Donald Tramp pen Vladımır Pýtın arasyndaǵy baqtalastyq – dáýirimizdegi baǵasy berilmegen geosaıası jańalyq bolýy ábden múmkin. Amerıkalyq demokrattardyń kóbi prezıdent Tramp áli kúnge deıin Pýtınniń qolshoqpary ekenine senip júrgende, Kreml qymbat ári táýekelge toly strategııa qabyldady. Reseı óziniń baıyrǵy seriktesteri Venesýela men Irandy qurbandyqqa shalyp, Tramp ákimshiliginiń álemdik energetıka naryǵyn ózgertip, Máskeýdiń yqpalyn báseńdetýge arnaǵan qadamyna qarsy júris jasady.
Saýd Arabııasy munaı baǵasyn arzandatpaý maqsatynda ortaq kelisimge Máskeýdiń kózin jetkizýge tyrysqan. Kreml tarapy baǵany retteý jónindegi Er-Rııadtyń usynysyn qabyldamaǵannan keıin, Saýd Arabııasy munaıǵa suranystyń tómendeýine qaramastan, óndiris kólemin arttyratynyn málimdedi. О́z kezeginde Saýd Arabııasy baǵany quldyratý arqyly OPEK usynǵan kelisim aıasynda Reseıdiń óndiris kólemin azaıtýynan úmittengen sekildi.
Pýtınniń jaýaby Saýd Arabııasy men álemdegi munaı magnattaryn tańǵaldyrdy. Reseı óndiris kólemin kóbeıtetinin málimdedi. Sodan beri munaıdyń baǵasy barreline 20 dollarǵa deıin quldyrady. Reseıdiń memlekettik bıýdjetiniń 40 paıyzyn munaıdan túsken túsim quraıtynyn eskersek, bul – úlken qurbandyq.
Áıtse de bul strategııanyń saıası da, ekonomıkalyq ta keri áseri bar. Máskeýdiń basty seriktesteri sanalatyn Iran men Venesýela munaı eksportyna meılinshe táýeldi, sondyqtan onyń baǵasynyń quldyraýy atalǵan elderdiń ekonomıkasyna aýyr soqqy bolyp tıedi. Eki memleket onsyz da tabysynyń kúrt azaıýynan zııan shegip otyr. Venesýeladaǵy memlekettik munaı kompanııalaryndaǵy jemqorlyq pen tıimsiz basqarýdyń saldarynan óndiris kólemi keıingi eki jylda úsh ese azaıdy.
Iran 1979 jylǵy revolıýsııaǵa deıin kúnine 5,5 mıllıon barrel munaı eksporttasa, qazirgi tańda onyń kólemi 2,3 mıllıon barrelden 250 myń barrelge deıin azaıdy. Sondyqtan Venesýela da, Iran da munaıdy qara naryqta arzan baǵamen jeńildik arqyly satýǵa májbúr.
AQSh-tyń sanksııasy, koronavırýs epıdemııasy jáne ekonomıkasy quldyraǵan qıyn tusta Máskeý Irannyń tý syrtynan pyshaq salǵandaı boldy.
Nelikten Kreml osyndaı táýekelge baryp, shyǵynǵa batyp otyr? Amerıkadaǵy munaı men gaz óndirisiniń artýy Reseı bıligine, tipti Pýtın óktemdiginiń turaqtylyǵyna tikeleı qater tóndiredi. Tramp el tizginin qolǵa ustaǵaly AQSh óz artyqshylyǵyn tıimdi paıdalanyp keledi. Ol taqtaly munaıdy jarnamalap qana qoımaı, Germanııaǵa tikeleı aparatyn ekinshi baǵyt – «Soltústik aǵyn-2» gaz qubyryna sanksııa salyp, Reseıdiń josparyna tosqaýyl qoıdy. Sonymen qatar Tramp ákimshiligi munaı men gazdy óndirý jáne tasymaldaý, suıytylǵan gaz termınaldary men qubyryn salý jónindegi zań jobasyn ázirlep jatyr.
OPEK elderi jáne Reseıde óndiris kólemin azaıtýǵa qatysty Saýd Arabııasynyń strategııasy baǵanyń ósimin qamtamasyz etken. Biraq baǵanyń joǵarylaýy amerıkalyq taqtatas munaıynyń artýyna ákeldi.
Pýtın baǵa arqyly soǵys ashý amerıkalyq taqtatas munaıy óndirisine keri áser etýinen úmittenedi. О́ıtkeni Reseıde ony óndirý shyǵyny áldeqaıda arzan. Taqtatas naryǵy qaryzǵa bata bastady. Eger kiris azaıa berse, qazirgi kóptegen kompanııa bankrotqa ushyraıdy. Al ınvestorlar munaı salasyna jolamaıdy.
Qazirgi tańda Reseı basymdyqqa ıe sekildi. Tehastyń munaıshylary Tehas temir joly komıssııasynan ónerkásip óndirisiniń shegin bekitýdi suramaq. Al Tramp buǵan deıingi arzan munaı týraly aıtqanyn esten shyǵaryp, Pýtındi munaı naryǵyn retke keltirýge shaqyrdy.
Amerıka mańyzdy otandyq ónerkásipti sheteldik derjavadan qorǵaý úshin ne isteýi kerek? Tramp Pýtınniń qolshoqpary dep oılaıtyn demokrattardyń jaýaby anyq. Eger Máskeý AQSh-tyń taqtatas munaıy ındýstrııasyn qıratsa, Amerıkaǵa da, álemge de qyzmet etedi. Tramp ákimshiligi usynǵan AQSh-taǵy munaı óndirisin jetildirý maqsatynda 77 mıllıon barrel munaıdy quny 3 mıllıard dollar bolatyn Strategııalyq munaı rezervine jiberý bastamasy ekonomıkany jandandyrý úshin bólingen 2 trıllıon dollarlyq jobaǵa engen joq. О́ıtkeni demokrattar muny alpaýyt munaı kompanııalaryna kómek dep esepteıdi.
Taqtatas munaıyna qarsylar AQSh-tyń syrtqy saıasatyndaǵy energetıka salasynyń orny týraly muqııat oılanýy qajet. Taqtatas munaıyn óndirý kezinde kezdesetin klımattyń ózgerýi jáne basqa da ekologııaǵa qatysty máselelerge alańdaý mańyzdy, biraq amerıkalyq energetıka salasynyń geosaıası mańyzyn da umytpaǵan jón. Bizge Iran, Reseı jáne Saýd Arabııasy naryqqa áser etip, óz yńǵaıyna buryp, jahandyq ahýaldy qalyptastyrýda munaı baılyǵyn qoldanatyn álem kerek pe? Múddesi bizdiń múddemizge qarsy keletin Taıaý Shyǵystaǵy munaı óndirýshilerine árdaıym baılaýly bolyp qalǵymyz kele me?
Eger Demokratııalyq partııanyń taqtatas munaıy jónindegi ustanymy D.Tramppen kúreste Pýtınge zor múmkindik berse, qyzyq sonda bolar edi.
Ýolter Rassel Mıd,
Wall street journal
