DÚBIRGE TOLY DÚNIE

Eger AQSh bir soǵysta jeńiske jetse, ony prezıdent Obamanyń úlken jeńisi demeýge bolar edi. Al amerıkalyq qaýymnyń eń álsiz bóligi – 32 mıllıon halyqty qamtyǵan densaýlyq saqtaý reformasyn júzege asyrǵanyn onyń úlken jeńisi dep sıpattasa, eshqandaı artyqtyǵy joqtaı kórinedi. PREZIDENT BARAK OBAMANYŃ ÚLKEN JEŃISI Sonymen, Barak Obama áleý­mettik má­selelerge baǵ­dar ustap otyr. Kóp ýaqyt túrli sebepter alǵa tosylyp, qor­ǵanys máselesi birinshi kezekke shyǵyp kelse, endi áleýmettik máselelerge de basa nazar aýdaryla bastady. Bul álemdik kózqarasqa, álemdik ustanymǵa áser etetini sózsiz. Soǵan oraı basqalar da óz ustanymdaryn ózgerte bastaýy ábden múmkin. AQSh óziniń basty baǵytyn ózgertti, qorǵanys máselelerinen góri, áleýmettik máselelerge kóbirek kóńil aýdara bastady degenniń ózinde, onyń qor­ǵanysqa jumsaıtyn qarjysy da orasan. Sıfrlarǵa júgi­neıikshi. О́tken jyly AQSh qorǵanys isine 661 mıllıard dollar qarjy jumsapty. Bul degenińiz, búkil álemdegi barlyq memleketterdiń qorǵanysqa bólgen qarjysyna para-par. Endi sol AQSh áleý­mettik úsh iri jobaǵa (ózderinshe Social Securiti, Medicare jáne Medicaid dep ataıdy) 1,38 trıllıon dollar qarjy jum­sapty. Bul degenińiz, bıýdjettiń 35 paıyzy eken, al qorǵanysqa bólgeni – 17 paıyz. Bul másele talaı ondaǵan jyldar boıy, tipti sońǵy 100 jyl boıy sóz bolyp keldi. Ony tek Obama ǵana júzege asyrdy. Halyqtyń ıgiligine arnalǵan densaýlyq saqtaý jónindegi reformany quptatý da ońaıǵa soqqan joq. Respýblıkashylar qasarysyp, kónbeı otyryp alǵan. Olardyń oıynda AQSh-tyń óktemdigin nyǵaıtatyn sharalar turǵan shyǵar. Biraq, AQSh par­lamentiniń eki palatasy da pre­zıdentti qoldady. Densaýlyq saqtaý jó­nin­degi re­forma jo­basy maqul­dan­ǵanmen, onyń júzege asýy ońaı bola qoı­maı­tyn túri bar. Oǵan 938 mıllıard dollar qarjy bólinip otyr. Bul qarjynyń kózi árqıly bolsa kerek. AQSh-tyń 14 shtatynan bul reforma zań­syz, ol shtattardyń kons­tı­týsııalyq quqyn shekteıdi degen aryz-shaǵym da túsken. Oǵan da jaýap tabylar, ulttyq múdde birinshi kezekke shy­ǵarylar. Qarsylardyń endi bir toby el saıasaty baǵytynyń qorǵanys máselelerinen áleýmettik máse­le­lerge qaraı oıysýy AQSh bedeline nuqsan keltiredi degen paıym jasaıdy, odan el sýper derjava mártebesinen aıy­ry­lady deıdi jáne ony qatelik sanaıdy. Bir kezde qorǵanysqa el bıýdjetiniń jartysyna jýyǵy jumsalǵanyn eske salady. Qandaı da úlken shara, jańa bastama kúrespen júzege asady. Barak Obama kúres jolyn tańdap otyr. Ony AQSh hal­qynyń kópshiligi qoldaıtynynda kúmán joq. Osynaý jeke bir elde júzege asyp jatqan sharanyń halyq­aralyq ta jańǵyryǵy bar. Álem­niń sýper derjavasy bas­qa­lardy mılıtarıstik áleýetimen tań­dandyra bermeı, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jasaýǵa baǵyttalǵan qadamdarymen de tańdandyrar bolsa, basqa jurttyń da eńsesi kóteriledi. GREKIIаNY EÝROODAQ SÚIEMELDEMESE BOLMAIDY Birazdan beri Eýropanyń uıqysyn qashyrǵan Grekııanyń qarjylyq kúıreýi aqyry oǵan Eýroodaq pen Halyqaralyq valıýta qorynyń kómek berýi qajet degen toqtamǵa kelýge májbúr etti. Álemdik de­mo­kra­tııanyń otany sa­na­la­tyn, byltyr ǵana EQYU-nyń tóraǵasy bolǵan Grekııany jurt shyn máninde mem­lekettigi myqty, eko­no­mı­kasy ke­mel­­dengen el sa­natyna qosar edi, al onyń kútpegen jerden qarjylyq dármensizdikke ushy­raýyna tańdanbaǵandar kemde-kem. Afınadaǵy Olımpııa oıyn­da­rynyń da jańǵyryǵy áli qu­laq­tan kete qoıǵan joq. Ádette mundaı úlken sharalardy áleýetti elder ǵana ótkizedi. Degende, bul el jaıynda ártúrli áńgimeler aıtylady. So­nyń biri – “baılar ómir súretin kedeı el” degen anyqtama. Sirá, kedeıler kópteý shyǵar da, baılary oǵan eshnárse bólip bere qoımaı, elde etek alǵan ereýil, sherýler sonyń saldary shyǵar. Al úkimet bolsa, qaryzdan kóz ash­paı kelemiz, bıýdjetimiz tapshylyq jaǵdaıynda, aılyqtan qysqartýdan basqa jol joq dese, halyqtyń oǵan kóngisi kelmeıdi. Tas túsken jerine aýyr deımiz, jaǵdaı Grekııada aýyr ekeni daýsyz. Sóıtse de, bul Eýroodaqqa da, onyń ishinde eýroaımaq elderine de qıyn soqty. “О́z qotyryńdy óziń qasy” dep ıtere salýǵa bolmaıdy eken. Ol ózi ǵana tereńge batpaı, sol eýro aımaǵyndaǵylardy da tartady eken. Grekııa tal qarmaı bastaǵan soń-aq eýronyń baǵasy túse bastady. Onyń baǵasy tússe, búkil eýro aımaǵyndaǵylarǵa qıyn. Sodan da osy eýro aımaǵyna kiretin jetekshi elder máselege basqasha qaraı bastady. Alǵashynda Grekııadaǵy jaǵ­daıǵa jetekshi elder jeńil-jelpileý kóńil aýdarǵan. Aldy­men Germanııa kómek bergenimiz jón dese, keıinnen Grekııaǵa qatań talap qoıyp, shashyla bermeńder, aılyqtaryńdy azaı­typ, salyqtaryńdy túgel jı­nańdar degenge deıin bardy. Tipti eýro aımaǵynan shyǵaryp tas­taǵan jón de­gen pikir bil­dirgeni de bar. Jan qy­syl­ǵanda adam ne de­meıdi de­gen­deı, osy jer­­de Gre­kııa Eý­ro­panyń qar­jylyq ge­ne­r­a­tory Germanııa­dan qalaı da kó­mek alý úshin tipti aýyzǵa almaıtyn sózdi de aıtyp saldy: soǵys kezinde fashıs­terdiń tartyp alǵan altyny úshin aqsha tóleńder degenge bardy. Ol qansha aqsha, ony tóleýdiń esebi qandaı, ony anyqtaý úshin qansha ýaqyt ketetini óz aldyna, bul Germanııanyń shamyna tıse kóp nárseden qaǵylary da anyq edi. Biraq Germanııa, onyń kansleri Angela Merkel balalyq ókpege barmady. Máselege tereńirek úńilip, Grekııaǵa kómek berýdiń qajetin túsindi. Sóıtse de nemister jaǵy grekterge dalaqtaı bermeı, bir-eki araldaryńdy satsańdar, biraz qaryzdaryńnan qutylar edińder ǵoı dep kekesindi keńes bergeni bar. Aqyry Brıýsselde ótken Eýroodaq sammıti Grekııaǵa kó­mektesý qajet dep tapty. Munda Germanııa men Fransııanyń sheshýshi róli bolǵanyn aıtqan jón. Kómek bergende, bul sharaǵa Eýropanyń jetekshi elderi Halyqaralyq valıýta qoryn qatystyrýdy jón sanady. Sóıtip, Grekııaǵa beriletin 22 mıllıard dollar qarjynyń úshten birin HVQ óz úlesine aldy. Grekterge bul tegin berile salatyn aqsha emes jáne bul soma olardy kúıreýden tolyq qutqara qoımaıdy. Bul ázirge tynys alýǵa ǵana jetedi, onyń ústine qaıtaratyn paıyzy da joǵary – jylyna 6 paıyz ósim. Sodan da grekter azdan da, kópten de únemdeýge tıis. Jáne óz qaryzdarynyń qalaı jum­salǵanyn Eýroodaq qadaǵalaıtyn bolady. Qysqasy, Eýroodaq óz mú­shesin súıemelge aldy. Sirá, qatarǵa qosylyp ketetin shyǵar. Mamadııar JAQYP.