha uzaq jyl zertteý júrgizgen ǵalymdardyń biri akademık Manash Qozybaev: «Bodan bolǵan eldiń sanasyn tusap, rýhanı quldyqqa qaraı ıkemdeý úshin qoldanylatyn eń tóte tásil – halyqty óz tarıhı sanasynan aıyrý. Bul úrdis 1917 jylǵy qazan tóńkerisinen keıin de jalǵasyp, jańadan ornaǵan keńestik ıdeologııanyń basty quraly boldy. Mysaly, Keńes úkimeti qurylǵan alǵashqy  jyldary  odaq boıynsha barlyǵy 194 ult pen ulys ómir súrgen bolsa, 1991 jyly odaq qulaǵanda osylardyń 50 paıyzy tarıhı sanasyn joǵaltqandyqtan ult retinde joıylyp ketti» deıdi.  

Joǵarydaǵy etnostardyń tarıhı sanasynyń joıylyp ketýine negizgi sebep – olardyń ulttyq tanym-túsinigine qaıshy metodologııalyq ádisterdiń  ómir shyndyǵy retinde túsindirilýi. Dálirek aıtqanda, tarıhı obektıvti shyndyq ımperııalyq saıasattyń yǵyna qaraı burmalanyp, nátıjesinde usaq ulttar óz tarıhyn jatsynýǵa, óziniń ótkeninen jırenýge ákelip soqtyrdy.

Elbasymyz Nursultan Ábishulynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańarý» atty baǵdarlamaly maqalasynda: «Ulttyq damýdyń yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúıretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańyldy» dep otarlaýshylar tarapynan  ult rýhanııatyna kúshtep tańylǵan soraqylyqty aıqyn eskerte kele, odan qutylýdyń sara joly –  ózimizdiń tamyry tarıhynyń tereńinen bas­taý alatyn rýhanı kodymyzdy saqtaı otyryp, qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgert­peıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵy­rýymyz múmkin emes. Ol úshin áýeli rýhanı kodtyń ózegi – tarıhı sana ekenin umytpaýymyz kerek» deıdi.

Elbasy bul pikirin – qazirgi zamandy ýaqyt turǵysynan tolyq baǵamdap,  bolashaqty oılap, keleshekti tolǵaý arqyly, túbegeıli zerdelep baryp aıtyp otyr. О́ıtkeni, bir qoǵam, bir el, bir ulysta – ulttyq tarıhı sanasy qalyptasqan top pen máńgúrtik pıǵyldaǵy qaýymynyń qatar ómir súrýi bolashaqta –  eldiktiń ydyraýy men ortanyń jikshildenýine ákelip soqtyrady.

Sondyqtan bolashaqta qazaq qoǵamyn saýyqtyrýdyń joly kemeldengen tarıhı sanany qalyptastyrý arqyly barlyq  qazaqstandyq bir maqsat pen ortaq múddege jumyla qyzmet isteý ekeni túsinikti. Osy oraıda, úndi jurtynyń kósemi Rabındranat Tagordyń  «árbir halyq álem qaýymdastyǵy aldynda óziniń basqaǵa uqsamaıtyn erekshe ulttyq bolmysymen daralanyp turmaı, basqanyń qańsyǵan qadir tutsa, ol halyq joıylýǵa bet burǵan, qasiret jolyndaǵy ult» degenin de umytýǵa bolmaıdy.

Sońǵy jańalyqtar

Et eksporttaıtyn elde et qymbat...

Ekonomıka • Búgin, 06:50

Bir áýlettiń taǵdyry

Tarıh • Búgin, 06:42

Qazaqtyń kúmis kómeı ánshileri

Rýhanııat • Keshe

Búgin aıt namazy oqyla ma?

Rýhanııat • Keshe

Búgin - Oraza aıt merekesi

Rýhanııat • Keshe

Maıdan dalasynan tabylǵan báki

Aımaqtar • 23 Mamyr, 2020

Jezqazǵanda 13 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • 23 Mamyr, 2020

Uqsas jańalyqtar