Álem • 30 Naýryz, 2020

COVID-19: Jasandy ıntellektiń dəýiri

111 retkórsetildi

Qazir jalyqpaǵannyń barlyǵy koronavırýsty talqylap, BAQ betterinde tek adam shoshıtyndaı derekter ǵana keltirilýde. Ras, pandemııanyń taralý aýqymyn aıtýdyń ózi qorqynyshty. Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń məlimetinshe, juqpaly indettiń landshafty 180 memleketten asyp, syrqattanǵandardyń sany 750 myń adamǵa taqady. Adamnan bólek, aýyr dıagnozǵa jahandyq ekonomıkada dushar boldy. Məselen, AQSh-ta bir kúnde 3 mıllıondaı adam jumyssyz qaldy. Amerıkalyqtar «Uly kúızelis» kezeńinen beri Qurama shtattardyń ekonomıkasy mundaı soqqyny kórmegenin aıtady. Əlemniń qarjy-ekonomıkalyq arhıtektýrasynyń shatqaıaqtaýyna qaramastan, sarapshylar bul múmkindikter kezeńi dep sanaıdy. Dəlirek aıtqanda, jasandy ıntellektiniń qaýqary synalatyn kezeń.

Juqpaly indet óndiristi týralatty

Dúnıe júzi betperdege tumshalanyp, onlaın rejimge kóshkendikten qazir kóptegen kompanııalar, korporasııalar, sondaı-aq óndiris oryndary jumysyn toqtatýǵa məjbúr. Alaıda ǵasyr ıgilikterin jolǵa qoıǵan modernıster kəsipterin bir sətke de úzgen emes. Bulaı deıtinimiz, sıfrly tehnologııany jetik meńgerip, óndirisi avtomattandyrylǵan isker ortanyń upaıy túgel. Olar jaıly səl keıinirek, aldymen jahandaǵy ahýaldy baǵamdasaq.

Epıdemııa taralǵaly eki aıdan soń, resmı Beıjiń Hýbeı aımaǵynan tys eldegi irili-usaqty kompanııalardyń 60-90% karantınge jabylǵannan keıin jumysty jandarǵanyn habarlady. Sondaı-aq indet qarqyn alǵan aqpan aıynda avtokólik saýdasy byltyrǵy uqsas kezeńmen salystyrǵanda 5 esege quldyrady. CNPC memlekettik munaı kompanııasy Qytaıdyń kúndelikti munaı ımportynyń kólemi 2 mln barrelge qysqarǵanyn məlimdedi. Buǵan qosa Qytaıdaǵy 80% iri jəne 30% shaǵyn əri orta kəsiporyndar qysqartylǵan qurammen jumysqa kirisken. Osy jaǵdaı Aspan asty elindegi ishki jalpy ónimniń 40%-ǵa qysqarýyna alyp keldi.

AQSh-ta koronavırýstan týyndaǵan qaýipti seıiltý úshin Federaldy qor júıesi eki kún ishinde jarty trln dollardy ekonomıkaǵa quıyp, bank júıesindegi bazalyq mólsherlemeni nólge deıin túsirdi. Ekonomıster 2019 jyldyń aıaǵynda AQSh sıkldyq toqyraýmen betpe-bet keletinin boljaǵan-dy. Aqyry bul boljam rastalyp, onyń prezıdenttik həm Kongress saılaý naýqanyna tuspa-tus kelgeni amerıkalyq ısteblıshmentke qolaısyzdyq týdyrdy. Dese de qazirgi aq úı basshysynyń aıy ońynan týdy deýge bolady. Nege deseńiz, barlyq sətsizdikti Tramptyń muhıt asyp kelgen indetke jaba salýy əbden múmkin.

Pandemııanyń zil soqqysy əsirese týrızm salasyna dóp tıgenin aqparat quraldary jarysa jazýda. О́ıtkeni əlemdik IJО́-niń 2% osy sektorǵa tıesili. Budan basqa adamdardyń qatynaýymen baılanysty ekonomıkanyń barlyq baǵyttary shyǵynǵa batyp jatyr. Onyń qataryna kóńil kóterý oryndarynan bastap, qoǵamdyq tamaqtaný qyzmetine deıin kiredi. Bul segmenttiń Amerıka ekonomıkasyndaǵy úlesi - 4%. Bólshek saýda naryǵynda da quldyraý oryn alýy yqtımal. Munda uzaq merzimdi paıdalanylatyn taýarlardyń saýdasy týralap qalady dep kútilýde. Aıtalyq, Fransııada əleýmettik mańyzy bar taýarlardyń saýdasynan bólek, saýdanyń barlyq túrlerine shekteý qoıyldy. Kəsibı jəne bıznes qyzmetter, kólik tasymaly jəne kóterme saýda naryǵyda japa shegedi dep boljanyp otyr.

Əlemdi termınator qutqarady

Qalyptasqan ahýal memleketter men iri korporasııalarǵa ekonomıkalyq strategııany qaıta qarastyrýǵa ıteremeledi. Tarqatyp aıtqanda, COVID-19 adamzatty shynaıy syn-qaterlerge daıyn bolýǵa úıretpek. Halyqaralyq Financial times basylymy bul IT tehnologııalardyń múmkindigin kórsetýdiń oraıly səti dep jazady. Demek, tehnokrattardyń dəýreni keldi deýge tolyq negiz bar. Mysaly, postepıdemııalyq keleshekte avtonomdy dúkenderge suranys artyp, dəstúrli bólshek saýdany onlaın saýda qyzmeti yǵystyrýy ǵajap emes deıdi ekonomıkalyq sholýshy Tım Harford. Sol sekildi mıllıondaǵan keńse qyzmetkerleri qashyqtyqtan jumys istep, mektep jəne joǵary oqý oryndarynǵy bilim berý formatyda osy úlgige tolyqtaı aýystyrylady. Amazon syndy platformalarda taýardy jetkizýde robottyń qyzmeti iske qosylady. О́nerkəsip óndirisinde robottandyrý isi qarqyn ala túspek. Iаǵnı adam ómirine qaýipti salalarda onyń ornyn mashına almastyrady. Al ony úıde otyryp-aq basqarýǵa bolady. Budan qaldy ushaq salondary men krýızdyq laınerlerde zararsyzdandyrýdyń tyń tehnologııasyna qajettilik artady deıdi sarapshylar. Túındeı kelgende, buryndary fýtýrıstik kózqaras retinde sanalǵan boljam, aktýaldy qajettilikke aınalýǵa jaqyn.

Sońǵy jańalyqtar

Jazýshylyqtan maqtanǵa deıin

Ádebıet • Búgin, 17:40

Qurdym (tórttaǵan)

Ádebıet • Búgin, 17:20

Talǵat Qalıev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 17:05

«Memorıal» servısiniń mańyzy zor

Aımaqtar • Búgin, 16:45

Sıfrlandyrý barysyn pysyqtady

Qazaqstan • Búgin, 16:29

Jańa formattaǵy jyr keshi

Rýhanııat • Búgin, 16:25

О́tken jyly 59,8 myń jup ajyrasqan

Qazaqstan • Búgin, 16:12

Túrkistandyq ustazdar marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Týrızm salasy qalypqa kele bastady

Qoǵam • Búgin, 14:43

Tún tynyshtyǵyn buzatyndar kóp

Aımaqtar • Búgin, 14:28

Akademık Keńesbaı Musaev dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 14:10

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

Qazaqstan • Búgin, 14:05

Júrekke salǵan jaralar óshpeıdi

Rýhanııat • Búgin, 12:58

Almatyda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Uqsas jańalyqtar