QAZAQ MÝZYKASYNYŃ KLASSIGI

(Ataqty kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevpen syr-suhbat) Avtor: Eraǵa, bıylǵy 2 sáýirde halqymyzdyń birtýar perzenti, súıikti kompozıtory, qazaq operasynyń negizin qalaýshylardyń biri Muqan Tólebaevtyń qaıtys bolǵanyna elý jyl tolǵaly otyr. Siz ol kisini mekteptegi bala kezińizden kórip óstińiz. Keıinirek te kóp aralastyńyz. Ol kisiniń qazaq ónerine, mýzykasyna sińirgen eńbegin, shyǵarmalaryn da sizden artyq biletin adamdy tabý qıyn. Siz ol kisini ómirde – aǵa, ónerde ustaz tutqanyńyzdan habarymyz bar. Sondyqtan búgin sizden Muqań týraly ózińizdiń biletinderińizdi jınaqtap, óz aldyna jeke áńgime etip aıtyp berýińizdi suraǵaly otyrmyn. Erkeǵalı: Seniń munyń durys boldy. Ekeýmiz kópten beri áńgimelesip kelemiz ǵoı. Osydan buryn Muqań týraly saǵan reti kelgen birdi-ekili jerde ǵana tıip-qashyp aıtqan edim. Olardy da qamtı otyryp, tolyqtyryp, keńeıtip aıtyp kóreıin. Keshegi Keńes ókimetiniń tusynda Máskeýde bilim, tárbıe alyp, qazaq mýzykasyn búkil eýropalyq mádenıettiń bıik satysyna kóterýge atsalysqan azamattyń biri – sol Muqan Tólebaev. Ekeýmiz bir aýdannanbyz, bir aýyldanbyz. Muqan aǵam 47 jasynda dúnıeden ozdy. Ol kisiniń ereksheligi – ózine ózi senimdi, abyrjymaıtyn, asyqpaıtyn, bappen júretin, arsyl-gúrsili joq adam edi. Istegen isine nyq, myqty bolatyn. Avtor: Ol kisini alǵash qalaı kórgenińiz esińizde me? Erkeǵalı: Ol kisini alǵash anyqtap, jaqynnan kórýim bylaı boldy. Aýyldyń syrtynda aqshaǵyl qum bar edi. Sabaq bitkennen keıin sol jaqqa qa­ra­sam, shoqaıyp bir adam otyr. “Kim eken, ne istep otyr?” dep qyzyq kórip, qasyna bardym. Jańaǵy ki­siniń qolynda Abaı dombyrasy bar, birdemeni tyńqyldatyp-tyńqyldatyp tartady da, eńkeıip qaǵazǵa birnárse jazady. Sóıtsem, Muqań “Birjan-Sara” operasynyń alǵashqy notalaryn bizdiń aýylda jazyp, qaǵazǵa túsirip júr eken ǵoı. Basynda solaı dombyranyń, artynan bizder arbamen jetkizip bergen pıanınonyń kómegimen jazdy. 1944 jyly “operanyń bir aktisin bitirip ketipti” dep muǵalimder aıtyp júrdi. Sol kezde Nyǵmet Baımaǵambetov Muqan aǵamen birge kelip, qasynda júrgen eken. Aqyry, 1946 jyly “Birjan-Sara” qoıyldy. Eldegiler shýyldap júrdi: “Almatyda “Birjan sal” operasy qoıylypty, jaqsy bolyp shyǵypty” dep. Muqan aǵamyz ol kezde elge kelgen joq. Osy jerde aıta ketkenniń artyq­ty­ǵy joq, operanyń áýelgi aty “Birjan sal” bola­tyn. Kúlásh Baıseıitova apamyz Saranyń beınesin eń alǵash somdady ǵoı. Sol kisiniń usynysy, suraýy boıynsha 1947 jyly operanyń aty “Birjan-Sara” bolyp ózgertildi de, sahnada sol atymen birjolata turaqtap qaldy. “Birjan-Sara” operasynyń qalaı bolyp shyqqa­nyn ózderiń estip, kórip júrsińder. Men “myna ope­ra ana operadan artyq nemese kem” dep aıtpaımyn. Árqaısysynyń halyqqa jetkizer oıy, lázzatqa bóler mýzykasy bolady. Opera 1946 jyly sahnaǵa shyqty dedim ǵoı, qazir onyń qoıylǵanyna 60 jyldan asyp ketti. Ondaǵan jyldar boıyna opera teatrynyń sahnasynan túspeı kele jatqan tórt opera bar, olar: “Qyz Jibek”, “Abaı”, “Birjan-Sara”, “Qamar sulý”. Qalǵandary birde túsip qalady, birde qaıtyp oralady. Osy tórt opera qazaqtyń ónerinde berekeli, qaıyrly bolyp halyqqa jetken, juǵymdy bolyp júrgen týyndylar. Avtor: “Birjan-Sarany” alǵash sahnaǵa shyǵarǵan kimder edi? Erkeǵalı: Ony eń alǵash sahnaǵa qoıǵan rejısser Qurmanbek Jandarbekov bolatyn. Qa­zaqtyń sol kezdegi asa daryndy uldary men qyz­dary Ánýarbek Úmbetbaev, Baıǵalı Dosymjanov, Kúlásh Baıseıitova, Shabal Beısekova jup-jup bolyp oınap, basty keıipkerlerdiń beınesin jasap, operany alǵash ret jurt aldyna, jaryqqa shyǵardy. Stolıarov degen azamat orkestrge dırıjerlik etti. Nenashev degen keremet talantty sýretshi bolǵan edi, sol sahnany bezendirdi. Opera birden-aq halyqqa da, mamandarǵa da unap, jurttyń kózaıymyna aınaldy. Shamasy sol 1948 jyldar bolsa kerek, Máskeýden bir top komıssııa kelip, operany tamashalap, ony Stalındik syılyqtyń laýreattyǵyna laıyqty dep baǵalap ketkeni. Sodan qazaqtyń mýzyka óneriniń baǵy janyp, “Birjan-Sara” operasy kelesi 1949 jyly Stalındik syılyqtyń laýreaty boldy. Ol ýaqytta Stalındik syılyqtyń ózi úsh sa­tyly bolatyn. Birinshi satysyna – altyn medal, ekin­shi satysyna – kúmis medal, úshinshi satysyna qola medal beriletin. Muqan aǵamyz kúmis me­dal­ǵa ıe boldy. Keıin, Stalın ólgennen keıin on­yń atyn KSRO memlekettik syılyǵy dep ózgertti ǵoı. Osy jóninde men oılaımyn, qoǵamdyq júıedegi ózgeristerge baılanysty burynǵy oryn alǵan tarıhı ataýlardy ózgertip aıtý qajet pe, joq pa dep. Kezinde “Stalındik syılyq” dedik pe, solaı qalsyn. “Stalıngrad maıdany” dedik pe, solaı qalsyn. Mu­nyń ózi qoǵamymyzdyń tarıhy da ǵoı. Bireýge unar, bireýge unamas. Bul jónindegi óz pikirim osyndaı. Al endi qazaq óneriniń shańyraǵynyń bıikteýi, shyqqan belesiniń jurt nazaryn aýdara bastaýy, órleý dáýiri sol tustan bastaldy. Sol kezeńde Brýsılovskıı “Jasa, Qazaqstan!” degen kantatasyna, Afanasev skrıpkaǵa arnap jazǵan konsertine Stalındik syılyqtyń laýreattary atandy. Muqańnan soń eki jyldan keıin, 1951 jyly Qudys Qojamııarovtyń “Rızvangúl” degen sımfonııalyq poemasy da sondaı ataqqa ıe boldy. Avtor: “Birjan-Sara” operasynyń lıbrettosyn Qajym Jumalıev jazdy ǵoı. Erkeǵalı: Iá, talantty ádebıetshi, ǵalym, jazýshy bolatyn. Qazaqtyń pedagogıkalyq ınstıtýtynda uzaq jyldar ustaz bolyp, dáris berdi. Kóptegen shákirtter tárbıeledi. Avtor: Eraǵa, Muqań “Birjan-Saraǵa” kiriskenge deıin de biraz shyǵarmalar jazǵan ǵoı? Erkeǵalı: Muqań kúrdeli, úlken janrlarǵa kóshpes buryn alǵashqyda án jazýmen aınalysady. Mysaly, onyń soǵystyń bastapqy kezeńinde jazǵan “Besik jyry” degen áni bar. Osy ánde ananyń balaǵa degen mahabbaty, meıiri, júreginiń jylýy anyq ańǵarylady. Bul án óziniń shynaı­y­lyǵymen baýraıdy. Soǵys bastala salysymen ol “Soq, baraban!”, “Joryq”, “Semser”, “Tanıa tý­raly jyr” sııaqty ánderin jazdy. Bul shyǵar­malar halyqtyń rýhyn kóterý, olarǵa jiger berý úshin jazylǵan ǵoı. Olardyń keıbireýi 1942 jyly shyqqan “Kóteril, er halyq!” atty jınaqqa kirgen. Onyń sol jyldarda jazǵan “Kesteli ora­mal”, “Tos meni, tos” sııaqty ánderi maıdanda júrgen azamat­tardyń aýylda qalǵan qarakóz qaryndastaryna jazǵan haty tárizdi, bergen ýádesi sekildi, solardyń mahabbattarynyń shyrqy­rap shyqqan daýysy sııaqty bolyp estiletin. Bul án­der­de kúırektik, jylap-syqtaý joq, biraq maıdanda júrgen jaýyngerdiń súıgen jaryna degen qushtarlyq sezimi, ári qaıta oralamyn ba, oralmaımyn ba, bul dúnıede qaıta kezdesemiz be, joq pa degen saǵynysh sazy bar. Olardyń sol kezderde jalpy jurtshy­lyqtyń eń súıikti ánderine aınalyp, mahabbat gımni sııaqty bolyp ketkenin bizder bilemiz. Al endi qazir “Tos meni, tosty” da, “Kesteli ora­mal­dy” da osy kúngi ánshilerdiń kóbi aıta almaıdy, aıta bilmeıdi, aıtyp ta júrgen joq. Muqańnyń jańaǵy atalǵan eki áni, soǵystan keıingi jyldarda jazǵan “Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn”, “Aqmaral, sulý erkem-aı”, “Jastar valsi” sııaqty ánderi qýattylyǵy, áser­liligi jaǵynan án dep atalatyn úlken kásibı ónerdiń shoqtyǵy bıik shyǵarmalary ekeni sózsiz. О́ziniń osy týyndylary arqyly ol án mádenıetimizdi joǵary satyǵa kóte­rip tastaǵan edi dep aıta alamyz. Máskeýde oqyp júrgen kezinde Muqan aǵam “ro­mans” dep atap, Sultanmahmuttyń: Kóp júrdim, shydaıyn dep ishten janyp, Keıde olaı, keıde bylaı oıǵa qalyp, – dep bastalatyn óleńine ádemi áýen jazǵan. Ol kisiniń bir ereksheligi burynǵy bir jazǵanyn keıde basqa jerde de qoldana salatyn. Sony keıin “Birjan-Sara­daǵy” Janbotanyń arııasy etip qaıta paıdalandy ǵoı. Al ol áýel basta Sultanmahmuttyń óleńine ja­zyl­ǵan romans edi. Italııanyń Donısettı degen kom­­pozıtory bolǵan, 17 ǵasyrdyń aıaǵy 18 ǵa­syr­dyń basynda. Alpystan artyq opera jazyp ketken. Avtor: Alpys opera degen masqara kóp qoı. Erkeǵalı: Tipti 68 bolýy kerek shyndyǵynda. Sonda sol kisiniń áýenderi bir operadan ekinshi operaǵa kóship júre beredi eken. “Mynaý ana operada bolyp edi ǵoı” dese, “onda turǵan ne bar, mýzyka meniki ǵoı, qaıda qoısam óz erkim”, – deıtin kórinedi. Muqan aǵam da solaı bolatyn. Jalpy, óte talantty adam ǵoı. Sodan keıin apyr-topyr dań­ǵyr­latyp, roıalde oınap, kópirtip jaza bermegen. Aldymen birnárseni jazyp qoıyp, erteńine, ne bir-eki kúnnen keıin qaıtadan qarap, ıin qandyryp, bylaısha aıtqanda kádimgi zerger sııaqty jumys isteıtin. Ol jaǵynan Muqan aǵamyz Ǵabıtke uqsaıtyn. Ǵabeń de solaı ǵoı. Ol kisi de kópirtip jazbaıtyn, al jazǵan dúnıesine óte tııanaqty edi. Sózderdiń ornyn aýystyrýǵa, ıá bolmasa bir sózdi alyp tastaýǵa bolmaıdy ol kiside. Sheberligi keremet. Kóp jazbaıdy, biraq kóp oılanyp baryp jazatyn. Ekeýinde bir uqsastyq bar edi. Talǵampazdyqtary da keletin. О́zderine bıik talap qoıa biletin. Apyr-topyr jazyp, sııasy keppeı jatyp, bir jaqqa aparyp ótkizip, sodan shyǵa salyp alǵan gonoraryna araǵyn iship júretinder de bar ǵoı. Muqan aǵamyz sabyrly kisi edi, kúlgende de biz sııaqty qarqyldap kúlmeıtin edi. Ol kisiniń qarqyldap, ne sańqyldap kúlgenin bir ret te estigen emespin. Oń jaq ezýin aqyryn ǵana tartyp, jymıyp qana qoıatyn. Syryn shashpaıtyn adam edi. Ǵabeń de ashýlansa da, raqattanyp qýansa da artyq bir sóz aıtpaıtyn edi ǵoı. “Pálen ekensiń, túgen ekensiń” dep bireýdi balaǵattap, dattap jatqanyn estigen emespin. Ashýlansa, árıne, qatty ashýlanatyn. Avtor: Eraǵa, siz konservatorııany bitirgen soń Máskeýde aspırantýrada oqydyńyz. Sol jyldarda úılendińiz. Almatyǵa qaıtyp kelgen soń 1958 jyly konservatorııanyń folklor kabınetiniń meńgerýshisi bolyp qyzmet isteı bastadyńyz. Sol jyldarda Muqańmen kezdesken, aralasqan kezderińiz bolǵan shyǵar? Erkeǵalı: Boldy ǵoı. Sol 1958 jyldyń qysyna qaraı Muqań: “Maǵan kelip jolyǵyp ketsin”, dep sálem aıtypty. Shaqyrǵan soń bardym. Abylaıhan men Qurmanǵazynyń joǵarǵy jaǵynda memorıaldy taqtasy tur ǵoı, sol úıde turatyn. Kelip edim, sálemimdi aldy da: – Áı, sen elge baryp qaıtpaısyń ba? – dep surady. – Muqan aǵa, qystyń kózi qyraýda ne bar? – dedim. – Onyń mánisi bar. Meni depýtat etip saılaıyn dep jatyr. Sen maǵan erip júresiń. Basqa da alyp baratyn jigitter bolsa aıtarsyń, – dedi. – Depýtat bolatyn sizsiz, men ne bitiremin? – dedim. – Sen depýtattyń atqosshysy bolasyń, – dedi Muqan aǵam mıyǵynan jymıyp. – Al, bolaıyq. Sonda meniń ne isteýim kerek? – dep suradym. – Depýtattyń atqosshysy bylaı bolady, – dep ol kisi sózin jalǵady. – Men uıyqtasam, sen uıyqtamaı otyrasyń. Men tamaq ishkende, sen tamaqqa qaramaısyń. Sóz sóıleýge kelgende men sóılemeımin, sen sóıleısiń. Trıbýnaǵa shyǵý kerek bolsa, trıbýnaǵa shyǵasyń. Halyqtyń aldynda sóıleý kerek bolsa, halyqtyń aldynda sóıleısiń. Otyrǵan jerde aıtý kerek bolsa, otyrǵan jerde aıtasyń. Erteden qara keshke deıin meni madaqtap, maqtaı beresiń, maqtaı beresiń. Mine, seniń negizgi jumysyń osy, – dedi. Qaljyńbas kisi bolatyn, maǵan qaljyńdap otyr ǵoı. Sodan poıyzǵa minip, júrip kettik. Bórilitóbege keldik, Lepsige. Ol ýaqytta aýdan kezi. Aýdannyń birinshi hatshysy Núsipbekov degen kisi bizdi kútip tur eken. Boran degen ulyp tur. Lepsiniń borany qıyn bolady. Qıyrshyq qar men topyraq ekeýi qosylyp ushqanda kádimgi najdak qaǵaz sekildi bet-aýzyńdy osyp jiberedi. Avtor: Sony qazaqsha zimpara qaǵaz dep júrmiz. Erkeǵalı: Iá, sol zimpara qaǵaz sekildi. Sodan keldik. Rasynda da, barlyǵy Muqańnyń aıt­qanyndaı boldy. Aýdannyń ortalyǵynda qu­laıyn dep turǵan, nashar bir mádenıet úıi bar eken. Sonda jınalys ótti. Men Muqańnyń senim artqan adamy retinde Tólebaev degen kim, qaı jerde týdy, ne bitirdi, ne jazdy degendi saldyrlatyp uryp jatyr­myn. Ol kisi birinshi ret Jambyl oblysynan depýtat bolǵan edi. Endi ekinshi ret óz elinen depýtat bolǵaly tur... Sóıtip aǵamdy qolpashtap baryp qaıtqanmyn sol joly. Sol kezde jantaıyp jata beretin kóbine. Tileýke degen atalas aǵasy bar edi, sonyń úıinde boldyq, basqa úılerde boldyq. Qystyń kúni Balqashtyń baýyrynda, ózenderdiń jaǵasynda otyrǵan el soǵymǵa kóbine sıyr soıady, sıyrdyń eti kóje-qatyqqa jaqsy bolady dep. Sol joly anyq baıqaǵanym, ol kisi keıbireýlerge uqsap artyq sóılep, artyq ýáde bergendi unatpaıdy eken. О́ziniń aýyly “Úlgi” kolhozynda sóılegen sózi esimde. – Aldyn ala aıtyp qoıaıyn, senderge depýtat bolǵan soń osy “Úlginiń” qumyn kóshirip jiberemin, úı salyp beremin, osy arany gúlstanǵa aınaldy­ra­myn dep aıta almaımyn. Eger saılaǵan depýtatymyz “Úlginiń” beles qumdaryn kóshirip tastaýǵa tıis deseńder, onda saılamaı-aq qoıyńdar, – dep kúlip, ózgelerdi de kúldirgen edi, jaryqtyq. Sodan taǵy biraz ýaqyt ótkende, kelesi 1959 jyly Muqan aǵam meni qaıta shaqyrdy. Qansha degenmen aýdanymyz bir, aýylymyz bir, ish tartatyn bolsa kerek. Onyń ústine meniń ana jerde, myna jerde eptep ataǵym shyǵa bastaǵan. 1955 jyly Moskvada ótken stýdent kompozıtorlardyń konkýrsyna qatysyp, “Na zov Abaıa” dep atap, fortepıanoǵa jazǵan poemama birinshi oryn alǵanmyn. Odan keıin “Amangeldi” degen poemamdy jazdym. Solar da esinde bolsa kerek. Shaqyrǵan soń bardym. “Sen ne istep júrsiń?” dep surady. Ol ýaqytta konserva­to­rııada orkestrleýden sabaq beretinmin. Sodan aıtty: – Sen erteń mınıstrlikke bar, Bektembaı Qosy­mov degen mınıstrdiń orynbasaryna jolyq. Sen myna Jambyl atyndaǵy fılarmonııaǵa kórkemdik jetekshi bolasyń, – dedi. Shoshyp kettim. – Muqan aǵa, meniń shamam kelmeıdi oǵan, – dep oı­baı saldym. Ol ýaqytta bálen ansambl, túgen ansambl degender joq. Qurmanǵazy atyndaǵy orkestr de, sımfonııalyq orkestr de, hor kapellasy da, Lıdııa Grıgorevna Chernysheva degen áıel qurǵan án jáne bı ansambli de, barlyǵy bir fılarmonııada bolatyn. Júzden artyq solısteri bar. Belgili ánshiler Júsipbek Elebekov, Qalı Baıjanov, Qosymjan Babaqov, A. Ábi­shev (tolyq aty qazir esime túspeı tur), Álı Nuǵy­manov, Jamal Omarova, Rábıǵa Esimjanova, Roza Baǵ­la­nova, bıshiler Shara Jandarbekova apam, keshegi Nur­sulý Tapalova apam, taǵy basqalar, qobyzshylar, bári sonda bir-aq jerde. 300-den asa adam jumys isteıdi. Muqan aǵam oń jaq mıyǵymen ǵana aqy­ryn­dap “ıh” dep kúletin edi, jaryqtyq. Sol ádetimen “ıh” dedi. – Onda júrgenderdiń toqsan paıyzynyń seniń bilimińniń jarty­syndaı bilimderi joq. Basqaryp kete­siń, barasyń, – dedi. – Olardyń ish­in­degi­lerdiń qaı­sysy konserva­to­rııa­ny bitiripti, qaısysy aspı­ran­tý­rany bitiripti? – dedi. Odan ári qarsylasyp ún­de­medim. Ketip qaldym. Erteń pálen ýaqytta bar dedi. Bardym. Osy myna Gogol men qazirgi 8 naýryz kóshesiniń bury­shynda eki qabatty kirpish úı boldy ǵoı, ber jaǵyndaǵy aǵash úı keıin qosyldy. Ol kezde sol aǵash úı aýyl sharýashylyǵy ıns­tıtýtynyń jataqhanasy bolatyn-dy. Keldim. Mınıstrdiń orynbasarynyń shaǵyndaý ǵana qabyldaý bólmesi bar eken. Kirdim. Otyrdym. Bireý kirip jatyr, bireý shyǵyp jatyr. Qabyldaý bólmesinde otyrǵan áıelge: “Men Bek­tembaı aǵaǵa kelip edim, Rahma­dıev keldi dep aıty­ńyz­shy”, dedim. Rahma­dıevti kim biledi ol ýaqytta. So­dan bir ýaqytta “kirsin” depti. Kirdim. “Sa­laý­má­leı­kúm” dep sálem berdim. О́zi sha­ǵyndaý ǵana, aryqtaý kelgen, yqshamdy, qol­toqpaqtaı qaratory azamat eken. Minezi shaqarlaý bolsa kerek. Sálemime jaýap bermesten: – Nemene, sen besikten beliń shyqpaı jatyp el basqaryp, hýdojestvennyı rýkovodıtel bol­ǵyń keletin kórinedi ǵoı, – dep dúrse qoıa berdi. О́zim de júreksine-júreksine kelgen edim. Shoshyp qaldym. – Muqan aǵa jiberip edi, onda men kettim. Beke, meniń ondaı oıym joq edi. Muqan sizge bar degen soń kelip edim, – dep, aınalyp ketip bara jatyr edim, “áı, toqta” dedi. “Mineziń shapshań eken ǵoı”, – dedi. Úndegen joqpyn. “Otyr” dedi. Otyrdym. – Muqan ekeýimiz keliskenbiz, erteń ózim alyp baramyn, ujymmen tanystyramyn. Biraq shap­shańdyqty qoı, ol arada kimder bar ekenin bilesiń be? Olarmen shapshańdyq kórsetýge bolmaıdy, – dedi. Baıqasańyz, bir aýyz sózbenen maǵan úlken úlgi kórsetip otyr ǵoı, kim bolýym kerek, qalaı sóıleýim kerektigin. Sóıtip, fılarmonııaǵa kórkemdik jetekshi bolyp ketkenmin. Avtor: О́tkende, bir áńgimeńizde Muqan aǵamyz óziniń keıbir qatar-qurbylarymen ázildesip júre­tinin aıtqan edińiz. Ásirese Sháken Aımanov ekeýi kóbirek ázildesetin degensiz. Boıy bıikteý, denesi de, aıaqkıimi de úlkenirek Sháken kezdesip qalǵan jerde kóbinese Muqańdy ıyqpen qaǵyp: “Boıdy qara, túrdi qara, aıaqtaǵy kıimdi qara”, dep tıisip oınaıtynyn aıtqansyz. Ol ekeýi jóninde Qanabek Baıseıitov marqum kúldirgi áńgime aıtatyn edi degensiz. Sol áńgimeni osy jerde aıtyp berińizshi. Erkeǵalı: Jalpy, Muqan aǵam jaıshylyqta, ádet­te qarqyldap kúlip, jarqyldap júrmeýshi edi dedim ǵoı. О́zi de, sózi de sabyrly bolatyn. Oń jaq ezýimen jaılap qana “ıh” dep kúletinin aıtqanmyn. Bar kúlkisi sol. Qazaqsha aıtqanda, sharasynan aspaıdy, taspaıdy. Bireýlerge jaratpaı qarap, kókiregin kermeıtin edi. Boıy bıik emes, ortashalaý bolatyn. Sháken ekeýi qurdastaý edi. Sháken 1914 jylǵy da, Muqan aǵam 1913 jylǵy ǵoı. Ekeýi kezdesken jerde kóbine aldymen Sháken tıisip, oınaıtyn. Qanabek Baıseıitov marqum Muqan men Sháken týraly kúldirgi áńgime aıtatyn. Jambyl týraly kıno qoıǵanda bárimiz Lenıngradta birge bolyp, “Astorııa” degen qonaq úıde jattyq deıtin. Sonda Qanekeńe úlken bir lıýks bólme tıse kerek, óziniń aıtýynsha keńdigi – atshaptyrym. Sol bólmede Qanekeńe kelgen jigitter, ishinde Muqan men Sháken de bar, sháı-paı iship, tamaq iship, basqasyn iship, dýyldasyp otyrady ǵoı. Birazdan keıin jigitterdiń qaısybiri qyza bastaıdy. Bir ýaqytta ádetinshe Sháken Muqanǵa soqtyǵyńqyrap, qatty­raq qaljyńdap, keıde tipti janyna batatyndaı da sóz aıtyp otyrdy deıdi. Biraq Muqan olardy shybyn shaqqan qurly kórmeı, jaıbaraqat, sabyrly qalpynan ózgermepti. Sodan basyma osylardy bir kúrestirip kóreıinshi degen oı keldi. “Áı, Sháken, myna Muqanmen kúresesiń be?” – dep suradym deıdi. Muqan aǵam aqyryndap, oń jaq ezýimen jymıypty da qoıypty. Al Sháken “kúresemin” dep julqynyp shyqty deıdi. Sháken endi boıy bıikteý, aqsarylaý kelgen, úlken, súıek­ti adam ǵoı. Muqan oǵan qaraǵanda shaǵyndaý de­ne­li. Sol túrine qaramastan, ol da tartyna qoı­map­ty. Sodan ekeýi ortaǵa shyǵyp, kúresip ketipti. Bir ýaqytta Muqan aǵamyz ananyń baýyryna kirip ke­tip, shalyp jiberip, kilemniń ústine sart etkizip jyǵady da, ústine shyǵyp, keýdesin basa qalady. Sonda anaý: “Tur, tur, qapyda kettim, sen durys ja­saǵan joqsyń, qaıta kúresemiz”, deıdi namys­ta­nyp. “Sosyn men de qaljyńdap, kúldirip, ja­raı­dy, qaıta kúresińder dep edim, ekeýi qaıta kúresti” deıtin kórinedi Qanabek aǵamyz. Muqan eki qolymen qarsylasynyń shabynan tirep turyp alady, ózine jaqyndatpaıdy. Anaǵan shalǵyz­baıdy, baýyryna qaraı tartqyzbaıdy. Sháken ony jyǵam dep ary bulqyndy, beri bulqyndy, sóıtip júrgende ózi kelip qaqpanǵa túsip qaldy. Qolaıly bir sátte Muqan qaıtadan ishke kirip ketip, shalyp jiberip, yńq etkizip jerge urdy deıdi. “Muqannyń palýandyǵyn sonda kórdim”, – deıtin edi Qanekeń. Sodan soń: “Áı, Muqan, menimen kúresesiń be?” – dep suradym deıdi. Muqan kúldi deıdi: “Qaneke, men aǵamnyń jaǵasynan alyp kórgen joqpyn, almaıtyn da shyǵarmyn. Áıtpese kórdińiz ǵoı, mynany ne qylǵanymdy”, – dep. Al, Qane­keńniń ózi endi iri deneli, zil ǵoı. “Zil” degen sózdi bilesiń be? “Pil” degen bolady, “zil” degen bolady. Ol ana begemot. Sondaı epızodtar eske túsedi. Avtor: Qazaqtar, ádette, “zil batpan” deıdi, “zildeı aýyr” deıdi. Erkeǵalı: Mine, sol sózden shyqqan, sýsıyrdy aıtqan. Avtor: Qazir qaı sózdik ekeni esimde joq, so­­lardyń birinde “zil” dep óte-óte ertede ómir súr­gen, qazir joǵalyp ketken “mamont” degendi aıtady dep jazylǵany este qalypty. Sonda men oılaǵan edim, mamonttar ómir súrgen kezde qazaqtar, qazaq tili boldy ma eken dep. Al “begemottyń” qazaq­shasy sózdikterdiń bárinde “begemot” bolyp júr. Siz qazir osy sózge eki birdeı ádemi balama aıt­ty­ńyz. “Sýsıyr” degenińiz qandaı jaqsy, “zil” dep atasa da jaman emes, budan bylaıǵy ýaqytta sóz­dikterimizge “begemotty” “sýsıyr”, nemese “zil” dep aýdaryp engizse durys bolar edi dep oılaımyn. Erkeǵalı: Ony endi ózderiń bilesińder. Men “begemotty” burynnan “zil” dep júrgen adammyn. Sen jazýshy, ádebıetshi, aýdarmashysyń, biraz jyl Termınkomǵa da múshe boldyń. Solaı etip sózdikterge engizseńder, tilimizge tastaı batyp, sýdaı sińip keterine kúmánim joq. Avtor: О́tken ǵasyrdaǵy qazaq zııalylarynyń bir ermegi karta oınaý bolǵany belgili. Bul jóninen alǵanda Muqan aǵamyz qandaı edi? Erkeǵalı: Ol kisi karta oınaýǵa sonshalyqty qumar bolǵan dep aıta almaımyn. Ras, ózgeler sııaqty oınaıtyn. Keıde utatyn. Keıde utylatyn. Osyǵan baılanysty ózimniń ómir boıǵy bir ókinishimdi de aıtaıyn endi. Keıde oıyma túsip ketse osy kúnge deıin qapalanamyn. 1960 jyly Sáken Mamajanovıch Kenjebaev degen azamat konservatorııada qoǵamdyq ǵylymdar kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqaratyn, ári partııa uıymynyń hatshysy bolatyn. О́zi Muqańdy jaqsy kóretin, jaqyn júretin. Sol ýaqytta ózen jaǵasynda kompozıtorlar úshin salynǵan saıajaılar boldy. Uzynsha, qorjynbas etip salynǵan bir qabatty úıler, sonyń bir jaǵynda bir, ekinshi jaǵynda ekinshi kompozıtordyń otbasylary turatyn. Sol arada Jubanovtyń da, Muqannyń da saıajaılary boldy. Sodan Muqań Sáken Mama­ja­no­vıchke: “Sen ana sary uldy alyp kel, karta oınaıyq”, depti. Keldik, ózi sol kezde aýyryńqyrap júrgen kezi eken. Darıǵa jeńgemiz anaý-mynaý birdemelerin daıyndapty. Onyń oıy – jora-joldastary Muqańnyń kóńilin kóterip, áńgime aıtyp, karta oınap otyrsyn degen ǵoı. Karta oınadyq, osy ýaqytqa sheıin ókinetinim, bizden ketken bir ábestik, Muqandy utyp aldyq qoı ekeý­miz. “Áı, Darıǵa, aqsha ákel, mynalardyń aqshasyn bereıik”, dedi. Áli kúnge deıin júregime tikendeı bolyp qadalǵan sóz, aqshany berip bolǵannan keıin, biz shyǵyp bara jatqanda: “Á, qudaı-aı, kórset­pegeniń osy ma edi. Basqasynyń bárin aıtpaǵanda, kartadan da utylatyn boldym ǵoı, sor bolǵanda”, – dedi. Sony keremet renishpen aıtty. Sonda ǵoı, toqtasaqshy. Keri oralsaqshy. Aqshasyn qaıtaryp bersekshi. Áttegen-aı... Aqshasy da qurysyn, bizdiki bir ábestik bolǵan eken-aý. Utyla salsaq qaıter edi. Sodan alǵan bir 5-10 som nege jaraıtyn edi dep osy ýaqytqa deıin ókinemin. Sol jyly 1-2 aıdan keıin qaıtys boldy, sáýirdiń ekisinde. Sodan beri, minekı, elý jyl ótip ketken eken. Sol bir ókinishti jaǵdaı áli kúnge esimnen ketpeıdi. Avtor: Jalpy, Muqan Tólebaevtyń shyǵarma­shy­lyǵy degende oıyńyzǵa ne túsedi? Erkeǵalı: Ol kisi tańdamaı, talǵamaı, kóp jazbaıtyn edi. Bir nárseni jazý úshin kóp oılanyp, kóp tolǵanatyn bolsa kerek. Keıde birdemege jumsaǵysy kelse, meni shaqyryp alyp turatyn. Qaı ýaqytta kelsem de dıvanynda jantaıyp jatady, ne úıdiń ishinde eki qolyn artyna salyp, oılanyp júredi. Sóıtsem, biz kóbine roıalda otyryp alyp toqpaqtaı beremiz ǵoı, ol kisi olaı emes eken. Árbir ıntonasııany, árbir mýzykalyq frazany ishteı qaıtalap, eseptep ólshep, bezbenge salyp baryp qana qaǵazǵa túsiredi eken ǵoı. “Qozy Kórpesh” operasyn bitirip ketýi kerek edi, sony bitire almaı, kóz jumdy. Biraq onysyn jalqaýlyq dep aıtýǵa bolmaıdy. Ol kisi esh ýaqytta jalqaý bolǵan joq. Tek talǵamy, ózine qoıatyn talaby óte joǵary bolatyn. Sondyqtan Muqan aǵa ońdy-soldy lepirtip, jaza berýge barmaıtyn. Keıingi jyldary ǵana beleń aldy ǵoı, aqyndardyń tom-tom óleń shyǵaratyny, kompozıtorlardyń tom-tom qylyp án jazatyny. “Áset Beıseýov qandaı talantty jigit, 500 án jazyp qaldyrypty” degende men tań qaldym. Apyraı, Birjan, Aqan, Segiz Seri, Úkili Ybyraı, Áset, Jaıaý Musa bári birigip 500 án jazǵan joq edi. Mynaý bir buryn bolmaǵan nárse eken dedim. Men Ásetti 500 án jazbady dep aıtaıyn otyrǵan joqpyn. Bul netken jazǵysh dep qyzǵanyp ta otyrǵan joqpyn. Biraq sonsha ándi elep-ekshemeı kitap qylyp shy­ǵa­rýy – óziniń ónerine asa bıik talǵammen, jaýap­kershilikpen qaramaǵan­dyǵynan-aý degen oı keldi. Avtor: Ol kitap Áset qaıtys bol­ǵannan keıin qurastyrylǵan. Artynda qalǵan murasy tasqa basylyp tursyn degen oıdan shyqqan ǵoı. Keregi alynady, kerek emesi qalady. Erkeǵalı: Qazir “Qazaq halqynyń dástúrli óneri” degen kitapty oqyp jatyrmyn. Jaıaý Musany oqy­dym, Úkili Ybyraıdy oqydym, Birjandy, Aqandy oqydym. Árqaısysynyń ar­tyn­da qalǵan 20 shaqty ánderi aıty­lady. Ári ketse otyz án. Sol jıyrma-otyzdyń on shaqtysy ǵana myqty ánder. Meniń baı­qaýymsha, keıingi jyldarda kompozı­torlar da, aqyndar da ústi-ústine tópelep jaza bersek degen qa­ǵı­daǵa boı uryp ketken sııaqty. Sol úrdis áli de bar. Muqań qolǵa alyp jaza bastaǵan “Qozy Kórpesh­tiń” birinshi kórinisi bitken dúnıe sııaqty, ekinshi kórinisiniń de biraz jerin aıaqtapty. Qalǵandary eskız kúıinde. Muqan aǵamnyń jáne bir ereksheligi, óne boıy janynan tastamaıtyn bir bloknoty bolatyn. Sol bloknotqa Qozynyń, Baıannyń, Qarabaıdyń, Qodardyń arııasy dep, lıbrettosyn da soǵan yńǵaılap, ózi jóndep, túzetip jazyp qoıady eken. Bul endi Muqańnyń mıynda qaı ýaqytta bolsa da, qaı jerde júrse de tvorchestvolyq prosesterdiń toqtamaı júrip jatatynyn kórsetetin nárse ǵoı. Al endi lıbrettomen solaı jumys isteý kompozıtor­lardyń bárine tán qasıet. Ondaı qasıet bizde de bar. О́ıtkeni “Abylaı han” bolsyn, “Alpamys” bolsyn, basqasy bolsyn, kóńilińde týǵan áýen ár ýaqytta jazylǵan lıbrettomen birdeı bolyp shyǵa bermeıdi. Sondaı kezde lıbrettony yqshamdaısyń, shaǵyndaı­syń. Keıbir sóz ornyn taba almaı qalady, keıbir joldardyń býyn sanyn ózgertesiń. Keıbir jerde býyn sany kerisinshe qysqaraq bolyp, daýystyń keń, erkin shyǵýyna, keýde kere aıtýǵa bolmaı qalady. Mysaly, jeti býyndy óleń mátini shyrqap aıtýǵa múmkindik bermeıdi. Ondaıda, shúkir, qazaqtyń on bir býyndy qara óleńi bar. Sondaıda amalyń joq, aqyndar jazyp bergen lıbretto mátinin ózgertip, ústinen qaıta jazyp shyǵýǵa týra keledi. Muqan aǵa da lıbrettonyń sózderin óziniń kóńilinde týǵan áýenge sáıkestendirip, ózgertip, qaıta jazyp otyrýshy edi. Avtor: Ondaı jaǵdaıda kompozıtor aqynnyń eginine túsip kete beredi deseńizshi. Sonda ol kisiniń azyraq óleń jazatyn da qabileti bolǵany ǵoı? Erkeǵalı: Qazaqtyń qaı-qaısysyn alsań da, kópshiliginde azdaǵan aqyndyq qasıet birge týady. Ol ásirese óner adamdarynda jıirek kezdesedi. Meıli sýretshi bolsyn, ánshi bolsyn, kompozıtor bolsyn, janyp turǵan úlken aqyndyq bolmasa da, aıtaıyn degen oıyn jetkizetindeı aqyndyq qabilet birazynan tabylady. Opera týraly sóz etsek, aqyn da, kompozıtor da talantty bolýy múmkin. Biraq olar eki bólek adamdar ǵoı. Demek olardyń túsinigi, túısinýi, sezim dúnıesi de eki túrli. Lıbrettoshy sózbenen negizgi júlgesin, qalybyn salady, al endi soǵan áýenmen jan bitirýge, óń-shyraı berýge kelgende, aldyn ala daıyndalǵan lıbrettonyń ózgermeıtin kúni bolmaıdy. Operanyń jeke janr bolyp, ómir súrip kele jatqanyna 400 jyldan asty. Sol kezden beri Italııa kompozı­tor­lary da, orys kompozıtorlary da, eshkim, esh ýaqytta lıbret­tıstiń jazyp bergenin, daıyndap bergenin sol qalpynsha kóshirip ákelip, mýzykaǵa túsire salma­ǵan. Olaı etse kompozıtor tvorchestvo­lyq tabysqa da jete almas edi. О́ıtkeni, adamnyń jany, sezim qozǵalysy, emosııasy aldyn ala daıyndalǵan qalypqa salýǵa kóne bermeıdi ǵoı. Osy taıaýda bir jigit menen “Siz sol Muqan aǵa aıaqtamaǵan “Qozy Kórpeshti” jazyp bitirýińizge bolmady ma?” dep surady. Erterekte 1965 jyldary, 1967 jyldary da solaı degender bolǵan edi. Ásirese “Qamar sulý” operam qoıylǵannan keıin eldiń kóbi Muqań sııaqty jarqyraǵan kompozıtordyń aıaqtalmaǵan dúnıesin bitirý osynyń qolynan keledi dep oılaǵan bolýy kerek. Múmkin, sol ýaqytta jazsam, jazyp ta tastaıtyn ba edim. Ol kezde meniń bir operanyń ústine bir opera, bir kantatanyń ústine bir kantata, bir oratorııanyń ústine bir oratorııa jazyp, toqtaýsyz jumys istep júrgen kezim. Álde sodan da boldy ma eken. Álde, bizdiń qazaq bógde sózderge jaqyn júretini bar ǵoı, “Qozy Kórpesh” oıdaǵydaı jaqsy shyqsa, “Muqan ózi ólsedaǵy, artyna taǵy bir jaqsy dúnıe tastap ketti ǵoı” deıdi, al oıdaǵydaı bolyp shyqpasa “Mynaý bárin búldirdi, Muqan ózi bolǵanda súıtetin edi, búıtetin edi” deıdi. Sondaı bir qaýeset sózderden de seskendim be eken. Áıtpese, sol kezde qolǵa al­sam, jazyp tas­taýǵa, bitirýge kóp bolsa bir jyldyq ǵumyrym keter me edi. Múmkin, jazyp tastaýym da kerek pe edi. Dál sol kezderde úkimet te qaýzap, “jaz” dep, eshteme de­medi. Aqyr aıaǵy “Qozy Kórpesh” jazylmaı, aıaq­talmaǵan qalpynda qala berdi. Endi qazir qartaıdyq, ulǵaıdyq. “Qozy Kórpeshti” jazý qaıda bizge. “Qozy Kórpeshti” jazý úshin Qozydaı jastyq, qyzýqan­dylyq, batyrlyq bolýy kerek, Baıandaı júrek bolýy kerek. Onyń bári endi biz úshin artta qal­ǵan dúnıe ǵoı. Mahabbat deıtin nárseniń de mer­zimi bar, ýaqyty bar. Birin biri úzdige, shyn súıgen jastar biri úshin biri janyn qııýǵa deıin barady. Meniń túsinigimde adam balasynyń mahabbaty, ǵashyq bo­lýy, ólip-óship qumar bolýy ol jasyna da baılanys­ty. Seksenge, toqsanǵa kelgen shaldar “me­niń mahabbatym bar” dese, men oǵan senbeımin. О́ıt­keni, mahabbat degen sózdiń ózi jastyqqa jarasatyn, jalyndaǵan jas kezde bastan ótetin dúnıe ǵoı. Al endi ómir bolǵannan keıin, ártúrli jaǵdaılardyń bolýy múmkin. Meniń oıymsha mahabbat jas talǵa­maıtyn bolsa, seksenge kelgen shaldardyń bári ǵashyq bolyp, nege úılene bermeıdi. Ha-ha-ha! (Erkeǵalı aǵamyz osy tusta raqattanyp biraz kúlip aldy). Muqan aǵam joǵaryda atalǵandardan basqa da talantty shyǵarmalar jazǵan. Biz bárin aıtqan joqpyz. Mysaly, “Skrıpka men orkestrge jazǵan poemasyn”, “Qazaqstan” sımfonııalyq poemasy men “Kommýnızm ottary” kantatasyn (bul shyǵar­­ma Jambyl atyndaǵy respýblıkalyq syılyqqa ıe bolǵan), ózge de án-hor shyǵarmalaryn, spek­takl­der men kınofılmderge de mýzyka jazǵanyn, basqa da shyǵarmalaryn bylaı qoıǵanda, qazaq mýzykasynyń klassıgi atanyp, tarıhta qalýy úshin “Birjan-Sarasynyń” ózi jetip jatyr ǵoı... Bolat BODAÝBAI, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.