Jaqynda jahantordan qus tilinde sóılesetin aýyl jaıynda oqyǵan edim. Kýshkóı (qazaqsha maǵynasy – qus aýyly) dep atalatyn bul aýyl Túrkııanyń taýly aımaǵynda ornalasqan eken.
Baılanys nashar hám turǵyndar tóbe-tóbeni meken etkendikten de bolar, olardyń qus tilinde, ıaǵnı, ysqyryq arqyly sóılesip kele jatqandaryna 400 jylǵa jýyqtapty. «Bul – bizdiń ana tilimiz. Osy tildiń arqasynda kez kelgen jerde, kez kelgen qashyqtyqqa qaramastan sóılesip, bir-birimizdi qınalmaı túsinemiz» deıdi saı-salanyń arasyndaǵy aýyl turǵyndary.
Búginde 10 myńdaı adam sóıleıtin bul til IýNESKO-nyń muralar tizimine engizilip, mektepter men ýnıversıtetterde sabaq retinde oqytylyp, jyl saıyn dástúrli túrde festıval ótkiziledi eken.
Qus tili týraly nege aıtyp otyrmyz?! Bálkim, bizdiń babalarymyz da baǵzyda qus tilinde sóılesken shyǵar. Bala kezimizde ata-ájelerimiz: «Balalar, ysqyrýǵa bolmaıdy, jel shaqyrasyńdar» dep tyıym salsa da, aýyldaǵy qarasıraqtar bir-birimizdi ysqyryq arqyly tanyp, ysqyryq arqyly tabýshy edik. Qazirgi balalar ysqyryqtyń ne ekenin bile me eken, ózi?!
Ernar Áýezovtiń jolyn jalǵaıtyn qazaq jastary nege joq?
Osy bir tusta áńgime aýanyn qus tilinen qustyń túrine, jalpy, ań-qus taqyrybyna burǵym kelip otyr. Bir baıqaǵanym, qazirgi qazaqtyń kóbi qus tanýdan qalǵan sekildi. Qarqyldaǵan qarǵany, shyqylyqtaǵan saýysqandy, kózge kóp túsetin kógershindi, ara-tura jandy jadyratyp, bir mezet jarq ete qalatyn qarlyǵashty, taǵy da birer qustardy tanysa tanıtyn shyǵar. Qalǵan qustardy tústep tanıtyn adamdar sırep barady.
(Sýret: Tileýbek Shaıahmet)
«О́kinishke oraı, jastardy aıtpaǵanda kekse aqyndarymyzdyń ózderi týǵan aımaqtyń ósimdikter álemi týraly suraı bastasańyz taıaz bilimin tanytyp, dalaǵa sóıleıdi. Qustan tanıtyny – qarǵa men saýysqan, ári ketse, búrkit, beri ketse, shymshyqty biledi, aǵashtyń bári olar úshin tal, gúldiń bári bir gúl.
(Sýret: Tileýbek Shaıahmet)
Keshegi aspanǵa qarap aldaǵy aıda ne bolatynyn boljaıtyn suńǵyla qazaqtyń búgingi urpaǵy kóktemde áýeli qaı gúl búr ashatynyn, kúzde eń sońǵy bop qaı aǵashtyń japyraǵynyń túsetinin, qaı shóptiń ne qasıeti baryn bilmeıdi. Ne aýyl qazaǵy, ne qala qazaǵy bilmeıdi. Muny ózimizden buryn syrt kóz synshy orys aǵaıyndar baıqap júr, aýdarmashylar ańǵaryp júr» dep qynjylǵany bar edi qazaq dalasyndaǵy qustar jaıynda birneshe toptama jazyp, kitap shyǵarǵan, belgili aqyn Esenǵalı Raýshanov aǵamyz.
(Sýret: Valentın Zenkov)
Aýylda bala kezimizde kóktemde sary ala qazdardy, ara-tura bábisekterdi kórýshi edik. Qazir qaladamyz, kóp kórmegen soń qustardyń zaty turmaq, atyn da umyta bastaıdy ekensiń. Aqyn sóziniń jany bar. Orys aǵaıyndarymyzdyń tabıǵatty, onyń ishinde ań-qustardy aıalaýǵa kelgende bizden oq boıy ozyq turǵany ras. Alysqa barmaı-aq, ózim turyp jatqan Shyǵys Qazaqstandy alaıyq. Bilýimshe, bizdiń oblysta qustarmen shuǵyldanyp, indete zerttep, sanaq júrgizip, olardyń taǵdyr-talaıyna alańdap júrgen birde-bir qazaq ornıtology joq.
(Sýret: Valentın Zenkov)
Al ózge ult ókilderiniń, onyń ishinde orys halqynyń qustarǵa sonshalyqty qushtar, qanattylarǵa ózgeshe qamqorlyqpen, erekshe meıirimmen qaraıtynyna qaradaı qarap qyzyǵasyń. Qashan kórseń, qys demeı, jaz demeı, jaýyn-shashyn, boran demeı, taý-tasty, quz-qııany erinbeı, jalyqpaı aralap, ań-qusty tizimge alyp, sýretke túsirip, sońynan kitap-albomdar shyǵaryp júretinine kádimgideı súısinesiń. Bul rette B.Sherbakov, S.Starıkov, Iý.Kotýhov sekildi oblystaǵy ornıtologtar esimin qurmetpen atap ótýge tıispiz. Biz ańǵarǵan taǵy bir dúnıe, qazaq fotograftarynyń kópshiligi taza aýaǵa shyǵyp, tabıǵatty sýretke túsirýge qumbyl bolǵanymen, taý kezip, tas basyp, ań-qusty fotoǵa tartýǵa kelgende kejegesi keıin tartatyn sekildi. Bir qaraǵanda, bir qaraǵanda emes-aý, shynynda, arnaıy ýaqytty bólip, bárin tastap, taý-tasty sharlap, ań-qusty sýretke túsirý ǵajabynan góri azaby kóp jumys ekeni de ras. Qazaq fotograftary osy azapqa (durysynda, ǵajap qoı) shydamaıtyn sekildi, «Áı, qoıshy sony» dep jandaryn qınaǵysy kelmeıtin sııaqty. Jýyqta, osy maqalany ázirleý barysynda óńirimizge esimi belgili jazýshy, byltyr 80 jasqa tolǵan óskemendik ornıtolog Borıs Sherbakovqa habarlastym. Oblystaǵy ań-qustyń jaıyn surastyryp, sóz arasynda ózimdi kópten tolǵandyryp júrgen «Qazaq nege qustarǵa qyzyqpaıdy? Oblysta nege qazaq ornıtologtary joq?» degen saýalymdy qoıdym. «Qazaqtar tabıǵatqa, onyń ishinde ań-qustardy zertteýge kóp qyzyqpaıdy. Keıde dıssertasııa úshin jazady. Sońǵy jyldary Ǵylym akademııasynda Nurdáýletov degen jigit tuıaqtylardy zertteýmen shuǵyldanyp júr» dep qysqa qaıyrdy qart ornıtolog.
Alaıda búginde Nur-Sultan qalasynda turatyn, buryndary О́skemendegi Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde Jaratylystaný jáne ekologııa fakýltetin basqarǵan, keıin prorektor qyzmetin atqarǵan botanık- ǵalym, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Anar Myrzaǵalıeva qazaqtardyń ornıtologııaǵa qyzyqpaýynyń bir sebebin aldymyzǵa tartty. «Shyǵysta ornıtologııamen shuǵyldanatyn qazaqtardyń joqtyń qasy ekeni ras. Máselen, ózim eńbek etken Amanjolov atyndaǵy ýnıversıtette ornıtologııa bıologııa fakýltetinde zoologııa kýrsynyń ishinde oqytylady. Konstantın Prokopov degen kisi sabaq beredi. Shákirtterdi de sol kisi tańdaıdy. Ǵylymdy kóterý úshin ár ǵalymnyń óziniń ǵylymı mektebi bolýy kerek. О́zim Qýanyshbek Sybanbekov degen kisiniń mektebinen óttim. Ol kisi biraz shákirtter tárbıeledi. Ýnıversıtette Jaratylystaný jáne ekologııa fakýltetin basqarǵan ýaqytta bıologııa kafedrasy arqyly «Qazaq balyq sharýashylyǵy» ınstıtýtynyń tapsyrysymen qazaq balalaryn balyq sharýashylyǵyna daıyndadyq. Ýnıversıtette ózimniń de ǵylymı mektebim boldy, shákirtterimniń aldy doktorantýrda oqyp jatyr. Qazir joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdaryna óz ǵylymı mektepterin damytýǵa qoldaý qajet, olarǵa qamqorlyq jasaý kerek. Qamqorlyq bolmaǵan jaǵdaıda ǵylymı mektep joıylady, sabaqtastyq úziledi. Qazaq jastarynyń ornıtologııa salasyna barmaýynyń bir sebebin osydan izdegenińiz jón shyǵar» deıdi botanık-ǵalym.
Árıne, qazaq ornıtologııasy sóz bolǵanda zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń qusshy uly Ernardy tebirene eske alamyz.
(Sýrette: Ernar Áýezov ortada)
Ernardy eske alǵanda onyń 1968 jyly Alakól araldarynan relıkti shaǵala dep atalatyn, álemniń úsh-aq jerin meken etetin ǵajaıyp qusty taýyp, taýyp qana qoımaı, 1972 jyly oǵan tuqym statýsyn berip, keıin «Alakól» tabıǵı qoryǵynyń ashylýyna sebepker bolǵan jankeshti eńbegi oıǵa oralady.
О́kinishke qaraı, búginde Ernardyń esimin de, qansha jyl ǵumyryn arnaǵan esil eńbegin de el umytyp barady. Ernardyń jolyn jalǵap júrgen qazaq jastary da ilýde bireý.
Byltyr bir áriptesimiz: «Jalpy, Alakóldiń araldaryna nemese kórnekti bir jerine Ernar men shaǵalasynyń aty berilip, poetıkalyq músin ornatylsa, ózimizge de, ózgelerge de (týrısterge) mańyzdy málimet bolar edi. Alakóldi týrızm ortalyǵyna aınaldyrý úshin ter tógip júrgen Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov pen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danıal Ahmetov osy usynysty jerge tastamaı, júzege asyrsa ıgi edi» dep oryndy usynys jasaǵan bolatyn. О́tken jyly Alakóldiń Shyǵys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy bóliginde týrısterge arnalǵan mýzeı ashylǵan edi. Keleshekte osy mýzeıdiń bir bólmesi Ernar Áýezovke, onyń tapqan shaǵalasyna arnalsa ǵıbratty is bolary anyq.
152 qus túri qorǵaýǵa zárý
Al 283 myń sharshy shaqyrymnan astam aýmaqty alyp jatqan, ormanǵa, ózen-kólge baı, jeri shuraıly, tabıǵaty shyraıly Shyǵys Qazaqstanda ań-qus ataýly qalaı ósip-ónip jatyr? Qandaı ań-qus túrlerine qaýip tónip tur? Qaısysy azaıdy, qaısysy kóbeıdi? Eń áýeli oblystyq Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy usynǵan málimetterge kóz júgirtelik. Basqarma bergen derekterge súıensek, búginde oblys aýmaǵynda jabaıy janýarlardyń 94, qustardyń 335 túri mekendese, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyzyl kitabyna engen, quryp bara jatqan jáne sırek kezdesetin ósimdikter men janýarlardyń, qustardyń 50 túri kezdesedi. Sońǵy bes jyl kóleminde aımaqtaǵy ań men qustar sany birshama ósken eken. Máselen, jabaıy tuıaqtylar sany óńirde 2015 jyly 24 834 bolsa, 2019 jyly 28 334 (12,3 %) bolypty. Terisi baǵaly ańdar 310 839-dan 321 208-ge artsa (3,2 %), aıý 2296-dan 2654-ke (13,4 %) kóbeıipti. Osy jyldar muǵdarynda qaraǵaı jáne orman qustary 160 882-den 191 368-ge (15,9 %), sýda júretin jabaıy qustar 985 403-ten 1323399-ǵa, ıaǵnı, bir mıllıonǵa (25,5 %) ulǵaıypty. Iá, basqarma usynǵan resmı derekterge kóz salsańyz, kádimgideı kóńilińiz marqaıady. Quddy, aınalamyzdyń bári ań-qusqa tolyp, aqqý ushyp, qaz qonyp júrgendeı.
(Sýrette: Borıs Sherbakov)
Al oblysta talaı jyldan beri ornıtologııamen shuǵyldanyp júrgen, sanaly ǵumyryn osy salaǵa arnaǵan, 300-den astam ekspedısııaǵa qatysyp, 20 myńnan astam shaqyrym jol júrgen, Saýyr, Mańyraq jotalaryn, Zaısan qazanshuńqyryn, Batys Altaı, Ońtústik Altaı, Ertis boıy men Qalba silemderin zerttegen Borıs Sherbakovtyń sózin tyńdasańyz, kerisinshe kóńilińiz túsedi. Osy maqalany ázirleý barysynda ornıtologtyń san jylǵy tókken ter, etken eńbeginiń nátıjesi deýge ábden turarlyq 1140 bettik, salmaǵy 10 keliden asatyn «Vostochnyı Kazahstan – serdse Evrazıı» atty ádemi sýrettermen ádiptelgen kitabyn sholyp shyqtym. Osy eńbeginde qart ornıtolog Shyǵys Qazaqstanda ósimdikterdiń 3 myńnan astam túri ósetindigin, 600-ge jýyq omyrtqaly janýarlar tirkelgendigin, Qazaq Altaıynda sırek kezdesetin qustardyń 150 túri bar ekendigin keltirip, oblys boıynsha 152 qus túri qorǵaýǵa zárý bolyp turǵandyǵyn tilge tıek etedi. О́ńirde sońǵy 20-30 jyl kóleminde búrkit, suńqar, dýadaq, qaratorǵaı, boztorǵaı sekildi qustardyń sany múlde kemip ketkenin jany aýyra otyryp jazady. «2003 jyly qysqa merzimdi ekspedısııamen Zaısan óńirin aralap, 2 myń shaqyrymdaı jol júrdim. Sol kezde osynshama aýmaqtan usaq qustardyń 4-5 túrin, bir-eki aqbas tyrnany, 20-ǵa tarta dala búrkitin kezdestirdim. Birde-bir búrkit pen suńqardy kórgen joqpyz.
(Sýrette: Suńqar)
Qustarsyz kók aspan da kóńilsiz, kirbiń tartady eken. Alaıda 2010 jyly Zaısan qazanshuńqyryna Qyzyl kitapqa engen qarabaýyr buldyryq pen qylquıryq buldyryqtyń oralǵanyn kórip, qatty qýandyq.
(Sýrette: Qarabaýyr buldyryq)
2005 jyly О́skemennen Borodýlıha aýdanyna baryp qaıtqanda jol boıynan onshaqty qarǵa, uzaq, birneshe kógershin men kezquıryqty ushyrastyrdyq. Aınalanyń bári tym-tyrys. Orman da typ-tynysh. Qaıda barsańyz, daýystary júıkege tıetin shyqylyqtaǵan saýysqan, qara qarǵa men uzaq. Kúıkentaı men búrkitterdi búginde emge tappaısyz. Qazaqstan ázelden boztorǵaıdyń Otany edi. Búginde kók júzinen olardyń únin de sırek estısiz. Jıyrma jyl buryn aınalany dýmanǵa bólep júrýshi edi» deıdi B.Sherbakov.
Tekeli ózeni bar, taý tekeniń ózi qaıda?!
Oblys ortalyǵy – О́skemenniń irgesindegi Ulan aýdanynda Sibe kólderi dep atalatyn ǵajaıyp bes kól bar. Osy mańda alystan munartyp kórinetin, jap-jasyl qaraǵaı qymtaǵan Kóktaý dep atalatyn taý bar. Osy taýda erterekte taý teke men bulandar kóp bolǵan eken.
«Kóktaý shatqaldaryn bir kezderi Sibir taý tekesiniń mekendegeni ras. Osy taýdyń ońtústik-batys jaǵynda Tekeli degen kishkene ózen bar. О́kinishke qaraı, búginde taý teke joq, biraq ózen aty qaldy. Muny jergilikti turǵyndar da bilmeıtin shyǵar.
Biraz jyl buryn ómirden ozǵan belgili aqyn, Ulan aýdanynyń týmasy Serik Ǵabdýllın 1953 jyldary taý tekeler Shymqora aýylynyń mańyna, Aıyrtaýǵa, Beriktas shoqysyna deıin kelgenin aıtyp edi. 80 jyldary Qalbanyń samyrsyndy ormandarynda bulan da bolǵan, bir jyldary Altaıdan maral da kelgen. Sibe kólderi aýmaǵynda buryn arqar da kóp bolǵan. Sońǵy otyz jylda 15-20 bas qana qaldy. Ǵalymdar osy ólkeni myńdaǵan jyldar boıy meken etip kele jatqan Qalba arqarynyń ereksheligin tolyq zerttegen joq. Tek qana Qalbanyń samyrsyndy ormanyn mekendeıtin bor tıini deıtin tirshilik ıesi de qamqorlyqty qajet etedi. 20 jyl buryn Qalba taýlarynda suńqarlar da bolǵan. Jalpy, Qalba borynda aǵash pen butalardyń 60 túri bar. Bir qýanarlyǵy, sońǵy on bes jylda taý ormandarynda saıaq júretin maraldar kózge túse bastapty. Kóktaý tabıǵaty olarǵa qolaıly-aq. Taǵy bir kóńil súıinter dúnıe, 15-20 jyldyń júzi boldy, Qalba boıyna qara láılekter qaıta oraldy.
(Qara láılek)
90 jyldardyń ortasynda orman alqaptaryna alǵash ret orman kepteri keldi. Bul qus túri buǵan deıin munda bolmaǵan. Eger osy aýmaqta memleket tarapynan qorǵalatyn qoryq ashylar bolsa, Sibe ózenderiniń ormany men taýyna ejelgi ańdary áli-aq oralary anyq. Biz ótken ǵasyrdyń 70-inshi jyldary osy aýmaqqa kekilikterdi jibergenbiz. Alaıda sol jyly qys qatty bolyp, qyrylyp qaldy. Taǵy da ákep jiberýge bolatyn shyǵar» degen ornıtolog B.Sherbakov 90 jyldary О́skemen pedagogıkalyq ınstıtýtynyń oqytýshysy V.Fıllıpovtyń usynysymen Sibe ulttyq parkin qurý bastamasy kóterilgenimen, eldegi eleń-alań jaǵdaıǵa baılanysty ıgi bastama aıaqsyz qalǵanyn jetkizdi.
Tabıǵat janashyry bul isti qazir qaıta qolǵa alýǵa bolatynyn aıtady. Onyń oıynsha, park qurylsa, birinshiden, óńirdiń tabıǵaty saqtalady, ekinshiden, sol mańdaǵy aýyldar damyp, turǵyndary jumyspen qamtylady, úshinshiden, týrıster keledi.
Sońǵy dýadaq 1949 jyly joıylǵan
Qazaqtyń ǵajaıyp aqyndarynyń biri Jumataı Jaqypbaevtyń:
Jetpespin sonaý armanǵa,
Jetkenmen mende qudiret.
Aqynnyń tilin alǵan ba?
Aqymaq ǵalam bir ret, – dep keletin óleń shýmaqtary bar edi. Aqyn aıtpaqshy, aqymaq ǵalam aqynnyń ǵana emes, Borıs Sherbakov sekildi shynaıy tabıǵat janashyrlary, ǵalym-ornıtologtardyń da tilin bir ret bolsyn alsa ǵoı, arman-tilegin oryndasa ǵoı dep oılaısyń keıde. Arman degennen shyǵady, qart ornıtolog bir jyldary О́skemenniń dál irgesindegi Sheshek asýynan 110 gektar jer alyp, oqýshylarǵa arnalǵan ekologııalyq qoryq ashpaqshy bolypty. Sol mańaıdyń faýna men florasyn muqııat zerttep, ekologııalyq soqpaqtar ázirlep, tipti sýyrlarǵa deıin ákep jiberipti. Ne degen jankeshtilik deseńizshi. Ornıtologtyń jary Larısa Sherbakova S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń stýdentterimen birge osy aýmaqta ósimdiktiń 150 túri bar ekenin anyqtapty. Sol mańdaǵy ańdar men qustar da tizimge alynypty. «Qala shetindegi qoryq Qazaqstandy bylaı qoıǵanda, TMD elderinde joq edi. Ǵajap ıdeıa edi bul. Stýdentter men oqytýshylarǵa, jalpy, qala turǵyndaryna taptyrmas jer bolatyn edi» dep ókinedi ádemi ıdeıasynyń júzege aspaı qalǵanyna qapalanǵan keıipkerimiz.
Aıta bersek, 80 jastan asqan ornıtologtyń armany kóp. Bálkim, kóp armanynyń bári júzege aspasa da, biri júzege asar. О́skemende, qalanyń qaq ortasynda Jastar parki (qazirgi Qaısenov saıabaǵy) dep atalatyn tamasha jer bar. Munda aǵashtyń túr-túri ósedi. «Bizdiń qaladaǵy saıabaqtar bir qarasań ádemi, bir qarasań, jutań. Jutań bolatyny, qustar joq.
(Sýret: V.Zenkov)
Jastar parkine Eýropa elderindegideı tıin jiberse ǵoı, shirkin! Sonymen qatar saıabaqta bulbul sekildi ánshi qustardyń jumyrtqa basýyna jaǵdaı jasalsa jaqsy bolar edi. О́ıtkeni, mundaı qustardyń qala aýmaǵynan boı kórsetpegenine 10-15 jyl boldy. Oraltý kerek olardy. Ol úshin saıabaq ishinde tyǵyz, qalyń toǵaılar bolýy qajet. Qalada qarlyǵash ta azaıyp ketti. 1968 jyldan beri Ertis alabynan sary shymshyq pen sýyq torǵaıdy kórgen emespin. О́skemendegi sol jaǵalaýdaǵy sý jaǵasynan, ásirese kúz mezgilinde taýqudiret, sháýkildek, bódene sekildi qustardy kórý ádepki kórinis edi. 1970 jyldan beri bul aıaýly qustar kózden bul-bul ushty. Balyqshy qus ta múlde joǵaldy.
Soǵys jyldarynan buryn Ertis boıy tolǵan dýadaq edi. Qyzylsý ózeni boıynda, Qanaı, Ulan aýyldary, Qulynjon men Úlken Bóken dalasynda top-tobymen júretin edi, jaryqtyqtar!
Sońǵy dýadaq Ulan aýdanyndaǵy Aıyrtaýda 1949 jyly qysta joıyldy. Qarapaıym qaratorǵaıdy kórmegeli de qaı zaman?! Qaısybirin aıtaıyn» deıdi ań-qusty janyndaı jaqsy kóretin aqsaqal.
Ǵalymdar Qazaqstanda uıa baspaıdy dep júrgen 25 qustyń uıa basatynyn dáleldep, «Marqakól» qoryǵyn qurýǵa atsalysqan, Rıdder qalasy mańyndaǵy «Batys-Altaı» qoryǵyn ashý bastamasyn kótergen ornıtolog óńirdegi sırek kezdesetin ań-qustar men ósimdik túrlerin saqtaý úshin Shyǵys Qazaqstan aýmaǵynda áli de birneshe keshendi jáne zoologııalyq qoryqshalar ashý qajet dep sanaıdy.
(Sýrette: Batys Altaı qoryǵy, Shyǵys Qazaqstan, Rıdder)
Borıs Sherbakovtyń paıymynsha, Ertis ózeni boıynda (О́skemennen Shúlbi sý qoımasyna deıingi aýmaq) keshendi maýsymdyq qoryqsha, Batys Altaıda (Dóńgelek tóbe (Krýglaıa sopka) men taýly Úlbi aýdany aýmaǵy jáne Ivanov jotasyndaǵy Gromatýha shatqaly men Aıý soqpaǵy aralyǵynda) eki keshendi qoryqsha, Ońtústik Altaıda (Naryn men Buqtyrma ózenderiniń quıylar tusy) zoologııalyq qoryqsha, Zaısan qazanshuńqyrynda (Qara Búırek, Shekelmes shoqylary, Qıyn Kerish, Ashýtas tabıǵı eskertkishteri aýmaǵy) keshendi qoryqsha, Mańyraq jotasynda (Tarbaǵataı zoologııalyq qoryqshasy aýmaǵyna jaqyn Tolaǵaı tóbesin) qorǵalatyn aýmaq, Saýyr jotasynda (Obaly ózeni jazyǵy, onyń tómengi aǵysy, Kendirlik ózeni, onyń Qalqa ózenine quıar tómengi aǵysy, Saıqan jotasynyń betkeıleri aýmaǵy) keshendi qoryqsha, Alakól oıpatynda (Qarakól ózeniniń bastalar tusy men Sasyqkóldi Myń kól mekenimen qosa alǵandaǵy aýmaq) zoologııalyq qoryqsha, Abaı aýdanynda (Arqat taýy men dala ózenderi) keshendi qoryqsha jáne Qalba silemderinde (Sibe massıvi jáne Aıyrtaý tóbesi Sartymbet kólimen birge) keshendi qoryqsha men zoologııalyq qoryqsha qurý kerek. О́ıtkeni, bul aýmaqtarda jyldan jylǵa quryp, joıylyp bara jatqan, Qyzyl kitapqa engen, asa sırek kezdesetin, onyń ishinde tek bizdiń oblysty ǵana mekendeıtin, ıaǵnı, endemıkalyq ósimdikter, ańdar men qustar bar.
Túıin
Álemdi jaılaǵan aty jaman indet týraly qazir ártúrli pikirler aıtylyp jatyr ǵoı. Sol kóp pikirlerdiń arasynan «Bul – Alla taǵalanyń adamdarǵa jibergen synaǵy. Indet dúnıe júzine tarap, adamdar úıden shyqpaǵannan keıin tabıǵı balans qalpyna kele bastady, tabıǵat tynyǵyp, tazaryp, jańaryp, jandanyp jatyr» degen sózdi oqyǵanda kádimgideı oıǵa qalǵanymyz ras. Ras, qazir tabıǵat jaryqtyq tynyǵyp, ań-qustary alańsyz asyr salyp júr. Bálkim, osy jaǵdaı adamdardyń tabıǵatqa degen kózqarasyn túbegeıli ózgerter, janashyrlyq sezimin arttyra túser dep úmit etemiz. Sóz sońyn abaılyq aqyn Merǵalı Ibraevtyń myna bir jyr shýmaqtarymen túıindegimiz keledi.
Taýyǵyńdy aıtpa, baýyrym,
Taýyńda qyran qaldy ma?!
Ingendi aıtpa bozdaǵan,
Ketedi qaıda qoldaǵy.
Qoıyńdy aıtpa, qozdaǵan,
Qyryńda kıik bar ma áli?!
Qoımaımyn tekke suraýdy,
Kóńilde kúdik bar myna.
Sıyryńdy aıtpa, buzaýly,
Saıyńda sýsar qaldy ma?!
Kelip ep, demep úmitti,
Shyqqan joq sulý qyrǵa áli.
Tekeńdi aıtpa, túbitti,
Taýteke tasta júr me áli?!
Demeımin bárin mansuqta,
Aǵańnyń jaıyn uq myna.
«Jıgýlı» maǵan tańsyq pa,
Jylqyńnan júırik shyqty ma?!
Máz bolma, inim, shaılyqqa,
Ormandy otqa butasa.
Úıdegi baılyq - balyq pa,
Túzdegi balyq jutasa?!
Shyǵys Qazaqstan oblysy
