Oıý-órnekti ornymen paıdalanǵan jón

Taıaýda Almatyda Kindik Azııa sýret­­shileriniń ujymdyq kórmesi ótti. Osy­laısha Aspan Gallery ORNAMENTUM galereıasy Ortalyq Azııa­nyń osy zamanǵy sýretshileri – tashkent­tik Dılıara Kaı­pova, bishkektik Marat Raıymqulov, otandastarymyz Ba­qyt Búbiqanova, Elena men Vıktor Vo­robevtardyń týyndylaryn toǵystyrdy.

Qarap otyrsaq, búgingi tańda jalǵan etnostyq dekoratıvtik stıl týlar men eltańbalarda, oryndyqtar men qoqys salatyn jáshikterde de kezdesetin boldy.

Onyń sebepteri túsinikti de: KSRO ydyraǵannan keıin respýb­lıkalar bu­rynǵy kózdi jaýyr qylǵan keńestik atrı­býtıkadan arylyp, táýelsizdikti tanytatyn jańa nyshan belgisine qysqa merzimde kóshýge tıis boldy. Biraq, onyń kóp jaǵdaıda tek syrtqy beınesi ǵana ózgergenimen, shyn mánisinde ishki maz­muny sol qalpynda qalatyn. О́zińdi bu­rynǵy bılikten ajyratyp, bólip alý úshin zattardy jańa ulttyq túske boıap, óz oıý-órnegińdi qossań jetkilikti sekildi kó­ringen...

Al Almatyda toǵysqan tórt qylqalam sheberi osy máselege baı­lanysty kóz­qarastaryn or­taǵa saldy. Oıý-órnek mádenıet­terdi jaqyndastyratyn tásil ǵana emes, sonymen birge medı­tasııalyq ádis ekenin túsindirýge umtyldy. Bul rette olardyń shy­ǵarmashylyǵyndaǵy oıý-órnekti tek plastıkalyq forma ǵana dep emes, barynsha keń maǵynasynda ony óner arqyly syrtqy uqsas­tyqpen ǵana shektelmeıtin, ǵalam­nyń shynaıy tabıǵatyn óner ar­qyly jalǵastyrýǵa degen tal­py­nys dep te túsiný qajet.

Olardyń shyǵarmashylyǵynda ıerarhııa joq, bul jerde beıneleý jáne qoldanbaly óner, dástúrler men ınnovasııalar, asqaq óner men buqaralyq mádenıettiń bári ushtasyp jatyr. Endeshe, kórmege kel­gen tanymal kórshilerimiz tý­ra­ly qysqasha baıandaıyq.

 «Oıý-órnek – ulttyń tól óneriniń asa mańyzdy bóligi»

О́zbekstandyq qylqalam she­beri Dılıara Kaıpova ózbek­tiń dástúrli ıkat oıý-órnek motıv­terin zamanaýı tanymal má­de­nıettiń beıneleri men nyshandaryn – Mıkkı Maýs, Kapıtan Amerıka, Krık belgilerimen ara­­lastyra otyryp, jańasha tú­sindiredi. Tanymal pop ónerdiń beıneleri abr matalar men ha­lattarǵa aýysyp, solarmen «as­tasý arqyly» jahandanýdyń nyshanyna aınalyp, olardyń ulttyq qundylyqtar men ulttyq biregeılikke qalaı áser etkenin pash etedi.

Kaıpovanyń matadaǵy eńbek­teri alǵash ret 2016 jyly Tash­kentte kórse­tilip, sodan beri Qyr­­ǵyzstan, Grýzııa, Reseı jáne BAÁ elderinde bolyp qaıt­ty. Sýretshiniń shyǵarmashylyǵy týraly BBC korporasııasy reportaj túsirip shyǵarǵan.

«Oıý-órnek – ulttyń tól óne­riniń asa mańyzdy bóligi, ár­qaısysynyń ózin­dik semantıkasy men maqsaty bar, olar kez kelgen halyqtyń tarıhy men ózindik ereksheligin boıynda saqtaıdy. Men eski men jańanyń, «ózimizdiki» men «ózgeniń» shıe­lenisine nazar aýdartý úshin ha­lyqtyq ónerdiń osynaý kemel ári ta­masha álemine kirip, oǵan «bó­tendi» engizemin, ıkat­­tyń boıaý­lary men oıý-órnek­teriniń buldyr poetıkalyq ále­min bógde mádenıettiń qatań mını­ma­lıstik belgilerimen aıqastyrýǵa tal­pynystar jasaımyn», deıdi Dılıara.

«Bári týraly» sheksiz órnek quras­tyrýǵa bolady

Bishkektik Marat Raıymkýlov – «705» shyǵarmashylyq tobynyń negizin qalaýshylardyń biri. Ol óziniń zamanaýı teatrlandyrylǵan qoıylymdarymen Almatyǵa bu­ryn da keldi. Raıymkýlov grafı­kalyq týyndylar men oıdan shy­ǵarylǵan nemese kúndelikti ómir­den alynǵan qııal-ǵajaıyp beı­neler men oqıǵalar ózindik erekshe oıý-órnekke aınalatyn mo­nýmentaldy kórkem sýretter salady.

Raıymkýlovtyń týyndylary Qyr­ǵyzstanda, Norvegııada, Shveısarııada, BAÁ, AQSh, Ita­lııada, onyń ishinde 2011 jylǵy Venesııa bıennale sharasynda Ortalyq Azııanyń pavılonyna qoıylǵan.

«Bastapqyda ózim jumys isteıtin grafıka men oıý-órnektiń ózara qalaı árekettesetini túsi­niksizdeý boldy. Oıý-órnek bizdiń túısigimizde, túpsanamyzda sımmetrııa men assımetrııa zańdaryna toly etnostyq oıýly element retinde qabyldanady. Áıtse de, eger oıý-órnekti tabıǵattyń, so­sıýmnyń nemese basqa da álde­neniń elementterin qamtıtyn órnek retinde qarastyratyn bol­saq, dál osy tusta ózim jumys isteıtin sýrettermen arada parallelder tartýǵa bolady. Men balalyq shaǵymnan bastap Ǵalam­nyń evolıýsııasy, jer betinde tirshiliktiń túzilýi, adamdar ara­syndaǵy máńgilik dostyq pen kú­res týraly tań­ǵalarlyq teorııalar jınaqtalǵan túrli sýretterge toly ensıklopedııalarǵa qyzyǵatynmyn. Osylardyń bar­lyǵynan eshkimdi umyt qaldyr­maı «bári týraly» sheksiz ór­nek qurastyrýǵa bolady. Bul qyzy­ǵýshylyǵym túrli sıpatta sýretterde kórinis tabady dep oılaımyn. Bul mıneraldar, elester, adamdar, ozbyrlar, basıllalar men kometalar týraly túr­lishe  ensıklopedııalar», deıdi Marat.

«Art mamany emes men úshin mundaı kórmege qatysý asa qyzyqty»

Aqtóbelik qylqalam she­beri Baqyt Búbiqanova jańa kór­kem­sýretter serııasynda tor sy­­­zyq­­ty dápterdiń betin sýret sa­­latyn polotno retinde qaras­tyrady. Beınebir mektep qa­byr­ǵasyna qaıta oralǵandaı, «dáp­ter betterindegi» tor syzyq­tar­dyń aıasynda túrli  oıý-órnek­terdi salady. Kóbimiz sol dápter betterine sýretti qur túısikpen syzatynbyz. Osynaý oılanbastan salynǵan oıýlar men órnekter biz­diń kórnekti kodymyz ben psı­hı­kamyzdyń beınesine jáne óz dá­ýirimizdiń eskertkishine aınal­maq. 

Baqyt qazaqstandyq jańa bý­yn qyl­qalam sheberleriniń aı­týly ókilde­riniń biri. Ońtús­tik Koreıa, Ázerbaıjan, Fransııa, Uly­brıtanııa, AQSh, Reseıde óz kórmelerin ótkizgen. Onyń týyndylary 2019 jylǵy Venesııa bıennale sharasynda Qazaqstannyń debıýttik pavılonyna qoıý úshin iriktelip, sońǵy sátte ótpeı qala­dy.

«Art mamany emes men úshin Aspan Gallery ORNAMENTUM kórmesine qatysý asa qyzǵylyqty. Men basqa sýret­shilerdiń týyn­dylaryn, kórmelerdi jáne bizge tıesili dúnıelerdiń ortaq keńis­tikte qalaı kórinis tabatynyn unatamyn. Meniń qolymnan shyq­qan týyndylar ózgelerden «kóshirip alynǵandyqtan» maǵan tıesili emestigimen de qyzyqty. Iаǵnı, men aldymen materıaldar jınadym, sýret saldym, óz qo­lymdy qoıdym, biraq bul týyndylar is júzinde meniń sanamnan shyqpaǵan aqparatty jetkizedi»,  deıdi Baqyt.

«Kez kelgen bılik dástúrli oıý-órnek­tiń qasıetine arqa súıeıdi»

Elena men Vıktor Vorobevtar – Venesııa bıennale sharasynyń (2017) negizgi ekspozısııasynda óz týyndylaryn kórermen nazaryna usynǵan tuńǵysh ortaazııalyq sýretshiler.

Olar 2015 jyly Almatydaǵy Qas­teev atyndaǵy óner mýzeıinde ótken ózde­riniń «Uıqydaǵy sý­retshi» atty retro­spektıvalyq kórmesinde «Oıý-órnekshi – Orna­mentalızator» atty qazaq­tyń oıý-órnekteri formasynda la­bırınt túrindegi monýmentaldyq ınstallıasııasyn ornatqan-dy. Osy kórme arqyly jańa joba­lardyń serııasymen bastaǵan taqyryptaryna qaıta oraldy.

Olar aınaladaǵynyń bárinen oıý-órnektiń izin tabady jáne biz kóbinese baıqaı bermeıtin qarapaıym zattarǵa jeńil ázil-qaljyńmen nazar aýdartady.

«Halyqtyq mádenıettiń qu­­ramdas bóligi retinde oıý-ór­nekke magııalyq sı­pat beriledi. Ha­lyqty ózgeshe áserge bó­leý, sıqyrlaýdyń túrli amaldaryna ba­ratyn kez kelgen bılik dástúrli oıý-órnektiń osynaý qasıetine arqa súıeıdi. Osy fýnksııaǵa ıe bolý arqyly oıý-órnek saıası yqpal júrgizý quralyna aı­na­lady. Ǵalamdyq «órnek» jasaý úshin, magııalyq qolónershilikti qoldaný obektisi, «negizi» retinde tanylatyn ha­lyq­ty jappaı «oıý-órnekke aınaldyrý» qubylysy júrip jatyr», deıdi Elena.

ALMATY