Álem • 05 Sáýir, 2020

Tramp pen Reseıdiń munaı úshin tartysy

686 retkórsetildi

Pýtın AQSh Prezıdentine qarymta soqqy berý úshin Iran men Venesýelany qurbandyqqa shaldy. Demokrattar Máskeýge múmkindik berýi yqtımal.

Ýolter Rassel Mıd

«Wall Street Journal»

Donald Tramp pen Vladımır Pýtın arasyndaǵy baqtalastyq – dáýirimizdegi baǵasy berilmegen geosaıası jańalyq bolýy múmkin. Amerıkalyq demokrattardyń kóbi prezıdent Tramp áli kúnge deıin Pýtınniń qolshoqpary ekenine senip júrgende, Kreml qymbat ári táýekelge toly strategııa qabyldady. Bul qadam AQSh-tyń negizgi yqpaly dep esepteıtin nársege baǵyttalǵan. Keıingi aptada kúres kúsheıe tústi. О́ıtkeni Reseı baıyrǵy seriktesteri Venesýela men Irandy qurbandyqqa shalyp, Tramp ákimshiliginiń álemdik energetıka naryǵyn ózgertip, Máskeýdiń yqpalyn báseńdetýge arnaǵan qadamyna qarsy áreketke talpyndy.

Saýd Arabııasy munaı baǵasyn arzandatpaý maqsatynda ortaq kelisimge Máskeýdiń kózin jetkizýge tyrysqan. Kreml tarapy baǵany retteý úshin óndiristi azaıtý jónindegi Er-Rııadtyń usynysyn qabyldamaǵannan keıin, Saýd Arabııasy munaıǵa suranystyń tómendeýine qaramastan óndiris kólemin arttyratynyn málimdedi. Saýd Arabııasy baǵany quldyratý arqyly OPEK usynǵan kelisim aıasynda Reseıdiń óndiris kólemin azaıtýynan úmittengen sekildi.

Pýtınniń jaýaby Saýd Arabııasy men álemdegi munaı magnattaryn tańǵaldardy. Reseı óndiris kólemin kóbeıtetinin málimdedi. Sodan beri munaıdyń baǵasy barreline 20 dollarǵa deıin tústi. Reseıdiń memlekettik bıýdjetiniń 40 paıyzyn munaı quraıtynyn eskersek, bul – úlken qurbandyq.

Áıtse de, bul strategııanyń saıası da, ekonomıkalyq ta keri áseri bar. Máskeýdiń basty seriktesteri sanalatyn Iran men Venesýela munaı eksportyna asa táýeldi, sondyqtan onyń baǵasynyń quldyraýy atalǵan elderdiń ekonomıkasyna aýyr soqqy.

Eki memleket onsyz da tabysynyń kúrt azaıýynan zııan shegip otyr. Venesýeladaǵy memlekettik munaı kompanııalaryndaǵy jemqorlyq pen tıimsiz basqarýdyń saldarynan óndiris kólemi keıingi eki jylda úsh ese azaıdy.

Iran 1979 jylǵy revolıýsııaǵa deıin kúnine 5,5 mıllıon barrel munaı eksporttasa, qazirgi tańda onyń kólemi 2,3 mıllıon barrelden 250 myń barrelge deıin azaıdy. Sondyqtan Venesýela da, Iran da munaıdy qara naryqta arzan baǵamen jeńildik arqyly satýǵa májbúr.

AQSh-tyń sanksııasy, koronavırýstyń epıdemııasy jáne ekonomıkasy quldyraǵan qıyn tusta Máskeý Irannyń tý syrtynan pyshaq qadaǵandaı boldy.

Nelikten Kreml osyndaı táýekelge baryp, shyǵynǵa batyp otyr? Amerıkadaǵy munaı men gazdyń óndirisiniń artýy Reseı bıligine, tipti Pýtın óktemdiginiń turaqtylyǵyna tikeleı qater tóndiredi. Tramp el tizginin qolǵa ustaǵaly AQSh óz artyqshylyǵyn tıimdi paıdalanyp keledi. Ol taqtaly munaıdy jarnamalap qana qoımaı, Germanııaǵa tikeleı aparatyn ekinshi baǵyt – «Soltústik aǵyn-2» gaz qubyryna sanksııa salyp, Reseıdiń josparyna tosqaýyl qoıdy. 2019 jylǵy qarashadan beri AQSh suıytylǵan gaz jetkizý boıynsha Eýropalyq odaqqa óte kóp eksporttaýshy atasa, Qytaı men Japonııaǵa eksport kólemi artyp keledi. Sonymen qatar Tramp ákimshiligi munaı men gazdy óndirý jáne tasymaldaý, suıytylǵan gaz termınaldary men qubyryn salý jónindegi zań jobasyn ázirlep jatyr.

OPEK elderi jáne Reseı-de óndiris kólemin azaıtýǵa qatysty Saýd Arabııasynyń strategııasy baǵanyń ósimin qamtamasyz etken. Biraq baǵanyń joǵarylaýy amerıkalyq taqtatas munaıynyń artýyna ákeldi.

Pýtın baǵa arqyly soǵys ashý amerıkalyq taqtatas munaıy óndirisine keri áser etýinen úmittenedi. О́ıtkeni Reseıde ony óndirý shyǵyny áldeqaıda arzan. Taqtatas naryǵy qaryzǵa bata bastady. Eger kiris azaıa berse, qazirgi kóptegen kompanııa bankrotqa ushyraıdy. Al ınvestorlar munaı salasyna jolamaıdy.

Qazirgi tańda Reseı basymdyqqa ıe sekildi. Tehastyń munaıshylary Tehas temir joly komıssııasynan ónerkásip óndirisiniń shegin bekitýdi suramaq. Al Tramp buǵan deıingi arzan munaı týraly aıtqanyn esten shyǵaryp, Pýtındi munaı naryǵyn retke keltirýge shaqyrdy.

Endigi másele mynada: Amerıka mańyzdy otandyq ónerkásipti sheteldik derjavadan qorǵaý úshin ne isteýi kerek? Tramp Pýtınniń qolshoqpary dep oılaıtyn demokrattardyń jaýaby anyq. Eger Máskeý AQSh-tyń taqtatas munaıy ındýstrııasyn qıratsa, Amerıkaǵa da, álemge de qyzmet etedi. Tramp ákimshiligi usynǵan AQSh-taǵy munaı óndirisin jetildirý maqsatynda 77 mıllıon barrel munaıdy quny 3 mıllıard dollar bolatyn Strategııalyq munaı rezervine jiberý bastamasy ekonomıkany jandandyrý úshin bólingen 2 trıllıon dollarlyq jobaǵa engen joq. О́ıtkeni demokrattar muny alpaýyt munaı kompanııalaryna kómek dep eseptedi.

Bul másele áli bar. Taqtatas munaıyna qarsylar AQSh-tyń syrtqy saıasatyndaǵy energetıka salasynyń orny týraly muqııat oılanýy qajet. Taqtatas munaıyn óndirý kezinde kezdesetin klımattyń ózgerýi jáne basqa da ekologııaǵa qatysty máselelerge alańdaý mańyzdy, biraq amerıkalyq energetıka salasynyń geosaıası mańyzyn da umytpaǵan jón. Bizge Iran, Reseı jáne Saýd Arabııasy naryqqa áser etip, óz yńǵaıyna buryp, jahandyq ahýaldy qalyptastyrýda munaı baılyǵyn qoldanatyn álem kerek pe? Múddesi bizdiń múddemizge qarsy keletin Taıaý Shyǵystaǵy munaı óndirýshilerine árdaıym baılanysty bolyp qalǵymyz kele me?

Eger Demokratııalyq partııanyń taqtatas munaıy jónindegi ustanymy D.Tramppen kúreste Pýtınge zor múmkindik berse, qyzyq sonda bolar edi.

 

Aýdarǵan

Abaı ASANKELDIULY

 

Sońǵy jańalyqtar

Jazýshylyqtan maqtanǵa deıin

Ádebıet • Búgin, 17:40

Qurdym (tórttaǵan)

Ádebıet • Búgin, 17:20

Talǵat Qalıev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 17:05

«Memorıal» servısiniń mańyzy zor

Aımaqtar • Búgin, 16:45

Sıfrlandyrý barysyn pysyqtady

Qazaqstan • Búgin, 16:29

Jańa formattaǵy jyr keshi

Rýhanııat • Búgin, 16:25

О́tken jyly 59,8 myń jup ajyrasqan

Qazaqstan • Búgin, 16:12

Túrkistandyq ustazdar marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Týrızm salasy qalypqa kele bastady

Qoǵam • Búgin, 14:43

Tún tynyshtyǵyn buzatyndar kóp

Aımaqtar • Búgin, 14:28

Akademık Keńesbaı Musaev dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 14:10

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

Qazaqstan • Búgin, 14:05

Júrekke salǵan jaralar óshpeıdi

Rýhanııat • Búgin, 12:58

Almatyda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Uqsas jańalyqtar