Ǵylym men memlekettik múdde
Kez kelgen adam úlken iske kirispes buryn arnaıy jospar qurady. Munyń mańyzy sol – jospar naqty maqsattardan turady. Bul jeke ındıvıdke ǵana emes, memlekettik múddege de qajet. Ony árbir eldiń belgili bir jyldarǵa arnalǵan strategııalyq josparlarynan kóremiz. Medısına ǵylymyn damytý memlekettik múddege aınalady desek, onda osy mejege jetýdiń anyq maqsat-mindetteri belgilengen memlekettik strategııa kerek-aq.
Ulybrıtanııadaǵy Kembrıdj ýnıversıtetiniń mamandary koronavırýsty 90 mınýtta anyqtaıtyn Samba II testin oılap tapty. Taǵy da osy Anglııanyń The Guardian gazeti brıtandyq ǵalymdardyń COVID-19-dyń taralýyn jáne qazirgi vırýstyq ahýaldy anyqtaıtyn eki túrli test ázirlegenin jazdy. Anglııa úkimeti qazir Oksford ýnıversıtetiniń ǵalymdary tekseristen ótkizip jatqan testerdiń 3,5 mln danasyn satyp alatynyn jarııalady. Mine, búgin búkil adamzat qaýipti indetpen ári odan týǵan daǵdaryspen kúresip jatqanda Ulybrıtanııanyń zertteýshileri osyndaı nátıje kórsetip otyr.
Bul neniń belgisi? Álbette Kembrıdj ýnıversıtetiniń negizi 8 ǵasyr buryn, al Oksford ýnıversıtetiniń tipti odan árirekte qurylǵanyn esimizden shyǵarǵan joqpyz. Dese de munda úkimettiń ǵalymdar eńbegin óndiriske engizýge baǵyttalǵan laıyqty strategııasy bar ekenin jáne onyń nátıjeli jumys istep turǵanyn baıqaýǵa bolady. Buǵan kóz jetkizý úshin kóp qınalmadyq. Atalǵan elde Medısına ǵylymdarynyń akademııasy (The Academy of Medical Sciences) jumys isteıdi. Osy akademııanyń resmı saıtynda 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan medısına ǵylymyn damytýdyń strategııalyq jospary tur. Sol strategııada: «Birikken koroldiktiń jáne jahannyń densaýlyǵy eń úzdik zertteý arqyly damıdy», delingen. Akademııa áleýmettik jelilerde ǵalymdardyń eńbegimen, saýatty oı-pikirimen belsendi bólisip otyr. Eń aıaǵy, biz qoǵamdy maıtalman mamandarmen tikeleı baılanystyryp, zertteýshilerdiń tushymdy saraptamasymen qamtamasyz ete almaı, resmı habarlar men sholaq jańalyqtarmen ǵana shektelip júrmiz. Bárinen buryn memlekettik múddege negizdelgen naqty strategııalyq jospar júzege assa, akademııa da, ondaǵy saqa sarapshylar da sózsiz medısına ǵylymyna eńbek etedi.
Tıisti tólemaqy almaıdy
Medısına salasynda 7 jyl oqyp, mamandyq alǵan jastardyń kóbisi bızneske ketýdi nemese shetelge kóshýdi qolaı kóredi. Medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, PhD Dáýrenbek Myrzashuly medısına ǵylymynyń damýyna kedergi keltirip turǵan úrdisti joıý úshin saladaǵy zertteýshiler men ǵalymdardy moraldyq jáne materıaldyq jaǵynan yntalandyryp, áleýmettik bedelin arttyryp, ekonomıkalyq turǵyda tıimdi kásibı ortany usyný qajet dep sanaıdy.
«Eger osyndaı is-sharalar memleket tarapynan qoldaý tapsa, ǵylymı medısına kadrlarynyń shetelge ketýi azaıady. Ásirese jas mamandardyń tabysy joǵary basqa salaǵa ketý májbúrligin toqtatady. Mysaly, medısına salasyndaǵy ǵylymı qyzmetkerdiń tabysy bala-shaǵasyn asyraýdan, úıiniń aı saıynǵy kommýnaldyq qyzmet aqysy men kúndelikti jolaqysynan artylmaıdy. Sondyqtan sheteldik taǵylymdamaǵa ketkende árbir otbasy múshesine tıisti járdemaqy bólinse, sheteldik ǵylymı konferensııalarǵa, sımpozıýmdarǵa jáne kongresterge barý shyǵyndary ótelse, ǵylymı qyzmetker de, bilikti maman da tapshy bolmas edi», deıdi.
Kardıolog dárigerdiń sóziniń jany bar, sebebi osy maqalany jazý barysynda 10 shaqty ǵalymmen sóılestik, taǵy osynshama (sheteldik, otandyq) ǵalymnyń atalǵan taqyrypta jazǵan baıandamalary men oı-pikirlerin oqydyq. Sonda Qazaqstanda medısına ǵalymdary ǵylymı dárejesi úshin tıisti tólemaqy almaıtynyn bildik. Bul jaǵdaıdy dáriger-kardıolog D.Myrzashuly: «Ǵylymı ortalyqtarda dáriger qyzmetin atqara júrip, ǵylymı jobalarmen aınalyssańyz ǵana ǵylymı dárejeńizge qosymsha aqy tólenedi. Jeke klınıkalarda kategorııa jáne ǵylymı dáreje úshin qosymsha aqsha tólemeıdi. Bar aıyrmashylyq, ǵylymı dárejeńizge qaraı qyzmetińiz qymbatyraq tursa, jalaqyny kóbirek alýyńyz múmkin», dep túsindirdi. Negizi jekemenshik qana emes, qarapaıym emhanalar men aýrýhanalarda jumys isteıtin mamandar da ǵylymı dárejesi úshin aqsha almaıdy. О́ıtkeni teorııalyq emes, praktıkalyq baǵytta jumys istep júr. Tipti elordadaǵy ulttyq ǵylymı ortalyqtardyń dárigerleri de basshylyqtyń ǵylymı dárejesi úshin qosymsha aqynyń tólenbeý sebebin túsindire almaıtynyn jetkizdi. Mine, munyń ózi medısına ǵylymyn damytýǵa úlken tusaý bolyp turǵandaı. Bir qyzyǵy, osy jaıt, dárigerlerdiń aıtýynsha, barlyq jerde birkelki emes. Aıtalyq, bir aýrýhanada tóleıdi, ekinshisinde mekemelerdiń mártebesi birdeı bola tura tólenbeıdi.
Bólek grant bólinýi kerek
Jaýaptylar ǵylymı dárejege tólenetin tólemaqy jóninde Bilim jáne ǵylym mınıstrligine silteıdi, al jalpy medısına salasynyń mamandaryn daıarlaýǵa Densaýlyq saqtaý mınıstrligi mindetti. Birizdilik joqtyǵynyń zııany osyndaıda kórinedi.
«Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen ǵalymdarǵa bólinetin granttyń bar-joǵyn bilmeımin. Biraq jas ǵalymdardyń ǵylymı jobalaryna arnalǵan grantty Bilim jáne ǵylym mınıstrligi taǵaıyndaıdy. Onda tehnıkalyq salaǵa kóbirek kóńil bólinedi. Osy oraıda medısına salasyna bólek tıisti mınıstrlikten grant qarastyrylýy qajet. Sebebi medısınanyń ózi qanshama salaǵa jikteledi. Aýqymy óte keń, sol sebepti Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen jalpy ǵylymı jobalarǵa qarastyrylǵan grant medısına ǵylymyn jartylaı qamtýǵa da jetpeıdi. Sondaı-aq Densaýlyq saqtaý mınıstrligi janynda medısına ǵalymdarynan quralǵan yqpaldy uıym bolýy kerek. О́z salasyn jetik biletin mamandar medısınanyń qaı baǵyty damymaı, qandaı taqyryptyń zerttelmeı jatqanyn aıta alady», deıdi omyrtqany túzetýdiń tyń tehnıkasyn tapqan ǵalym, vertebrolog Nurbek Nádiruly.
Dáriger-ǵalymnyń osy áńgimesinen keıin óner nemese gýmanıtarlyq ǵylymda júrgen zertteýshiler de mınıstrlikten grant bólýin suraıtyn bolar. Biraq biz bir nárseni túsinýimiz kerek, medısınada ǵylym jasaý da, ǵylymı dárejege qol jetkizý de basqa salaǵa qaraǵanda qıyndaý. О́ıtkeni qarapaıym dárigerlik dıplomnyń ózi ózge sala mamandyqtaryndaı 4 jylda emes, 7 jylda ǵana beriledi. Osydan soń ǵana ǵylym jolyna túsýge bolady. Onyń ústine joǵaryda jazǵanymyzdaı, dárigerlerdiń bári derlik emhanalar men zerthanalarda jumys istep nápaqasyn tabady. Al mundaı mekemelerde eńbek etetin zertteýshi-ǵalymdar ǵylymı dárejesi úshin tólemaqy almaıdy. Ǵylymdy tańdaýǵa qandaı da bir yntalandyrý bolmasa, jalaqysy mardymsyz jumysyna ekinshi bir júktemeni qosyp alýdy qalamaıdy. Ǵylymı dáreje tabysyn kóterýge jaramasa, ony qaıtedi? Mine, sondyqtan jankeshti dárigerler ǵana jyldar men jalaqysyn sarp etip, ǵylymǵa keledi. Aıtalyq, N.Nádiruly medısına ǵylymdarynyń kandıdaty (Reseı) ataǵyn alý úshin 14 jyl oqyǵan. Sol ataǵyna 2 myń teńgeden asa (jalaqysynyń 5 paıyzy) ústemeaqy alady.
О́ndiriske engizýge tosqaýyl
Sarapshynyń jas ǵalymdardyń jobalaryn qoldaýdy aıryqsha atap ótkeninen «Jastardyń áleýetin eldiń qajetine tolyq paıdalana almaı júrmiz» degen emeýrinin baıqaýǵa bolady. Bul paıymdy medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵalymjan Mamyrbekulynyń «Shetelden týǵan jerge qyzmet qylaıyq, Otanymyzdy kórkeıteıik dep kelgende alty aı, tipti jyldap jumyssyz júrgen kezimiz boldy» degeni dáleldeı túsedi.
– Bizde shetel kórgen jastardy shettetý bar. Olardyń boıyndaǵy baryn, bilgenin alyp qalýǵa tyrysqannan góri janyna jolatpaýdy jón kóredi. Árıne iri qalalarda múmkindik te kóbirek shyǵar, alaıda men óz qalamdy kórkeıtkim keldi. Týǵan jerime týymdy tiksem dedim. Ǵylymdy jasap júrgen jastar kóp, biraq qoldary qysqa, múmkindik aıasy tar. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 2017 jyly jasaqtaǵan kadrlyq rezervine endim. Sol boıynsha Shymkentke joldamamen bardym. Al meni, ıaǵnı mınıstrliktiń kadrlyq rezervindegi mamandy tipti áńgimelesýge de ótkizbeı, qabyldamaı qoıdy. Jastarǵa degen kózqaras ózgerse, dál qazirgi jaǵdaıǵa da basqasha qaraıtyn edik, – deıdi neırohırýrg-ǵalym Ǵ.Mamyrbekuly.
Neırohırýrgııada kóptegen zertteý júrgizgen ǵalym-dáriger biraz jyl buryn «Ortalyq júıke júıesiniń týa bolatyn damý aqaýlaryn jetildirý» atty ǵylymı jobasy boıynsha grant jeńip aldy. 3 jylǵa jýyq osy taqyrybymen shuǵyldandy. Sarapshylar komıssııasy eńbegin joǵary baǵalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 3 jyldan soń osy jumysyna negizdelgen «Omyrtqa men julynnyń damý aqaýlary» jol kartasyn shyǵardy.
– Qaıtalaýdyń ne keregi bar edi? Meniń jumysymda sol jol kartasynda kórsetilgen maqsat-mindetterge deıin taıǵa tańba basqandaı jazylyp tur ǵoı. Meni eńbegimniń qaıtalanǵany da emes, jol kartasyn daıyndaýǵa sala mamandaryn shaqyrmaǵany qynjyltty. Shaqyrsa, onyń qanshama jyl buryn zerttelip, qorǵalyp qoıǵan dıssertasııa, másele ekenin aıtar edik. Taǵy 3 jyl zertteýge ýaqyt pen qanshama qarjy joǵaltqansha, muraǵattardaǵy patentterdi óndiriske engizýdi, bizde áli jasalmaǵan operasııalardy nemese zerttelmegen taqyryptardy usynar edik, – deıdi 15-ke tarta, sonyń ishinde halyqaralyq Thomson Reuters bazasyna engen 4 patenti bar neırohırýrg-professor.
Ýnıversıtette bolashaq dárigerlerge dáris beretin Ǵ.Mamyrbekuly bir sózinde 7 jyl oqyǵan mamandardyń ishinde tipti tezıs jazyp kórmegenderi kezdesetinin aıtty. Sol sátte Ulttyq medısına ýnıversıtetiniń 6-kýrsynda oqıtyn kórshi qyzdyń emhanada eńbek etip emes, tyrnaq boıap tamaǵyn taýyp júrgeni kóz aldymyzǵa keldi. Onyń ǵylymǵa bet burýy túgili, bilim alýǵa ýaqyty tapshy. Al jas ǵalymnyń irgetasy JOO qabyrǵasynda qalanbaýshy ma edi...
P.S.: Úlken maqsatqa jetý soǵan barar joldaǵy kedergilerdi joıýdan bastalady. Bul úshin problemalardy aıqyndap alý kerek. Al naqty problemany onymen betpe-bet kelgen, sol salanyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrgen kásibı maman ǵana aıta alady. Biz olardy qanshalyqty tyńdap júrmiz?
