Kóne dastandarymyzda, keshegi-búgingi ǵasyrlarda qymbat jaratylysty qyz shirkinniń sulý bitimin súıine, qyzyǵa, qumarta jyrlamaǵan jyraý, aqyn joq shyǵar: qara jibekteı shash... bilekteı burym... qarlyǵashtyń qanatyndaı qıǵash qas... qaraqattaı, moıyldaı qara kóz... aq mańdaı... oımaq aýyz... úlbiregen qyzyl erin... aqqýtós... qypshabel... minsiz myqyn... – qulynmúsin!
Mahabbat jyrshylarynyń burynǵy-keıingisin tizimdemeı-aq, Abaıǵa toqtalsaq, ǵashyqtyq mándi nebary bes-alty óleńinde beınelengen qyz kelbeti kóńilimizdi kóktem-jaz etpeı me?!. Júregindegi súıispenshilik sáýle-sezim oıana bastasymen «Aıttym sálem, qalamqas» pen «Kózimniń qarasyn» jattap almaǵan qazaq bozbala-jigit joq-aý! Qazaq qyzynyń názik te sulý jaratylysyna tánti bolǵan Abekeńniń ǵashyqtyq jyrlary eshqashan eskirmeıdi, urpaqtarymyzdyń mahabbat áni bola beredi.
Zamandasymyz, mahabbattyń bulbuly atanǵan aqyn Tumashtyń – Tumanbaı Moldaǵalıevtiń – jigitshiliginiń birinshi belesinde ǵashyq qyzy Kúltaımen til tabysqan sátin:
«...Ekeýimiz tuńǵysh ret qosylyp aıttyq
Abaıdyń «Qalamqasyn», eljirep bir», - dep 2011-jyly, 76 jasynda eske alǵany tegin be?!
Tumashtyń:
«...Ańsaýmenen kelem jazdy,
Kúnniń bári altyn qyzdaı», - degeni she?!. Buryn-sońdy mundaı teńeý aıtylǵan joq. Tumashqa aıtqyzǵan kúsh – qazaq qyzynyń kórkemdigi, ol kórkemdikti zerlegen ádepti sózi, ádemi úni, syńǵyrlaǵan qońyraý kúlkisi, bııazy júris-turysy – jan sulýlyǵy!
Pa, shirkin, qazaqtyń: «qalamqasy... kóziniń qarasy... altyn qyzy...».
Osydan on jyl shamasy buryn qazaqtyń qyzy: shashyn shashyp tastap, omyraýyn ashyp tastap, qasyn qassymaqqa aınaldyryp qyryp, kóziniń asty-ústin biri kókpen, biri jasylmen boıap, tipti jıegin qarasheńberlep, kirpigine uzyn qaıqy kirpik jalǵap, ernin shıqandaı etip shyǵa keldi. Biriniń beti sopaq, biriniń júzi dóńgelek bolsa da, quddy bir qalyptyń kirpishindeı. Ile-shala denesine jabysqan kókshil-sury jarǵaq shalbar men keýdeshe kıip, byrtıyp-tyrtıǵandary paıda boldy. Ol ózgeristeri muhıttyń o jaǵy men bu jaǵynan reseılik qyz-qyrqyndar alyp kelgen «zamanaýı moda» eken. Egde jastaǵylar sol qubylystardy unatpaı, tańdandyq. Al endi birer jyldan soń keýdesheniń etegi qysqaryp, kindigi ashyq alabelder oıqastady. Odan keıin jarǵaq shalbardyń balaǵy qýyqqa uqsap, ne dize, ne jilinshik tusy ıt julmalap jyrtqandaı jalbyr tesikpen «sándeldi». Al kerek bolsa!.. Mysaly, men eriksiz ashýǵa býlyǵyp júrip, kóshede sondaı «modashyl» qyzdardyń qarsy kele jatqan eki tobyn toqtatyp: «Qaraqtarym-aý, shyraqtarym-aý, myna sıyqtaryń ne? Eshqaısyńa jaraspaıdy da ǵoı?» degenimde, olar dý kúlisip, júgire basyp kete bardy. «Esti sóz-aý» dep elegeni bolmady.
Kelesi kezek shashyraǵan shashyn buzaýdyń tońǵaǵyndaı sary túske boıaǵandarǵa tıdi. Iá, qalalyq áıel áýletiniń ne eki ıyǵyn, ne keýdesin, ne betiniń jartysyn jaba jalbyraǵan, saýdyraǵan saban shashtylarǵa. Jasqa jasamys, egdege kempir eliktep degendeı, sabanshyldar egiz-segizdep órip jóneldi. Baıaǵy Batystan «baıǵazy». Reseılik, ózimizdik telarnalardyń qaısysyn ashsań da, san-sapalaq sabanshashtylarsyz kórinis az.
Birde, Dostyq dańǵylyndaǵy aýtobýs aıaldamasynda jan-jaqtaryna qarap qoıyp, qazaq-orys sózderin shalaptap sóılesip turǵan tórt qyzǵa jaqyndap: «Á, qyzdarym, sálemetsińder me? Qazaq bola tura qara shashtaryńdy saryǵa boıap, bularyń qalaı?» degenimde, bireýi: «Men ózim bilem» dep, ekinshisi: «Da, eto vas ne kasaetsıa» dep, basqalary jyrqyldap kúldi. «E, meıilderiń» dedim de, burylyp kettim. Áreketimdi ańdap, qulaq túrip tursa kerek, qarapaıym bir áıel: «Saıtandar sóz uǵýshy ma edi?» dep kúńk etti. Árıne, uqtyratyny bolmaǵan soń, uǵyp áýresi ne?
Bizdiń balalyq shaǵymyz pıonerdiń, komsomoldyń ǵıbratty mektebinde ótti. Mektepte sabaq úlgerýimizdi qadaǵalaýy óz aldyna, sóıleýimiz, kıim kııýimiz, demek, búkil júris-turysymyz synyp jetekshimizdiń, muǵalimderdiń yqpalynda boldy. Uqypty kıinip júrdik. Qyzdar boıanbady, jyltyraq ony-muny taqpady, shashyn bir burym, qos burym etip órip qoıady. Ádemi-aq!.. Bizdiń qaısybirimiz taqyrbas boldyq, ózgelerimiz shashymyzdy qysqa, yqsham etip qıdyratynbyz. Sol tártipten zııan shekkenimiz joq. Al búginde she? Kóbi kerisinshe. Máselen, Komsomoldy almastyrǵan Jastar uıymy bar sııaqty. Pálen de túgen partııanyń Jastar qanaty bar desedi. Memlekettik, úkimettik bir jıyndar kezinde «Jastar uıymy áıtti-búıttini» estigenim bolmasa, nemerelerim oqyǵan, shóberelerim oqyp júrgen mektepterde bolǵanymda, shákirt jastardyń tirlik tamyryn ustap, taǵdyryn baǵyp, belsene ıgi ispen shuǵyldanyp júrgen jastar uıymyn kórgen emespin.
«Keleshek – jastardiki» deımiz. Qaǵıdaly sóz bar, qajyrly is shamaly. Osyndaı oı keshkenimde Amerıka Qurama Shtattarynyń qýmúıiz saıasatkeri Allen Dallestiń 1945-jyly: «Amerıkanyń soǵystan keıingi Sovet Odaǵyna qarsy saıasatyn iske asyrý týraly oı» degen sóz-jobasynyń orys tiline aýdarylǵan nusqasyn bertinde oqyǵanym esime túsedi. Onda mynadaı kósilý bar-dy:
«...Olardyń sheneýnikterin ur da jyq bolýǵa belsene, biraq birtindep, sezdirmeı yńǵaılaımyz, paraqor, turaqsyz etemiz. Tońmoıyndyq pen bósteki sóz bel alatyn bolady. Adaldyq pen ádildik ótkenniń qaldyǵyna, kúlkige aınalyp, kerek bolmaı qalady... ultshyldyqty jáne halyqaralyq jaýlyqty, eń aldymen, orys halqyn jekkórýshilikti jymyn bildirmeı qozdyryp, azdyra asqyndyramyz. О́ıtip otyrǵanymyzdy bireýleriniń sezýi, bilýi múmkin, biraq olardy oqshaýlap, qaýqarsyzdyqqa ushyratamyz... Urpaqtarynyń birinen soń birin shatastyramyz. Olardy bala kúninen, jasóspirim kezinen nysanaǵa alamyz. Negizgi maqsatymyz – JASTARYN ábden adastyrý, olardy kinámshil keraýyz, berekesiz, namyssyz beıbaq etý...».
Al Djon Kennedı 1961-jyly AQSh prezıdenti bolyp saılanǵan kúngi sózinde Sovet Odaǵyn endi qarý kúshimen jeńý múmkin emes, biz olarǵa qarsy ıdeologııalyq qarýdy qoldanýǵa tıispiz degen-di.
Qarjysy esepsiz, aıla-sharǵysy zymııan halyqaralyq sıonızmniń Sovet Odaǵyn ydyratpaı tynbaıtynyn 1939-jyly dıplomat A.Kollontaımen suhbatynda aıtqan I.Stalınniń dallestik jospardy boljaǵan myna pikirin oqylyq (túpnusqasynan úzindi):
O sovremennoı zapadnoı mýzyke:
Est klassovaıa podopleka ı ý tak nazyvaemoı zapadnoı popýlıarnoı mýzykı, tak nazyvaemogo formalıstıcheskogo napravlenııa. Takogo roda, s pozvolenııa skazat, mýzyka sozdaetsıa na rıtmah, zaımstvovannyh ý sekt «trıasýnov», «tansy» kotoryh, dovodıa lıýdeı do ekstaza, prevrashaıýt ıh v neýpravlıaemyh jıvotnyh, sposobnyh na samye dıkıe postýpkı. Takogo roda rıtmy sozdaıýtsıa prı ýchastıı psıhıatrov, stroıatsıa takım obrazom, chtoby vozdeıstvovat na podkorký mozga, na psıhıký cheloveka. Eto svoego roda mýzykalnaıa narkomanııa, popav pod vlııanıe kotoroı chelovek ýje nı o kakıh svetlyh ıdealah dýmat ne mojet... mýzyka toje voıýet.
V 1944 godý mne dovelos prochıtat ınstrýksııý, napısannýıý odnım ofıserom anglııskoı razvedkı, kotoraıa byla ozaglavlena: «Kak ıspolzovat formalıstıcheskýıý mýzyký dlıa razlojenııa voısk protıvnıka».
(Vystýplenıe na vstreche s tvorcheskoı ıntellıgensıeı, 1946 g. Tom 16.).
Dallestiń muragerleri, halyqaralyq sıonızm uıymy elsyn-gorbachevtardy satyp alyp, Sovet Odaǵyn ydyratty da, eń aldymen, Reseıdi nysana etip, ıdeologııalyq maıdan ashty. Onyń dúmpýi bizdi de shalyp, dallesterdiń «jastardy adastyrý» saıasatynyń salqyny shalǵan qazaq qyzdardyń kemı bastaǵanyna eriksiz, dármensiz kýá bolyp júrmiz. Bolashaq otanasynyń azaıýy halyqtyń ósimin baıaýlatýǵa áser etetini túsinikti. Al qosylǵandarynyń jylǵa jetpeı ajyrasýy kóbeıip tursa, ol – mahabbat, súıispenshilik atty asyl sezimniń arzandaǵany.
Ǵabbas QABYShULY
