Koronavırýs • 04 Sáýir, 2020

Indettiń ataýynda qandaı mán bar?

162 retkórsetildi

Telegeı tarıhta adamzat balasyna qaýip-qater tóndirgen talaı indettiń kelgeni belgili. Keralań kezeńniń tezinen ótken tájirıbe – tótennen kelgen tajalǵa taban astynda qarsy turar qarý tabyla qoımaǵanmen, saqtyq sharalaryn barynsha qatańdatý. Qasireti qalyń ótken kúnnen alǵan sabaqtyń bir mysaly – jer jahanǵa jaıylǵan jamanattyń COVID-19 dep atalýy.

Basynda 2019-nCoV dep atalǵan koronavırýstyń jańa túrinen týyndaǵan aýrýǵa Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy bıyl 11 aqpanda resmı túrde COVID-19 degen ataý berdi. Tarqatyp aıtsaq, bul ataý «2019 jylǵy koronavırýs aýrýy» degendi bildiredi. Iаǵnı, túpnusqadaǵy «coronavirus disease 2019» sóziniń CO – «táj», VI – «vırýs», D – «aýrý» dep qysqartylǵan nusqasy.

DDU basshysy Tedros Adhanom Gebreıesýs uıymnyń talaptaryna sáıkes jańa indetke aıdar taǵarda jer-sýdyń, janýarlardyń, taǵamdardyń, sondaı-aq belgili bir mádenıet pen qyzmet túrleriniń ataýlarymen baılanystyrýdan asa saq bolý qatań eskeriletinin málimdedi. Álbette, bul – áldebir halyqqa, óńirge nemese ekonomıka sektorlaryna teris yqpal etpeýdiń, kemsitpeýdiń amaly.

Búginde pandemııa dep sıpattalǵan bálekettiń ataýy resmı bekitilgenshe, álemniń túpkir-túpkirine neshe túrli aty da tarap ketkeni anyq. Kóbine «Qytaı vırýsy» degen ataý keńinen jaıyldy. Keıbir jerlerde indettiń ýshyqqan inine qatysty «Ýhan koronavırýsy» dep te aıtyldy. Bulaı ataýdyń túbinde osynaý náýbetke Qytaıdy kinálaýdyń da qylań bergeni ras. Buǵan qatty shamdanǵan Qytaı eli biraz tarapqa qyrynqabaq tanytyp, qynjylysyn bildirdi.

Al Qytaıdyń ózi bul aýrýdy ýaqytsha «jańa koronavırýstyń pnevmonııasy» dep atady. Bul aǵylshynsha Novel Coronavirus Pneumonia dep aýdarylyp, NCP dep qysqartyldy.

Saıyp kelgende, búkil dúnıeniń bútindigin, adamzattyń amandyǵyn basty maqsat tutatyn DDU-nyń jańa indettiń ataýyna qatysty sheshimi burynǵydan alynǵan sabaq ekeni túsinikti. О́ıtkeni osyǵan deıingi tarıhqa tańbasyn qaldyrǵan nebir náýbettiń belgili bir adam, el, jer-sý attarymen astasýy talaıǵa nuqsan keltirip, qolaısyzdyq týdyrdy.

Árisin aıtpaǵanda, beride beleń alǵan Ebola bezgegi biraz eldi dúr silkindirdi. 2014 jyly Gvıneıada bastalǵan epıdemııa kúsheıip, Batys Afrıka elderine, AQSh-qa jáne Ispanııaǵa tarala bastady. DDU deregi boıynsha bul aýrýǵa 28,6 myń adam ushyrap, 11,3 myńnan asa adam qaıtys bolǵan. Qaýipti indet eń alǵash 1976 jyly Batys Afrıkada Ebola ózeniniń mańynda anyqtalyp, ataýy da solaı qalyptasyp ketken.

Adamzat tarıhyndaǵy eń joıqyn pandemııanyń biri «Ispan tumaýy» dep atalǵan. Bul dertti jer ǵalamsharynyń úshten bir bóligi juqtyryp, 60-100 mln arasynda adam qaza tapqan. Keıin H1N1 dep tańbalanǵan vırýstyń jeńil túri 2009 jyly da baıqala bastaǵan. «Ispan tumaýy» dep atalyp ketken bul indet búginde «shoshqa tumaýy» dep ózgertildi.

Sondaı-aq «Azııa» jáne «Gonkong» tumaýy dep atalǵan pandemııa 1957-1968 jyldary etek jaıdy. «Azııa tumaýy» 2 mıllıonnan asa adamnyń ómirin jalmasa, 1968 jyly bastalǵan «Gonkong» epıdemııasynan 1 mıllıonǵa jýyq adam qaıtys boldy. Qazirgi kezde bul atalǵan indetterde qus tumaýynyń vırýstary bolǵany anyqtalǵan.

Buǵan qosa patshalardyń atymen atalǵan obalardy aıtpaǵanda, jekelegen tulǵalardyń esimin ıemdengen qanshama jamanat dertter de bar. Mysaly, Daýn, Týrret, Reıter, Klaınfelter, Alsgeımer, Parkınson sındromdary sııaqty aýrýlardyń aty úreı týǵyzǵanymen, bular qaýipti aýrýlardy anyqtaǵan ǵalymdardyń esimderi ekenin bireý bilse, bireý bile bermes. Bul aýrýlardyń atyn basqasha ataý týraly másele kóterip, daý shyǵarǵan halyqtyń da qarasy az bolmaǵan.

Jalpy indettiń ataýynan kemsitýshilik, qolaısyzdyqtan bólek, seskený, úreılený sezimi de týyndaıdy. Qandaı aty bolsyn, yqylym zamannan adamzatqa tóngen zaýaldyń atyn týra atamaıtyn yrym bar. Munyń máni aýrýdyń atyn atap, sóz etý ony shaqyryp, taratýmen para-par degendi ańǵartqan.

Qazaqtar kezinde sheshek aýrýynyń atyn atamaı, áýlıe, qorasan, meıman, qonaq dep ózgertip aıtqan. Sol sııaqty, týberkýlezdi – qurt, obyr nemese qyltamaqty – jaman aýrý, gonoreıany – jińishke aýrý, sıfılısti – samal, murnyna jel túsken degen sózdermen almastyryp, jumsartyp qoldanǵan.

Burynǵylar «ket, ket, báleket, jerge ket» dep bádik aıtsa, al qazir indettiń atyn ánge qosyp, alastap emes, áspettep jatqan syńaıly. Bálekettiń atyn burmalap aıtý el arasynda ýshyǵyp ketedi degen úreıden týǵan. Jamanatty qaıtalap, jarysa aıtý eldiń qulaq etin óltiredi. Endeshe, vırýsty juqtyrǵandar kóbeıgen saıyn saýsaqpen sanaǵandaı áleýmettik jelide jar salý qanshalyqty qısyndy?!

 

Sońǵy jańalyqtar

Petropavldyq eriktiler qylmyspen kúresedi

Aımaqtar • Búgin, 09:28

Gadjetti jıi súrtken de zııan

Tehnologııa • Búgin, 07:48

Taıaý Shyǵys taǵy da dúrlikti

Álem • Búgin, 07:36

La Lıga 8 maýsymda bastalady

Fýtbol • Búgin, 07:33

Abaı álemin beınelegen arýlar

Abaı • Búgin, 07:22

Munaıshylar áýletiniń tuńǵyshy

Tanym • Búgin, 07:16

Elektrondy qujat kúshine enetin kezeń

Tehnologııa • Búgin, 07:10

Kúngeı men kóleńke

Rýhanııat • Búgin, 07:05

Pákistanda ushaq qulady

Álem • Búgin, 07:05

Abaıtaný – HHI ǵasyr kóginde

Abaı • Búgin, 06:56

Et eksporttaıtyn elde et qymbat...

Ekonomıka • Búgin, 06:50

Bir áýlettiń taǵdyry

Tarıh • Búgin, 06:42

Eń tabysty tennısshi

Tennıs • Búgin, 06:35

Qazaqtyń kúmis kómeı ánshileri

Rýhanııat • Keshe

Búgin aıt namazy oqyla ma?

Rýhanııat • Keshe

Búgin - Oraza aıt merekesi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar