Medısına • 09 Sáýir, 2020

Medısına ǵylymyn damytýǵa ne kedergi?

173 retkórsetildi

Dúnıeni dúrliktirgen indet adamzatqa ómirdiń, ásirese densaýlyqtyń qadirin, sonymen bir mezgilde adam ómirin, densaýlyǵyn saqtaıtyn medısına ǵylymy men salasyn damytýdyń asa mańyzdylyǵyn uqtyrǵan sekildi. Osyǵan oraı, biz elimizdegi medısına ǵylymynyń damýyna kedergi bolyp otyrǵan túıtkilderdi saralaýdy jón kórdik.

Ǵylym men memlekettik múdde

Kez kelgen adam úlken iske kirispes buryn arnaıy jospar qurady. Munyń mańyzy sol – jospar naqty maqsattardan turady. Bul jeke ındıvıdke ǵana emes, memlekettik múd­dege de qajet. Ony árbir eldiń belgili bir jyldarǵa arnal­ǵan strategııalyq josparlarynan kóremiz. Medısına ǵyly­myn damytý memlekettik múdde­ge aınalady desek, onda osy mejege jetýdiń anyq maqsat-mindetteri belgilengen mem­le­kettik strategııa kerek-aq.

Ulybrıtanııadaǵy Kem­­brıdj ýnı­versıtetiniń mamandary koro­navırýsty 90 mınýtta anyq­taıtyn Samba II testin oılap tapty. Taǵy da osy An­glııa­nyń The Guardian gazeti brıtan­dyq ǵalymdardyń COVID-19-dyń taralýyn jáne qazirgi vırýstyq ahýaldy anyqtaıtyn eki túrli test ázirlegenin jaz­dy. Anglııa úkimeti qazir Oks­for­d ýnıversıtetiniń ǵa­lym­­dary tekseristen ótkizip jat­qan testerdiń 3,5 mln danasyn satyp alatynyn jarııalady. Mine, búgin búkil adamzat qaýipti indetpen ári odan týǵan daǵdaryspen kúresip jatqanda Ulybrıtanııanyń zertteýshileri osyndaı nátıje kórsetip otyr.

Bul neniń belgisi? Álbette Kem­brıdj ýnıversıtetiniń negizi 8 ǵasyr buryn, al Oksford ýnı­versıtetiniń tipti odan ári­rek­te qurylǵanyn esimizden shy­ǵar­ǵan joqpyz. Dese de munda úki­mettiń ǵalymdar eńbegin óndi­riske engizýge baǵyttalǵan la­ıyq­ty strategııasy bar ekenin jáne onyń nátıjeli jumys istep turǵanyn baıqaýǵa bola­dy. Buǵan kóz jetkizý úshin kóp qınalmadyq. Atalǵan elde Medı­sı­na ǵy­lym­­darynyń akademııa­sy (The Academy of Medical Scien­ces) jumys isteıdi. Osy aka­de­mııa­nyń resmı saıtynda 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan medısına ǵy­lymyn damytýdyń stra­te­gııa­lyq jospary tur. Sol strategııada: «Birikken koroldiktiń jáne jahannyń densaýlyǵy eń úzdik zertteý arqyly damıdy», delingen. Akademııa áleýmettik jeli­lerde ǵalymdardyń eńbegi­men, saýatty oı-pikirimen belsen­di bólisip otyr. Eń aıaǵy, biz qoǵamdy maıtalman mamandar­men tike­leı baılanystyryp, zert­teý­shi­lerdiń tushymdy saraptamasy­men qamtamasyz ete almaı, resmı habarlar men sholaq jańa­lyqtarmen ǵana shek­te­lip júr­miz. Bárinen buryn mem­le­ket­­tik múd­dege negizdelgen naqty str­a­­­tegııalyq jospar júzege assa, aka­demııa da, ondaǵy saqa sa­rap­shy­lar da sózsiz medısına ǵy­ly­my­na eńbek etedi.

Tıisti tólemaqy almaıdy

Medısına salasynda 7 jyl oqyp, mamandyq alǵan jas­tar­dyń kóbisi bıznes­ke ketý­di nemese shetelge kóshýdi qo­laı kóredi. Medısına ǵy­lym­­darynyń kandıdaty, PhD Dáý­ren­bek Myrzashuly medısına ǵy­­lymynyń damýyna kedergi kel­­­tirip turǵan úrdisti joıý úshin  saladaǵy zertteýshiler men ǵa­lym­dardy moraldyq jáne mate­rıal­dyq jaǵynan yntalandyryp, áleýmettik bedelin arttyryp, ekonomıkalyq tur­ǵy­da tıimdi kásibı ortany usy­ný qajet dep sanaıdy.

«Eger osyndaı is-sharalar mem­leket tarapynan qoldaý tap­sa, ǵylymı medısına kadr­la­rynyń shetelge ketýi azaıady. Ásirese jas mamandardyń ta­bysy joǵary basqa salaǵa ketý májbúrligin toqtatady. Mysa­ly, medısına salasyndaǵy ǵy­lymı qyzmetkerdiń tabysy bala-shaǵasyn asyraý­dan, úıi­niń aı saıynǵy kommýnaldyq qyz­met aqysy men kún­de­lik­ti jolaqysynan artylmaı­dy. Sondyqtan sheteldik taǵy­lymdamaǵa ketkende árbir otbasy múshesine tıisti jár­dem­aqy bólinse, sheteldik ǵy­ly­mı konferensııalarǵa, sımpo­zıým­dar­ǵa jáne kongresterge barý shyǵyn­dary ótelse, ǵylymı qyz­met­ker de, bilikti maman da tapshy bolmas edi», deıdi.

Kardıolog dárigerdiń só­zin­iń jany bar, sebebi osy ma­qa­­lany jazý barysynda 10 shaq­ty ǵalymmen sóılestik, taǵy osynshama (sheteldik, otan­dyq) ǵalymnyń atalǵan taqy­ryp­ta jazǵan baıandamalary men oı-pikirlerin oqydyq. Sonda Qazaqstanda medısına ǵalym­da­ry ǵylymı dárejesi úshin tıisti tólemaqy almaı­tynyn bildik. Bul jaǵ­daı­dy dáriger-kardıolog D.Myrzash­uly: «Ǵylymı ortalyqtarda dá­ri­­ger qyzmetin atqara jú­rip, ǵyly­mı jobalarmen aına­­lys­sa­ńyz ǵana ǵylymı dáre­je­ńiz­ge qosymsha aqy tólenedi. Jeke klınıkalarda kategorııa jáne ǵylymı dáreje úshin qo­symsha aqsha tólemeıdi. Bar aıyrmashylyq, ǵylymı dáre­je­ńizge qaraı qyzmetińiz qym­batyraq tursa,  jalaqyny kóbirek alýyńyz múmkin», dep túsindirdi. Negi­zi jekemenshik qana emes, qara­paıym emhanalar men aýrý­ha­­nalarda jumys isteıtin mamandar da ǵylymı dárejesi úshin aqsha almaıdy. О́ıtkeni teorııa­lyq emes, praktıkalyq baǵytta jumys istep júr. Tipti elor­dadaǵy ulttyq ǵy­ly­mı orta­lyqtardyń dári­ge­r­­leri de basshylyqtyń ǵy­­lymı dárejesi úshin qo­sym­sha aqynyń tólenbeý se­bebin túsindire almaıtynyn jetkizdi. Mine, munyń ózi medısına ǵylymyn da­my­týǵa úlken tusaý bolyp tur­ǵandaı. Bir qyzyǵy, osy jaıt, dárigerlerdiń aıtýynsha, barlyq jerde birkel­ki emes. Aıtalyq, bir aýrýhana­da tóleı­di, ekinshisinde mekeme­ler­­diń mártebesi birdeı bola tura tólenbeıdi.

1

 Bólek grant bólinýi kerek

Jaýaptylar ǵylymı dá­re­­­je­­ge tólenetin tólemaqy jó­­nin­de Bilim jáne ǵylym mı­nıs­trligine sil­teıdi, al jalpy medısına salasynyń mamandaryn daıar­laýǵa Densaýlyq saqtaý mınıs­tr­ligi mindetti. Birizdilik joqtyǵynyń zııany osyndaıda kórinedi.

«Densaýlyq saqtaý mı­nıs­­tr­­li­ginen ǵalymdarǵa bó­li­netin granttyń bar-jo­ǵyn bilmeımin. Biraq jas ǵa­lymdardyń ǵylymı jobalaryna arnalǵan grantty Bilim jáne ǵylym mınıstrligi taǵaıyndaıdy. Onda teh­nı­ka­­lyq salaǵa kóbirek kóńil bólinedi. Osy oraıda medısına salasyna bólek tıisti mınıstrlikten grant qaras­ty­rylýy qajet. Sebebi me­dı­­­sınanyń ózi qanshama sa­la­­ǵa jik­teledi. Aýqymy óte keń, sol sebepti Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginen jal­py ǵylymı joba­larǵa qarastyrylǵan grant medısına ǵylymyn jartylaı qamtýǵa da jetpeıdi. Sondaı-aq Densaýlyq saqtaý mınıs­trligi janynda medısına ǵalymdarynan quralǵan yqpa­ldy uıym bolýy kerek. О́z salasyn jetik biletin mamandar medısınanyń qaı baǵyty damymaı, qandaı taqyryptyń zerttelmeı jatqanyn aıta alady», deıdi omyrtqany túzetýdiń tyń tehnıkasyn tapqan ǵalym, vertebrolog Nurbek Nádiruly.

Dáriger-ǵalymnyń osy áńgi­me­sinen keıin óner nemese gýma­nıtar­lyq ǵylymda júrgen zert­teý­shiler de mınıstr­lik­ten grant bólýin suraıtyn bolar. Biraq biz bir nárseni túsinýimiz kerek, medısınada ǵylym jasaý da, ǵylymı dárejege qol jetkizý de basqa salaǵa qaraǵanda qıyndaý. О́ıt­keni qarapaıym dárigerlik dıp­lomnyń ózi ózge sala maman­dyq­taryndaı 4 jylda emes, 7 jylda ǵana beriledi. Osydan soń ǵana ǵylym jolyna túsýge bolady. Onyń ústine joǵaryda jaz­ǵanymyzdaı, dári­ger­lerdiń bári derlik emhanalar men zert­hanalarda jumys istep nápaqasyn tabady. Al mun­daı mekemelerde eńbek ete­tin zertteýshi-ǵalymdar ǵy­lymı dárejesi úshin tó­lema­qy almaıdy. Ǵylymdy tań­­daýǵa qandaı da bir yntalandyrý bolmasa, jalaqysy mardymsyz jumysyna ekinshi bir júktemeni qosyp alý­dy qalamaıdy. Ǵylymı dáreje tabysyn kóterýge jara­ma­sa, ony qaıtedi? Mine, sondyqtan jan­kesht­i dárigerler ǵana jyl­dar men jalaqysyn sarp etip, ǵylymǵa keledi. Aıta­lyq, N.Nádiruly medısına ǵylymdarynyń kandıdaty (Reseı) ataǵyn alý úshin 14 jyl oqyǵan. Sol ataǵyna 2 myń teńgeden asa (jalaqysynyń 5 paıyzy) ústemeaqy alady.

 О́ndiriske engizýge tosqaýyl

Sarapshynyń jas ǵalym­dar­dyń jobalaryn qoldaýdy aıryqsha atap ótkeninen «Jas­tar­dyń áleýetin eldiń qajetine tolyq paıdalana almaı júrmiz» degen emeýrinin baıqaýǵa bolady. Bul paıymdy medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵalymjan Mamyr­bekulynyń «Shetelden týǵan jerge qyzmet qylaıyq, Otany­myz­dy kórkeıteıik dep kelgende alty aı, tipti jyldap jumyssyz júrgen kezimiz boldy» degeni dáleldeı túsedi.

– Bizde shetel kórgen jas­tar­dy shettetý bar. Olardyń bo­ıyndaǵy baryn, bilgenin alyp qalýǵa tyrysqannan góri janyna jolatpaýdy jón kóredi. Árıne iri qala­lar­da múmkindik te kóbi­rek shyǵar, alaıda men óz qa­lam­dy kórkeıtkim keldi. Týǵan jerime týymdy tiksem dedim. Ǵylymdy jasap júr­gen jastar kóp, biraq qol­dary qysqa, múm­kindik aıasy tar. Densaýlyq saq­taý mınıs­trliginiń 2017 jy­ly jasaq­ta­ǵan kadrlyq re­zer­­vine endim. Sol boıynsha Shym­kent­­ke joldamamen bardym. Al meni, ıaǵnı mınıstrliktiń kadr­lyq rezervindegi mamandy tipti áńgimelesýge de ótkizbeı, qabyl­da­maı qoıdy. Jas­tarǵa degen kózqaras ózger­se, dál qazirgi jaǵdaıǵa da bas­qasha qaraıtyn edik, – deıdi neırohırýrg-ǵalym Ǵ.Mamyrbekuly.

Neırohırýrgııada kóptegen zert­teý júrgizgen ǵalym-dáriger biraz jyl bu­ryn «Orta­lyq júıke júıesiniń týa bolatyn damý aqaýlaryn jetildirý» atty ǵyly­mı jobasy boıynsha grant jeńip aldy. 3 jylǵa jýyq osy taqyrybymen shuǵyl­dandy. Sarapshylar komıssııasy eńbegin joǵary baǵalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 3 jyldan soń osy jumysyna negizdelgen «Omyrt­qa men julynnyń damý aqaý­lary» jol kartasyn shy­ǵar­dy.

– Qaıtalaýdyń ne keregi bar edi? Meniń jumysymda sol jol kartasynda kórsetilgen maqsat-mindetterge deıin taıǵa tańba basqandaı jazylyp tur ǵoı. Meni eńbegimniń qaıtalanǵany da emes, jol kartasyn daıyndaýǵa sala mamandaryn shaqyrmaǵany qynjyltty. Shaqyrsa, onyń qanshama jyl buryn zert­te­lip, qorǵalyp qoıǵan dıssertasııa, másele ekenin aıtar edik. Taǵy 3 jyl zertteýge ýa­qyt pen qanshama qarjy joǵalt­qansha, mu­raǵattardaǵy patent­terdi ón­di­riske engizýdi, bizde áli ja­sal­­maǵan operasııalardy nemese zerttelmegen taqyryptardy usynar edik, – deıdi 15-ke tarta, sonyń ishinde halyqaralyq Thomson Reuters bazasyna engen 4 paten­ti bar neırohırýrg-professor.

Ýnıversıtette bolashaq dári­ger­­lerge dáris beretin Ǵ.Mamyr­bekuly bir sózinde 7 jyl oqyǵan mamandardyń ishin­de tipti tezıs jazyp kór­me­­gen­deri kezdesetinin aıtty. Sol sátte Ulttyq medısına ýnı­versıtetiniń 6-kýrsynda oqı­­tyn kórshi qyzdyń emhana­da eńbek etip emes, tyrnaq boıap tamaǵyn taýyp júrgeni kóz aldy­myzǵa keldi. Onyń ǵy­lym­ǵa bet burýy túgili, bilim alýǵa ýaqyty tapshy. Al jas ǵa­lym­­nyń irgetasy JOO qabyrǵasynda qalanbaýshy ma edi...

 

P.S.: Úlken maqsatqa jetý soǵan barar joldaǵy kedergilerdi joıýdan bastalady. Bul úshin problemalardy aıqyndap alý kerek. Al naqty problemany onymen betpe-bet kelgen, sol salanyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrgen kásibı maman ǵana aıta alady. Biz olardy qanshalyqty tyńdap júrmiz?

 

Sońǵy jańalyqtar

Jitiqaraǵa jańa reanımobıl berildi

Aımaqtar • Búgin, 19:25

Pavlodarda ekobazar ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 17:09

Almatyda keıbir kósheler jabylady. Nege?

Aımaqtar • Búgin, 15:50

Jol qurylysyna monıtorıng júrgizilýde

Aımaqtar • Búgin, 14:45

Uqsas jańalyqtar