Al jyn soqqandaı qutyryq bısymaqtary bizdiń bıshisymaqtardyń talaıyn uıqy-kúlkiden aıyrdy. Ol «ónege» bizdi izdep týra kelgen joq, alaıda Reseıge jetken jerinde bassalǵan eliktegish-solyqtaǵyshtarymyz «ustazdarynan» asyp túspese, qalyp qoımady. Sonyń bir mysalyn, teledıdardyń kómegimen reseılik estrada sahnalarynyń túp-tórinen baıqap júrgenimizdeı, bizdiń elordadaǵy, Almatydaǵy sahnalardyń «kórkemdelýinen» kórýdemiz. Elektr qýatymen qubylyp, qubyjyqtanyp, alas-kúles, alqyn-julqyn, aıqysh-uıqysh aýdarylyp, tóńkerilip, dóńgelenip, ushyp-qonyp, kóship te jatqan sapyryndy kórinister. Zaldy ary-beri osqylap turǵan elektrshamdar kózińdi buldyratady. Odan beride, sahnada, ándi súıemeldeýshi aspaptardyń dańǵyr-duńǵyry, arsyl-gúrsili, shań-shuńy ánshi daýysyn anyq estirtpeıdi. Solardan mezi bolyp, án-kúı tyńdap ta, bı kórip te máz bola almadym da, turaq-mekenim Almatynyń teatrlaryna barýymdy shektedim.
Birde osy jáıtti áńgimeleı qalǵanymda tájirıbeli kardıolog-dáriger kórshim Syrym Qalıuly: «Bizdiń bólimshege kelip qaralyp júrgenderdiń arasynda júregine, júıkesine salmaq túskender kóbeıip barady. Keıbireýi keshe teatrǵa konsertke barǵanyn, orkestrdiń tars-turs, qańǵyr-quńǵyry basyn áńki-táńki etkenin aıtady. О́tken aptada ekeýin aýrýhanaǵa jatqyzdym» dedi.
Jas jýrnalshy kezimde aıqaı-shýdyń adamǵa zııany jóninde maqala jazýdy oılap, sol yńǵaıdaǵy birneshe kitapty oqyǵanym bar. Bir ǵalym tájirıbe úshin júk máshınesin shóptesin dalada júıtkitip kele jatyp qalt toqtata qoıǵanda 3 metrge jýyq mańaıyndaǵy shópterdiń, gúlderdiń máshıne tejegishiniń qatty qajalys-shıqylynan buıyǵa, búrise qalǵanyn jazypty. Ekinshi ǵalym arnaýly synaý sehynda ushaq motoryn iske qosyp, janyna bos qańyltyr shelekti qoıyp ketken. 2 saǵattan soń baryp qarasa, shelek úgitilip qalypty.
Bizdiń úlken-kishi orkestr ataýlymyz da tyńdaýshylardy sheksiz dańǵazalyǵymen sharshatýda. Ándi súıemeldeýshi aspap ataýlylary úzdiksiz dúńkildep, tańqyldap, tońqyldap, júıkeńdi julqylaıdy. Solarǵa jem bola bermeı, radıoarnalarǵa bet buraıyn, dep uıǵardym da, ustap júrýge yńǵaıly shaǵyn ǵana radıoqabyldaǵysh satyp aldym. «Bala kúnimizden tanys ánderdi «Shalqar», «Qazaq radıosy», «Retro FM» dep atalatyn arnalardan taba alasyń, tek jalyqpaı izde», dedi bajam. Izdeýge kiristim. Eski ánderdiń birnesheýin tyńdap rahattandym.
Áıtkenmen, ol arnalar da «zamanaýı talapqa» beıimdele bastaǵan ba, qalaı, erteńinde keshkisin bireýiniń túımeshigin basyp edim, Kenen Ázirbaevtyń «Boztorǵaıy» aıtylyp jatyr eken. Sózderi ornynda, tek áýeni aýytqyp-aýytqyp ketedi. Kenekeńniń muń joq, kóńildi qaljyń-qyljaq bar. Solaısha «jańartylyp» kete berse, Kenekeńniń «jerge qonbaı shyryldaǵan boztorǵaıy», kóp uzamaı, jeńiltek qarlyǵashqa aınalar-aý!.. Al odan keıin bastalǵan tapyryqty taqpaq-ánnen qutylýǵa asyqtym. Aǵash qazyqty aǵash balǵa-baltamen uryp turǵandaı dúńkil-dúrsil, tańq-tońq májbúrledi. «Aǵash qazyq qaǵý» údep barady.
«Jańartylyp» degende bizde sońǵy kezde «ándi óńdeýshi sazgerler» kóbeıgenin meńzep otyrmyn. Máselen: Ámire Qashaýbaev, Júsipbek Elebekov, Ermek Serkebaev, Álibek Dinishev, Jánibek Kármenov, basqa da áıgili ánshilerimiz aıtqan «Dýdaraıǵa» búgingi «Dýdaraı» shala-mala uqsaıdy. Birde atalǵan arnalardy izdep otyryp: «Dý-ý-ý-ý-da-a-rı-ı... Dý-darı... Márııamnyń aıt-qan só-zi... Dý-dar...» dep álde yzyńǵa, álde syńsýǵa uqsas álsiz, úzik-úzik daýysty estidim. Sodan keıin ánniń ekinshi shýmaǵy kóterińki únmen aıtylyp, qaıyrmasy úsh ret qaıtalanyp, álgi yzyń men syńsý qaıtalandy. Eriksiz tańdandym. «Jańa» áýen, sirá, «ánóńdegish sazgerdiń mańdaı teri» shyǵar. Solardyń «uqtyrýynan» bolar, keıbir «juldyzdarymyz», halyq ánderin, Birjan men Aqan, Muhıt pen Estaı... ánderiniń bastalý, basqa da keıbir tustaryn deminiń jetkeninshe úzdige sozyp, avtorlarynyń «qatelikterin túzetedi».
Álbette, bir án basqa arnalarda da aıtylady. Bireýinde túpnusqasy, ıaǵnı kópshilikke aıan durysy, al ekinshisinde – myna aıtylǵandaı burysy. Buǵan qosarym: ánniń sózderin qubyltylady. О́ner kestesinde «Dýdaraı» bar ánshilerdiń biri: «...Ornyńa orys, qazaq talasyp júr» dep durysynan jańylmasa, ekinshi ánshi: «Ornyńa óńsheń jaman talasyp júr» dep bura tartady. «...Qor bolyp súımes janǵa ketkenimshe» men «...Qor bolyp bir jamanǵa ketkenimshe» de básekeli.
Birde «Qustar qaıtyp baradyny» (N.Tilendıev) tyńdadym. О́kinish-saǵynyshty baıaý qońyr únmen aıtylýy shart ánýendi ánshi jigit jigerlene aıtyp tur eken. Qaıyrmasyn aýzynan jalyn atqandaı ahylap eki ret qaıtalady. Ony súıemeldeı tońq-tońq etken turpaıy bir dabys «...qulaqtan kirip, boıdy...» titiretti. Shydaı almaı, basqa arnany izdedim: Aqan seriniń «Balqadıshasy» kezdesti. Estýime buıyrǵan bóliginde túpnusqada joq: «juldyzym, sholpanym, jaryǵym, qaraǵym, janarym, janym Balqadısha» degen jyltyraq sózderdi tyqpalap qoıypty. Kim? Nege?..
Júsipbek Elebekovtiń oryndaýyndaǵy túpnusqada:
«Ketti» dep Balqadısha estigende
Qushaqtap qusjastyqty jylaǵanym,
-bolsa, ony:
«Ketti» dep Balqadısha estigende,
Taýynda Jylandynyń qushaqtap qara jerdi, eńirep jylaǵanym,
eńirep jylaǵanym, janym Qadısha!»,-dep, nemese:
«Qushaqtap quz-jartasty jylaǵanym»,
-dep «jańartqan». Aqańnyń nala-muń, sharasyzdyq raımen baıaýlatyp aıtqan áni kerisinshe oryndaldy. Apyrym-aý, ánniń de, onyń óleńiniń de túpnusqasyn búdirý qaıdan shyqqan «óner»?
Teledıdar ekranynan jıi kórinetini – jastardy eliktirgish, jeliktirgish eser ánderdi súıemeldeýde «mýzykalyq qosymsha kúsheıtýdiń» qoldanylýy. Sonyń «qýatymen» sheteldik, reseılik, ózimizdik telearnalardyń talaıyn jalańashtyń az-aq aldyndaǵy qıralańdaǵan, buralańdaǵan, shalqaqtaǵan, eńkeıgen, tońqaıǵan, sekirgen bıshisymaqtardyń jaýlap ala bastaǵany. Al teatrdaǵy ondaı «qubylysta» zaldaǵy kórermen jastardyń kóbi oryndarynan qol soǵa ushyp turyp, teńsele «tamashalaıdy».
«Teledıdar ekranynan» degende ókinishpen aıta otyrarym: áý basta konsertteri attaryna saı naǵyz qazaqy, mádenıetti mánerimen qýantqan «Gákký», «Toı-dýman» arnalarymyz da endi (tegi «Mýzyka» degen arnadan juqsa kerek) opyr-topyr, astań-kesteń bı jarysyna qatystan bolypty.
О́tken aptada radıoarnanyń birinde suhbattasýshy bir sazgerdiń: «Qudaıǵa shúkir, zaman túzeldi, shet elderden mýzykalyq nebir jańa aspaptardy aldyra alatyn boldyq, estradamyz sol zamanaýı aspaptarmen jabdyqtalýda» dep masattana sóılegenin estidim. Menińshe, sol aspaptardy qazaǵymsha «dúńkildek, tońqyldaq, torsyldaq...» dep ataý kerek.
«Bir sazger, bir arna, bir ánshi» dep «jumbaqtap» jazǵanymdy baıqaǵan shyǵarsyzdar. Onyń sebebi: radıokonsertti jazýdan qolym bosaǵan sátterde izdeımin de, kóbinese orta tusyna kezigip, júıkeme shı emes, qýraı júgirte bastaǵandarynda jaýyp tastap tynshımyn. Onyń ústine arnalardyń kóbinde: án-kúı jazylǵan taspalar poıyzdyń vagondarynsha tirkele salady, avtorlary atalmaıdy. Ataldy degenniń ózinde sazgerdiń aty-jóni aıtylyp, aqyn jaıyna qalady. Bul sózime ılana qoımaǵandardan ótinerim: ýaqytyńyz bolsa, radıoarnalarymyzdy 2-3 kesh boıy «aralap» baıqaǵaısyz.
Al «jańa» ánderdiń birsypyrasy túrli-túrli shúberekterdiń qıyqtarynan jasalǵan quraq tósenish sııaqty. Bir tusy burynǵy anaý ánge, bir tusy mynaý ánge uqsaıdy. Jıendik-aý. Sony ańǵartpaý úshin be, nemese sazger men óńdeýshiniń «jetistigi» me, áıteýir, keıde ol quraq ánderdiń eki tarmaqty qaıyrmasy bylaı tursyn, tórt tarmaqtysyn da 3 - 6 ret jópeldete aıtyp, jeke bir sózderin 10 shaqty ret ekilene qaıtalaıdy. Odan soń qaıran qalatynym: sońǵy kezdegi jańa ánderdiń basym kópshiliginiń mán-mazmuny kezdese almaı, tipti sóılese almaı, sóılese qalsa, túsinise almaı júrgen eki ǵashyqtyń nala-zary. Ánge sóz jazatyn aqyndar sondaı kúı keship júr me, álde «zamanaýı hal» sondaı ma?
Al «estradamyz sol aspaptarmen jabyqtalýda» dep shirengen sazger ras aıtty. Kópdaýysty ándi (hordy) ǵana ma, tipti jeke oryndaýshy ánshini súıemeldeýshi orkestrlerimizdiń keminde 90 paıyzynda: dombyra, qobyz, syrnaı qoldanylmaıdy. Ol nelikten? Keshegi qazaqtyń bul kóne ult aspaptary búgingi qazaqtarǵa «zamanaýı» bolmaı qalǵany ma?
Osynaý suryqsyzdyqtardy mádenıet salamyzdyń sharýasyn retteý mindeti júktelgen mınıstrlerdiń keshegisine de, búgingisine de jeke hattaı da, gázettegi maqala etip te jetkizdim. Sovettik dáýirde Mádenıet mınıstrligimizde «Kórkemdik keńes» bolǵanyn, eshbir án, bı, kúı, pesa da onyń sheshiminsiz sahnany mańaılaı almaǵanyn, sol dástúrdi jandandyrý qajettigin aıttym. Jym-jyrt. Ezýindegi kóbigi qurǵamaıtyndar albaty jamandap júrgen Keńes kezinde kelip túsken aryz-shaǵym hattarǵa, baspasóz synyna bir apta ishinde jaýap qaıtaratyn tártip bolyp edi, al búginde ol joq, tegi sheneýnikter bas-basyna táýelsizdik alsa kerek.
Ǵabbas Qabyshuly
