Qazaqstan • 01 Sáýir, 2020

Aýyldy damytýdy jerdi tyńaıtýdan bastaý qajet

26 retkórsetildi

Halyqaralyq naryqtaǵy eń iri ınvestısııalyq bank sanalatyn «Goldman Sachs» bankiniń sarapshylary «búkilálemdik taýar bırjalarynda munaı endi burynǵydaı bolmaıdy, odan ári arzandaıdy» degen qorytyndy aıtty. 

Bank sarapshylarynyń málimdeýinshe, mundaıda jeńil ónerkásibin damytyp alǵan elderge áser etpeıdi. Kerisinshe, bul elderdiń tabysty dáýreni ornaıdy. Mundaı elderdiń sanatynda Qytaı, Úndistan, Túrkııa, Brazılııa, AQSh, Italııa, Indonezııa elderi kósh bastap tur. Ekonomıst Jaras Ahmetov arzan munaı kóptegen múmkindikke jol ashatynyn tilge tıek etip ótti. Qytaı, Saýd Arabııasy, AQSh sııaqty memleketter kıim tigetin jipten bastap mataǵa deıin munaıdan alatyn tehnologııanyń tilin meńgerip alǵan. Álem halqynyń kıim-keshekke degen qajettiliginiń 70 paıyzyn qanaǵattandyryp otyrǵan Qytaıda jeńil ónerkásipke qajetti talshyqtardyń barlyǵy munaıdy hımııalyq sıntezdeý arqyly alynady.

Koronavırýstan qaljyrap shyqqan Qytaıdyń qazirgi JIО́ 13 trıllıon AQSh dollaryna jýyqtaǵan.

Álemde ekonomıkasy munaıdan túsken túsimge baılanǵan elderdiń biri Venesýela ókimeti bıýdjetine túsetin túsimin munaı baǵasy  «80 dollar bolady» dep sáıkestendirip qoıypty.  Qazir bul el daǵdarysta. Munaı baǵamynyń túsýinen Danııanyń ulttyq valıýtasy 40 paıyzǵa qunsyzdanyp ketken. Al Norvegııanyń ulttyq valıýtasyn  20 paıyzǵa qunsyzdandyrdy.

Sondyqtan mamandar endigi baǵyt shıki munaı emes, munaı qaldyqtarymen jumys isteýge baǵyttalý kerektigin aıtyp otyr.

Munaıdan alynatyn sıntetıkalyq talshyqtardy qosý arqyly Italııa bylǵary etikterin álemdik brendke aınaldyrdy.

Qytaı  1 tonna júnge 100 gramm munaı-hımııalyq talshyǵyn qosyp mata alatynymen álemdi tańqaldyryp otyr.

Bizde shıki munaı da kóp, jeńil ónerkásip salasyna qatysty shıkizat ta barshylyq.

Mamandar óndiristiń bul segmentin damytý úshin Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi birlesip jumys atqarýy tıis ekenin aıtady. Mundaı júıe memlekettik tapsyrys berý, qarjylandyrý jáne nesıelendirý aýyl sharýashylyǵyndaǵy shaǵyn óndirister men servıstik qyzmetterdiń  birigýine jol ashady.

Osy rette ekonomıst Jaras Ahmetov Qytaıdyń ótken aptadan bastap munaı satyp alýǵa kiriskenine nazar aýdarý qajettigin aıtady. Arzan munaı QHR úshin jeńil ónerkásipti damytýdyń qosalqy múmkindigi. Aldaǵy bes jylda biz kórshi eldiń jeńil ındýstrııasy ǵaryshtyq jyldamdyqpen damı bastaǵanyna kýá bolatyn bolamyz. «Sondyqtan elde munaı qory bar kezde ony tıyn tebenge ótkizbeı, odan ónerkásipti damytýǵa múmkindik beretin sıntetıkalyq talshyqtar óndire bastaýǵa kóńil bólý kerek. Bul hımııa klasterin damytýdyń alǵy sharty bolady» deıdi Jaras Ahmetov. 

Aýyl sharýashylyǵynyń mamandary bolsa, «bizde bári bar, maqta bar, ónerkásipti damytýǵa múmkindik mol» degen pikir bos qııal ekenin aıtady. Qazaqstannyń jerin saýyqtyratyn baǵdarlamanyń jobasyn daıyndaıtyn kez keldi.

«Osydan birneshe jyl buryn qazaq bıdaıynyń sortyn tájirıbe retinde Kanadada ekti. Nátıjesinde joǵary surypty keremet bıdaı daqyly ósip shyqty. Al bizde týra sol daqyl ondaı nátıje kórsetpeıdi» deıdi Jaras Ahmetov.

Jaras Ahmetov bul tek bıdaıǵa ǵana emes, maqta nemese mal terisine qatysty da osy pikirdi aıtýǵa bolatynyn aıtady. Ońtústik óńirlerde ósetin maqtadan sapaly mata daıyndaý múmkin emes, Sebebi maqta daqyly tek 90 kúnde ǵana pisip-jetiledi. Sol kezde ǵana odan sapaly mata daıyndaýǵa bolady. «Sáýirdiń aıaq jaǵynda egilgen maqta qyrkúıek aıynda tolyq pisip jetilmeıdi. Sosyn ony hımııalyq dári-dármek shashyp, kósekti jasandy túrde ashyp, maqta jınaýǵa kirisedi. Budan keıin odan qandaı sapaly ónim kútýge bolady. Sol sebepti 40-50 kúnde pisip jetiletin maqta sortyn daıyndamaıynsha, jeńil ónerkásipti damyta almaımyz»  deıdi Jaras Ahmetov.

Al aýyl sharýashylyǵyń mamany, kásipker Saılaý Totyqov osydan bes-alty jyl buryn  QHR-degi Gýonjoý aıaq-kıim tigetin fabrıkasynyń dıllerimen tanysyp, teri-tersek ótkizip, bıznesin bastamaq bolǵanyn aıtady. Alǵashqy 2 tonna terini Qytaıǵa jibergen. Al QHR-degi aıaq kıim tigetin fabrıkanyń sarapshylary qazaq jerinen barǵan terini qabyldamaı, tómen baǵamen basqa salaǵa jiberý kerektigin suraıdy. Sebebi qazaq malynyń terileri tereńdete óńdeýdi qajetsinbeıtin aıaq kıim túrlerin daıyndaýǵa ǵana jaraıdy eken. Sebebi qazaq jerinde ósken mal terisiniń sapasy óte nashar, ári qyryq jerden shurq tesik bolyp shyqqan. Al sapaly etik daıyndaýǵa deni saý mal terisi kerek eken. Al sapasyz teri óndiristik jaǵdaıda irip, basy birikpeıtin kórinedi.

«Úkimet aýyl sharýashylyǵyna kóńil bólmeıdi dep aıtýǵa bolmaıdy. Bólinip jatyr. Bólingen qarjynyń jemqor sheneýnikterden qalǵany da aýyldy damytýǵa jeter edi. Biraq biz aýyldy damytýdy  jerdi saýyqtyrýdan bastaýymyz kerek» deıdi Saılaý Totyqov.

Qos mamannyń pikiri de qısyndy. Sebebi táýelsizdik tarıhynda jerdi saýyqtyrý maqsatynda baǵdarlama qabyldady degendi estigen joqpyz. Bul usynysty tıisti oryndar qaperge alsa, áli de bolsa kesh emes...    

Sońǵy jańalyqtar

Erlikti dáripteıtin qomaqty qor

Rýhanııat • Keshe

Eki qylmystyq top ustaldy

Aımaqtar • Keshe

Eltańba tarıhy talqylandy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar