Qoǵam • 07 Sáýir, 2020

Sońǵy 50 jylda álemde sýarmaly jerlerdiń kólemi 2,2 esege artty - M. Myrzaǵalıev

17 retkórsetildi

Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda sýarylatyn jerlerdiń ırrıgasııalyq ınfraqurylymyn jańǵyrtý máselesi qaraldy. Geologııa, ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri M. Myrzaǵalıev pen aýyl sharýashylyǵy mınıstri S. Omarov baıandama jasady. Bul týraly Premer-Mınıstrdiń baspasóz qyzmeti habarlady.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 1,5 mln gektar sýarmaly jer bar. Olardyń basym bóligi ońtústik oblystarǵa tıesili. О́tken jyly sol jerlerdi sýarý úshin 12,3 mlrd m 3 sý jumsaldy. Bul elimiz boıynsha tutynatyn sýdyń 67% quraıdy.

Geologııa, ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri M. Myrzaǵalıev habarlaǵandaı, sońǵy 50 jylda álemde sýarmaly jerlerdiń kólemi 2,2 esege artty. Osynyń arqasynda osy jerlerde gektardan alynatyn ónim 40%-ǵa ósti. Azııalyq aımaqta bul kórsetkish eleýli kóterildi, ásirese, Qytaı men Úndistannyń qosqan úlesi basym bolyp tur.

«Birikken Ulttar uıymynyń málimeti boıynsha, 2050 jylǵa qaraı álemde sýarmaly jerlerdiń kólemi 6%-ǵa ósedi, bul rette sýarmaly jerlerde 1 gektar jerdiń ónimdiligi 38%-ǵa artady. Sýmen qamtamasyz etýdi arttyrý jáne qalpyna keltirý úshin Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystary boıynsha kólemi 492 myń gektar sýarmaly jerlerde tıisti jobalar iske asyrylýda. Olar qarjylandyrý kózderine baılanysty 4 baǵytqa bólingen. Jalpy somasy 274 mlrd teńgeni quraıdy», — dedi M. Myrzaǵalıev.

2022 jyldyń sońyna deıin 6 785 kılometr kanal, 4 sý qoımasy, 4 sý toraby, 239 drenaj uńǵymasy jáne 23 myń ózge de sý sharýashylyq nysandary salynyp, ári qaıta jańartylady.

Barlyǵy 88 myń jumys orny qurylady. Sonyń ishinde, 11 myń jumys orny qurylys kezinde paıda bolady. Budan basqa, bul qurylys materıaldaryn óndirý, tehnologııalyq jabdyqtar men tehnıkany jetkizý boıynsha aralas salalardyń jumysyn jandandyrýǵa qosymsha múmkindik beredi.

«Eń bastysy, qalpyna keltirilgen sýarmaly jerlerdi aınalymǵa engizý barysy aýylsharýashylyǵynda 77 myń turaqty jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Osy jerlerdegi aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń kólemi jylyna 165 mlrd. teńgeni quraıdy. Ol óz kezeginde saýda, ónimdi qaıta óńdeý, mal sharýashylyǵy salalarynda mýltıplıkatıvtik áser etedi», — dedi geologııa mınıstri. 

Osylaısha, Dúnıejúzilik Banktiń zaımi arqyly Almaty, Jambyl, Qyzylorda jáne Túrkistanoblystarynda jerdi sýarý úshin ınfraqurylym qalpyna keltiriledi. 105 myń gektar jerdegi tıisti jumystar 2021 jyldyń sońyna deıin aıaqtalady. 2,5 myń kılometr kanaldar, 2 myń kılometrden astam kollektorlyq-drenaj jelisi, 221 drenaj uńǵymasy jáne 20 myńǵa jýyq ózge de sý sharýashylyq nysandary salynyp, qaıta jańartylady.

«Qurylys kezinde 2 jarym myń jumys orny qurylady. Al aıaqtalǵannan keıin aýyl sharýashylyǵynda turaqty 20 myń jumys orny qurylady. О́siriletin aýyl sharýashylyǵy óniminiń jyl saıynǵy kólemi 60 mlrd teńgeni quraıdy», — otmetıl M. Myrzaǵalıev.

Eýropalyq jáne Islam Qaıta Qurý jáne Damý bankteriniń zaımderi arqyly 128 myń gektar jerdiń sýmen qamtamasyz etilýi 2020-2022 jyldary ulǵaıtylady jáne qalpyna keltiriletin bolady. Bul jerler Aqtóbe, Jambyl, Túrkistan jáne Almaty oblystarynda shoǵyrlanǵan. Jobany iske asyrý sheńberinde 47 nasos stansııasy men 91 kılometr qubyr jelisi salynady, 3 myń kılometr kanaldar men 302 drenajdyq qudyq qalpyna keltiriledi.

Geologııa, ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń aıtýynsha, jobany iske asyrý 57 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Onyń 4 600-i qurylys kezeńinde qurylsa, al 52 500-i turaqty jumys orny bolady.

Osy jerlerde jylyna 105 mlrd teńgege aýyl sharýashylyǵy ónimderi ósiriletin bolady.

Jumyspen qamtý jol kartasy jáne 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan bıýdjettik baǵdarlamalar sheńberinde Almaty, Jambyl, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynda ornalasqan 260 myń gektar sýarmaly jerlerin sýmen qamtamasyz etýdi arttyrý kózdelgen.

«4 sý qoımasynda, 4 sý torabynda, 18 drenaj uńǵymasynda jáne 487 kılometr sýarý kanalyna qaıta jańartý jumystary júrgiziletin bolady. Barlyǵy 8,6 myń jumys orny qurylady. Qurylys kezinde 3 800 jumys orny, al joba aıaqtalǵannan keıin aýyl sharýashylyǵy salasynda — 4800 jumys orny ashylady», — dedi M. Myrzaǵalıev.

О́zderińizge belgili, Memleket basshysy ótken jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda sýarmaly jerlerdiń kólemin taǵy 1 mln gektarǵa ulǵaıtýdy tapsyrdy. Osyǵan baılanysty jańa sý qoımalaryn salý arqyly qosymsha sýarý kózderin qurý qajet. 2030 jylǵa deıin Aqmola, Aqtóbe, Qaraǵandy, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan jáne Batys Qazaqstan oblystarynda 28 sý qoımasynyń salynýy boljanylyp otyr. Osy sý qoımalary 3,8 kýb.kılometr kólemindegi sýdy jınaýǵa múmkindik beredi jáne oǵan 470 myń gektar sýarmaly jerlerdi qosýǵa bolady.

Bul rette 12 sý qoımasyn tek sýarý úshin ǵana emes, sonymen qatar, 70 eldi mekendegi sý basý qaýpin joıý úshin de paıdalanýǵa bolady. Sý qoımalarynyń qurylysy aýyl sharýashylyǵynda jańadan turaqty 29 myń jumys ornyn iske qurýǵa múmkindik beredi.

Bıylǵy vegetasııalyq kezeńge daıyndyq

Aǵymdaǵy jylǵa arnalǵan gıdrologııalyq boljamǵa sáıkes, elimizdiń ońtústik jáne batys aımaqtarynda sý az bolady dep kútilýde.

«Biz tıisti sharalar qabyldadyq. Sý qoımalarynyń jumys kesteleri qaıta qaralyp, ázirlendi. Osy jumys kestelerin daıyndaý barysynda sýarmaly jerlerdi sýmen qamtamasyz etý esepke alyndy. Qazirgi tańda sý qoımalary toltyrylyp jatyr. Qyzylorda, Túrkistan, Jambyl jáne Almaty oblystarynda 205 kılometr kanal tazalandy. Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda bul jumys ári qaraı belsendi jalǵasýda», — dedi geologııa, ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri.

Sondaı-aq, 335 gıdrotehnıkalyq nysandar jóndelip, 39 kılometr kanal betonmen qaptaldy.

«Sonymen birge, kórshi memleketterde de sý tapshylyǵy baıqalyp otyr. Bul rette olardan bizge qajetti sý kólemi kelmeı qalady degen qaýip bar. О́zbek, qyrǵyz jáne tájik áriptesterimizben tıisti jumys júrgizip jatyrmyz. Bizdiń basty nazarda – Syrdarııa, Shý, Talas ózenderi jáne memleketaralyq kanaldar boıynsha Túrkistan, Qyzylorda jáne Jambyl oblystaryna qajetti sý túsýin qamtamasyz etý. Osyǵan oraı, vıdeobaılanys arqyly 10 sáýirde sý sharýashylyq mınıstrlikteriniń arasynda konsýltasııalar ótkizý josparlanǵan», — dep túsindirdi M. Myrzaǵalıev.

Sý sharýashylyǵy balansyndaǵy aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 67%-dy quraıtynyn aıta ketken jón. Qazaqstan sýy tapshy elderdiń qatarynda. Sonymen qosa, paıdalanýǵa bolady degen sý kóleminiń azaıý qaýpi tur. Osy oraıda, sýarmaly jerlerdiń kólemin ulǵaıtý tek sý únemdeıtint tehnologııalardy engizý esebinen ǵana múmkin.

Barlyq aıtylǵan is-sharalar jalpy aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemin ulǵaıtýǵa jáne aýyl sharýashylyǵynda qosymsha turaqty jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, sý tasymaldaý kezinde ónimsiz shyǵyndardy tómendetýge qol jetkizedi.

Máselen, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn sýarýdyń ortasha ólshemdi normasy 8,6 myń kýb metr gektaryna bolsa, 1,5 mln gektar jerdi sýarý úshin jylyna 12,3 kýb kılometr sý jumsalady. Iske asyrylyp jatqan sharalar esebinen sýarýdyń ortasha normasy 6 kýb metr gektaryna deıin tómendegende, 2 mln ga jerdi sýara alamyz. Al ortasha sýarý normasynyń 5 myń m3/ga deıin tómendeýi sý alýdy edáýir ulǵaıtpaı-aq aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qosymsha 1 mln ga sýarmaly jerdi paıdalanýǵa berýge múmkindik týdyrady.

«Degenmen, qabyldanǵan sharalar jetkiliksiz. Sonymen qatar naqty alqaptyń ózinde sý shyǵynyn azaıtýǵa qol jetkizý qajet. Tamshylatyp, jańbyrlatyp sýarý jáne jerdi josparlaýdyń jańa tehnologııalary sııaqty sýarýdyń túrleri sý tutynýdy dástúrli sýarýmen salystyrǵanda 33%-ǵa deıin azaıtýǵa múmkindik beredi. Biraq eń bastysy sýdyń áleýetti ónimdiligi artady, ıaǵnı 1 sharshy metr jumsalǵan sýǵa ónimniń shyǵýy 2,5 ese artady», — dedi M. Myrzaǵalıev.

Mysaly, qazir kúrish úshin gektaryna 24 myń m3 sý jumsalady. Kúrish chekterin josparlaýdyń jáne sý basýsyz sýarýdyń jańa tehnologııalaryn qoldanǵan jaǵdaıda bul norma 16 myń m3/ga deıin tómendeýi múmkin.

Sondaı-aq táýekelder jaǵdaıynda ylǵal shyǵyny az jáne neǵurlym rentabeldi etip, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ártaraptandyrýdy júrgizý qajet.

О́z kezeginde aýyl sharýashylyǵy mınıstri S. Omarov sýarmaly jerlerde egiletin daqyldar qurylymynda dándi masaqty daqyldar – 25,6%, azyqtyq daqyldar – 26%, maqta – 9,3%, maıly daqyldar – 6,6%, kúrish – 6,2% aýqymdy úleske ıe.

«Qazirgi ýaqytta sýarmaly jerlerde negizgi úlesti bıdaı men arpa sııaqty daqyldar alady. Tálimi daqyldardyń úlesin tómendetý jáne kókónis-baqsha daqyldary men azyqtyq daqyldarǵa kóshý arqyly alańdardy ártaraptandyrý jumysyn júrgizýi qajet», — dedi S. Omarov.

Sýarý túrleri boıynsha jaǵdaı kelesideı: sýarmaly jerlerdiń 79,2%-y jer ústi sýarýmen, 6,8%–y jappaı sý basýmen, 3,3%-y tamshylatyp sýarýmen, 10,7%-y jańbyrlaýmen qamtylǵan.

Tamshylatyp men jańbyrlatý sýarý sııaqty sýarýdyń qazirgi zamanǵy ádisteri tek 210,4 myń ga alańda nemese sýarmaly jerlerdiń 14%-ynda ǵana qoldanylady. 

Sondyqtan, sýarý kezinde ylǵal únemdeýshi tehnologııalardy qoldaný úlesin arttyrý ózekti másele bolyp tabylady.

Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi zamanaýı ylǵal únemdegish tehnologııalaryn engizýge yntalandyrý maqsatynda ınvestısııalyq sýbsıdııalaý qoldanylady, ol keltirilgen ınvestısııalardyń 50%-yn óteýdi, sondaı-aq fermerlerdi oqytý jáne bilimdi taratý, onyń ishinde amerıkalyq «Valmont» kompanııasymen qurylatyn demonstrasııalyq fermalar jelisi arqyly taratýdy kózdeıdi.

«Árıne, sýarmaly eginshiliktiń artyqshylyǵy aıqyn. Qazirgi zamanǵy sýarý júıeleri qymbat bolsa da olar jalpy jınalymdy ulǵaıtý esebinen eginshiliktiń osy túrin ınvestısııalyq tartymdy etedi», — dedi aýyl sharýashylyǵy mınıstri.

Memleket basshysy alǵa qoıǵan joǵary rentabeldi daqyldarǵa kóshý, ımport almastyrý jáne sýarmaly jerlerdiń alqaptaryn 2030 jylǵa deıin 3 mln ga deıin birtindep jetkizý jónindegi mindetter sheńberinde egis alańdarynyń qurylymy ázirlendi. Bul qurylym iske asyrý úshin oblys ákimdikterine jetkizildi.

Jalpy, sýarmaly jerlerdi aınalymǵa engizý boıynsha júrgizilgen jumystyń tıimdiligi jalpy aýyl sharýashylyǵy daqyldary jınalymynyń ósýi jáne jemis-kókónis ónimderiniń negizgi túrleri boıynsha ımportqa táýeldilikti tómendetý bolady.

«Mysaly, boljanyp otyrǵan 20 myń ga alańǵa jańa baqtar otyrǵyzý boıynsha Mınıstrlik júrgizip jatqan jumys sheńberinde almamen ózi-ózimizdi tolyqtaı qamtamasyz etýge múmkindik týady», — dep túıindedi aýyl sharýashylyǵy mınıstri.

Sońǵy jańalyqtar

Pákistanda ushaq qulady

Álem • Búgin, 07:37

Taıaý Shyǵys taǵy da dúrlikti

Álem • Búgin, 07:36

La Lıga 8 maýsymda bastalady

Fýtbol • Búgin, 07:33

Abaı álemin beınelegen arýlar

Abaı • Búgin, 07:22

Munaıshylar áýletiniń tuńǵyshy

Tanym • Búgin, 07:16

66 paıyzy er-azamattar...

Medısına • Búgin, 07:13

Kúngeı men kóleńke

Rýhanııat • Búgin, 07:05

Abaıtaný – HHI ǵasyr kóginde

Abaı • Búgin, 06:56

Et eksporttaıtyn elde et qymbat...

Ekonomıka • Búgin, 06:50

Bir áýlettiń taǵdyry

Tarıh • Búgin, 06:42

Eń tabysty tennısshi

Tennıs • Búgin, 06:35

Qazaqtyń kúmis kómeı ánshileri

Rýhanııat • Keshe

Búgin aıt namazy oqyla ma?

Rýhanııat • Keshe

Búgin - Oraza aıt merekesi

Rýhanııat • Keshe

Maıdan dalasynan tabylǵan báki

Aımaqtar • 23 Mamyr, 2020

Uqsas jańalyqtar