Saýdııalyqtar men reseılikter ymyraǵa kele me?
1-shi səýirdegi jaǵdaıǵa səıkes, etalondy shıkizat markileri tómenge quldılaýyn jalǵastyrýda. Dəlirek aıtsaq, ICE Futures London bırjasynda Brent munaıy fıýchersi barreline 22,70 dollardy qurady. Bul aldyńǵy sessııadaǵy baǵamen salystyrǵanda 0,6 (0,26%) dollarǵa az. Osyǵan deıin onyń quny 4%-ǵa joǵarylaǵan edi. Degenmen Nıý-Iork saýda bırjasynda (NYMEX) WTI munaıy 0,51 dollarǵa qymbattap, barreli 20,60 dollarǵa saýdalanýda.
Bloomberg agenttigi Saýd Arabııa naryqtaǵy shytyrman oıynyn qoımasa, Parsy shyǵanaǵyndaǵy elder úlken daǵdarysqa ushyraý múmkin dep jazady. Sarapshy Devıd Fıklıngtiń aıtýynsha, qara altynnyń barreli 20 dollarmen saýdalanýy jalǵassa, 2027 jylǵa qaraı saýdııalyqtar barlyq tabysynan qaǵylady. Ol munaı naryǵyndaǵy saýda soǵysy onsyzda ekonomıkasy turaqsyz Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdi toqyraýǵa jaqyndata túsetinin aıtady. Nege deseńiz, Saýd Arabııanyń halyqarlyq qorlaryndaǵy tabysy taýsylýǵa jaqyn. Mundaı boljamǵa Bloomberg sarapshysy Halyqaralyq valıýta qorynyń 2019 jyldaǵy məlimetterin zerttegen soń kelgen. Sondaı-aq onyń pikirinshe, eger de munaı baǵasy barreline 50-55 dollar aımaǵynda saqtalsa da, 2024 jyly qordaǵy aqshanyń azaıýy ımport shyǵysynyń besaılyq kórsetkishine teń bolady.
Əlemdik munaı baǵasynyń quldyraýy OPEK-ke (Munaı eksporttaýshy memleketeriniń uıymy) múshe elderiniń ózara kelispeýshiliginen oryn alǵan-dy. Atap aıtqanda, OPEK+ kelisiminiń negizgi qatysýshylary Reseı Federasııasy jəne Saýd Arabııa munaı óndirýdi qysqartýǵa baılanysty ortaq sheshimge kele almaı, aqyry naryqta kómirsýtekti shıkizatynyń profısıti baıqaldy.
Ekonomıkalyq kollapsqa jaýapty qos tarap, bir-birin aıyptaýda. Reseıdiń premer-mınıstri Mıhaıl Mıshýstın, Reseı OPEK+ kelisiminiń talaptaryn buzbaq túgili, odan shyǵýǵa múddeli bolmaǵan alǵa tartty. Reseılik úkimet basshysynyń sózinshe, resmı Məskeý kelisimdi ekinshi toqsannyń sońyna deıin nemese jyl aıaǵyna deıin sozýǵa usynys bildirgen. Osy oraıda səýirdiń 1-nen bastap munaı óndirýshi elder úshin shıkizat óndirisin qysqartýǵa baılanysty mindetteme toqtatylatynyn aıta keteıik. Osy ózgerister naýryz aıynda munaı baǵasynyń 30%-ǵa tómendeýine əkelip soqty.
State Oil Marketing Organization (SOMO) Iraktyń memlekettik munaı kompanııasy səýirde munaı eksportynyń kólemin ulǵaıtýdy kózdep otyrǵanyn məlimdedi. Artynsha OPEK-tiń taǵy bir alyby Kýveıt Azııadaǵy tutynýshylary úshin munaı barrelin 6 dollarǵa deıin azaıtty. ADNOC Birikken arab əmirlekteriniń munaı kompanııasy da shıkizat óndirisiniń kólemin təýligine 1 mln barrelge deıin arttyrmaq nıette. Buǵan deıin The Wall Street Journal basylymy saýdııalyq bıliktiń ókiline silteme jasaı otyryp, baǵany tómendetýge basty maqsat - "naryqtaǵy reseılikterdiń əleýetin əlsiretý" dep jazǵan bolatyn. Alaıda resmı Er-Rııad reseılikterdi naryqtaǵy basty seriktesteriniń biri retinde sanaıdy. Saudi Aramco kompanııasynyń basshysy Amın Naser munaı óndirýdiń dınamıkasyn təýligine 25%-ǵa, 12,3 mln barrelge deıin arttyrýdy josparlaýda.
Qazaqstannyń jahandyq daýylǵa qarsy amaly
Buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaımen betpe-bet kelgen Qazaqstan da, jahan elderinen qalyspaı shuǵyl əreketterdi qolǵa aldy. Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń elimizdegi tótenshe jaǵdaı men memlekettiń daǵdarysqa qarsy is-sharalaryna toqtala keteıik. Memleket basshysy osynyń aldynda da daǵdarysqa qarsy alǵashqy sharalar toptamasyn jarııalaǵan edi. Dese de ahýaldyń kúrt ózgergeni eskerilip, azamattarǵa jáne bızneske odan ári qoldaý kórsetý jóninde birqatar sheshim qabyldandy. Naqty aıtqanda, ınflıasııanyń artýyna baılanysty zeınetaqy, memlekettik járdemaqy jáne ataýly áleýmettik kómek mólsherin jyldyq ólshemmen alǵanda 10 paıyzǵa ındeksasııalaý tapsyryldy. Osyǵan oraı azamattardyń tabysyn arttyrý úshin memleketten 200 mlrd teńgeden asa qarajatty bólý qarastyrylyp otyr. Ekinshiden, tabysynan aıyrylǵan azamattarǵa eń tómengi jalaqy mólsherinde qoldaý kórsetiledi. Bul kómekti alatyn azamattardyń sanaty da keńeıtilmek. 42 myń kólemindegi qarajat turaqty jumys istep, jalaqy alǵandarmen qatar ózin ózi jumyspen qamtyǵan jáne resmı tirkelmeı eńbek etetin azamattarǵa da berilý tıis. Tótenshe jaǵdaı engizilgendikten, otandyq kəsipkerlerdiń jumysy ýaqytsha toqtatylǵany belgili. Sol sebepti iskerlik orta qosymsha qoldaýǵa muqtaj. Əsirese bul jumys oryndaryn saqtaý men jalaqyny tóleýde asa mańyzdy. Sondyqtan eń kóp zardap shekken shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi 6 aıǵa (bıylǵy 1 sáýirden 1 qazanǵa deıin) eńbekaqy tóleý qorynan ustalatyn salyqtan jáne basqa da tólemderden bosatylady. Mundaı múmkindik qoǵamdyq tamaqtaný, saýda, kólik qyzmeti, konsýltasııalyq qyzmet, IT, qonaqúı, týrızm jáne basqa da kəsip ıelerine berilip otyr. Olardyń naqty tizimin tótenshe jaǵdaı rejimin qamtamasyz etý jónindegi memlekettik komıssııa bekitip, qajet jaǵdaıda tolyqtyryp otyrady.
«Prezıdenttiń məlimdemesi kəsipkerlerge úmit uıalatty. О́ıtkeni, karantınniń alǵashqy kúninen bastap bıznes shyǵynǵa ushyrady. 6 aıǵa salyqtyq júktemeden bosatylý bul sózsiz əjeptəýir qoldaý. Sebebi bizdiń kəsiporyn halyq kóp tutynatyn ónimderdi shyǵarady. Qyzmetkerlerimizdi jalaqysy saqtalmaıtyn demalysqa jiberýge məjbúr boldyq», - dedi qaraǵandylyq kəsipker Galına Parshına.
Sol sekildi Úkimet mańyzdy ımport taýarlaryna salynatyn baj salyǵyn alyp tastaý máselesine qatysty Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy elderimen jumys júrgizýde. Prezıdent Q. Toqaev jeke qorǵanys quraldary, óndiriske qajetti shıkizat, vaksınalar men dıagnostıkaǵa arnalǵan qural-jabdyqtar jóninde tıisti sheshim qabyldanǵanyn, sondaı-aq Qazaqstanda jetkiliksiz azyq-túlik taýarlaryna salynatyn ımporttyq baj salyǵyn tómendetý boıynsha sharýalar da jalǵasyp jatqanyn jetkizdi.
«Memleket basshysy usynǵan qoldaý paketi əsirese shaǵyn kəsipkerlik sýbektiler úshin mańyzdy. Desek te qoldaýǵa muqtaj kəsiporyndar elimizde az emes. Olardyń qordalanǵan məselelerin júıelep, tıimdi sheshim əzirleýge «Atameken» Ulttyq kəsipkerler palatasy kómektesýge daıyn. Ekonomısterdi, zańgerlerdi, bıznes ókilderin osy jaǵdaıdan shyǵý úshin usynystaryn tyńdaýǵa əzirmiz. Sebebi qazir iri bıznestiń de shatqaıaqtap turǵany məlim. Onyń ishinde óńdeýshi ónerkəsip sektoryn ataýǵa bolady. Qazir elimizde orta jəne iri bızneste 3 mıllıondaı otandasymyz eńbek etedi. Sondyqtan bul məselege jiti kóńil bólý qajet», - dedi «Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary Oljas Ordabaev.
Jergilikti shaǵyn jáne orta bıznestiń áleýetin arttyrý úshin əkimdikter jáne Úkimet («Memlekettik azyq-túlik korporasııasy» arqyly) otandyq agro jáne qaıta óńdeý kásiporyndarynan keminde 6 aı buryn ónimdi satyp alýdyń kepildi júıesin jolǵa qoıýǵa tıis degen tapsyrmany júktedi Prezıdent. Demek, «aldyn ala satyp alý» nemese «alynǵan ónim boıynsha satyp alý» tetigi engiziletinin ańǵartsa kerek. Əıtse de bıznes ókilderi óndiris kólemin qamtamasyz etý, turaqty baǵany ustap turý, jumyspen qamtý jáne ózine júktelgen basqa da mindetterdi jaýapkershilikpen oryndaýǵa tıis dep naqtylady Q. Toqaev.
