Qazaqstan • 03 Sáýir, 2020

Oralman qasqyr (etnografııalyq áńgime)

4075 retkórsetildi

О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary Altaıdyń arǵy betindegi týǵan aýylyma bardym. Sonda estigen myna bir oqıǵa áli esimde. Bizge jamaǵaıyn, alys rýlas apamyzǵa úılengen, ári kóp jyl kórshi otyrǵan Saıası atty jezdemiz bar. Men barǵannyń erteńinde sol jetti.

Qudaı ózine mal men basty bergen. Bes uly - bes otaý. Árqaısysynda 500-1000 bas usaq maly bar. Bir-bir qystaqty ıemdenip alyp, shalqyp jatyr. Bul jaq ondaı ómirdi «Abaı joly» romanynan talaı oqyǵan. Shirkin, qazaqtyń ıisi murnyna barmaıtyn, qalada ósken «kisi kıik» beıbaqtardy osynda aparyp, Saıası jezdemniń qolyna bir aı ustatqanda ǵoı, qybyn qandyryp, urmaı-soqpaı orta ǵasyrdyń qazaǵyn jasap shyǵarar edi. Ol Sákeńniń qolynan keledi.

Sákeń jezdeıdiń kele jatqanynyń ózi sumdyq. Apyryp-japyryp sóılegen sózi jarty shaqyrym jerden estiledi. «Qaıda, álgi Qazaqstannan kelgen neme, ózi qazaqsha bile me eken? Orys bolyp ketpese, meni kelip attan túsirsin...», - dep shireıdi. Attan túsirip alaıyn dep jetip barsańyz, «Izdirastı» dep qamshymen jon arqany kózdep tartyp jiberedi. Onymen qoımaı,  «Atańnyń qamshysyn saǵynǵan shyǵarsyń, yrym jasaǵanym ǵoı» dep shalqaqtaıdy-aý.

Sodan Sákeń sóıleıdi ǵoı... «E, Qazaqstanda jer kóktedi me?  Patshalaryń aman-esen be? Munda et jep, toıynaıyn dep keldiń be?...». Jaýap berip úlgermeısiń. Jaýap berip te qajeti joq. Bas ızep qoısań, Sákeńe sol qanaǵat. Tıegi aǵytylǵan toǵannyń sýyndaı syldyrap otyrǵan jezdemizdiń anda-sanda  shondanaıyna oq tıgen taý quljasy sekildi tanaýy sáńireıip, otyrǵan ornynan taqymyn kóterip, oqshyraıyp turyp qaraıtyn ádeti bar edi. Bul joly  da  sóıtti. Mańyzdy birdeme aıtar aldyndaǵy ádeti.

Sodan keıin maǵan qaratyp: «Áı!», - dedi, laq tekeniń saqalyndaı aq-qarasy aralas qylshyq ósken ıegin shoshańdatyp, - Sender  nege Qazaqstannyń bar qasqyryn  bizdiń jaqqa  aıdap jiberesińder!?».  Men muny jezdeıdiń qyryq qaljyńynyń biri shyǵar dep:  «Seniń malyń ósip ketipti, sony jesin dep, bir úıir qasqyr jibergen edik», – dep ázildegen boldym. Ot aınalyp otyrǵan jurttyń bári bir aýyzdan: «Sákeń ras aıtady. Qazaqstannyń qasqyry kelgeli biraz jyl boldy», - degeni.

Shynynda solaı eken. Bir jyldary kolhoz-sovhoz jekelenip, aýyldarda mal qalmaı taratylǵanda, ashyqqan qasqyrlar dalada maly syımaı jatqan bizdiń elge aýyp barypty.

Jergilikti halyq kóshpendi qasqyrlardy  alystan aınytpaı tanıdy eken. Aýyldastarymnyń aıtýyna qaraǵanda, turqy qysqa, terisiniń túbiti az, aqshýlan qylshyq júndi baıǵustardyń kúsh-qýaty da shamaly kórinedi. Qozy-laq, bota-qulyn  tárizdi  jas tólder bolmasa,  iri maldarǵa shamasy jetpeıdi. Onyń ústine ǵasyrlar boıy Qobda betin mekendep, saı-salasyn menshiktep alǵan jergilikti qasqyrlar  álgilerdi kúrkirep qýǵanda beısharalar qashyp qoraǵa ózderi keledi eken. Aldynan áýpildep qoıshynyń qara tóbeti júgiredi.  Tyrańdap qaıta taýǵa qashady.

Bizdiń aýyldyń shaıqy shaldary  osy qyzyqqa uz-a-q qarap otyrypty da, álgi el-jerge syımaı  júrgen sorlylarǵa bir aýyzdan «Oralman qasqyr» degen at qoıypty. Keıde qymyz iship jelikken jigitter ne «azamattyǵy», ne «baspanasy» joq beıbaqtardy bytyrlatyp soǵyp alady. Meniń Sákeń jezdem esik kózine taman otyrǵan baldyzdaryn qamshymen nusqap: «Myna boqmuryndar «Qasqyr soqqan» ataq alyp, bir jyrǵap qaldy» - dep, keńk-keńk kúlgenin kórseńiz ǵoı.

Týǵan aýylymda eki apta jattym. Attanardan bir kún buryn «qosh bol!» aıtaıyn dep Sákeń úıine bardym. Barsam, esik aldynda otyr eken. Sákeń: «Keshe Quıǵan jaqqa balalar qoı óristetip qaıtyp edi, jańa týǵan eki-úsh qozyny qasqyr jep ketipti», - dedi. Men «Oralmandar jep pe?» dep suradym. Sákeń: «Solar ǵoı», - dep, tym súlesoq jaýap berdi.  Odan keıin batysty betke alyp qańqyldap ushqan bir top saryala qazdyń artynan uzaq qarap turdy da, «Jeı bersin, atajurttyń ózi bolmasa da, kózi ǵoı, Allanyń oǵan  bergen yryzdyǵy  emes pe, bilgenge bunyń ózi - synaq... Júr úıge, dám tatyp shyq! Seniń de yryzdyǵyń úzilmesin!», -  dedi. Áýmın!

Sońǵy jańalyqtar

Jazýshylyqtan maqtanǵa deıin

Ádebıet • Búgin, 17:40

Qurdym (tórttaǵan)

Ádebıet • Búgin, 17:20

Talǵat Qalıev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 17:05

«Memorıal» servısiniń mańyzy zor

Aımaqtar • Búgin, 16:45

Sıfrlandyrý barysyn pysyqtady

Qazaqstan • Búgin, 16:29

Jańa formattaǵy jyr keshi

Rýhanııat • Búgin, 16:25

О́tken jyly 59,8 myń jup ajyrasqan

Qazaqstan • Búgin, 16:12

Túrkistandyq ustazdar marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Týrızm salasy qalypqa kele bastady

Qoǵam • Búgin, 14:43

Tún tynyshtyǵyn buzatyndar kóp

Aımaqtar • Búgin, 14:28

Akademık Keńesbaı Musaev dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 14:10

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

Qazaqstan • Búgin, 14:05

Júrekke salǵan jaralar óshpeıdi

Rýhanııat • Búgin, 12:58

Almatyda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Uqsas jańalyqtar