Jeńil ónerkásipti damytýdaǵy kedergilerdiń biri retinde shıkizattyń tapshylyǵy atalǵan-dy. Bul oraıda jeńil ónerkásiptiń asa mańyzdy salalarynyń biri – toqyma ónerkásibiniń de ahýaly ázirge aýyz toltyryp aıtarlyqtaı bolmaı tur.
Iá, Elbasy N.Nazarbaevtyń 2005 jylǵy 6 shildedegi Jarlyǵymen Ońtústik Qazaqstan oblysy, qazirgi Shymkent qalasynda «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń qurylýy maqta-toqyma klasteri damýynyń negizi boldy. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqta jylyna 100 myń tonna maqta óńdeý, 10 myń jumys ornymen qamtamasyz etetin 15 toqyma mekemesin qurý josparlanǵan edi. Qaıbir jyldary bul baǵyttaǵy jumystar josparly júrisinen jańylyp, kásiporyndar toqtap, toqyma ónerkásibi toqyraýǵa ushyraǵan bolatyn. Qazirgi jaǵdaıy men erteńgiden úmiti qandaı? Saralap kóreıik.
Otandyq óndirýshiler qoldaýǵa muqtaj
Sala mamandarynyń málimdeýinshe, 2022 jyldyń sońyna deıin «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda myńnan astam jumys ornyn quratyn 14 toqyma kásiporny iske qosylady. Búgingi tańda arnaıy ekonomıkalyq aımaqta jumys isteıtin nysandardyń deni toqyma kásiporyndary jáne kóbisi elimizde de, shetelde de tanymal. Naqtyraq aıtsaq, kilemder, kilemsheler men sıntetıkalyq jipterdiń iri óndirýshisi «Bal textile» JShS «Indýstrııa 4.0» baǵdarlamasy aıasynda elimizdegi modeldi sıfrly zaýyttardyń qataryna qosyldy. 2013 jyldan bastap óz ónimin halyqqa usynyp kele jatqan fabrıka bazasynda energııa únemdeýge jáne jabdyqtyń toqtap qalýyn tómendetý arqyly ekonomıkalyq paıda tabýǵa múmkindik beretin birden bes sıfrly joba engizilýde.
Kásiporynnyń jylyna 5 mln sharshy metr kilemder men kilem buıymdaryn jáne 4 myń tonna sıntetıkalyq jip shyǵarý múmkindigi bar, 300 adam jumys isteıdi. Ázirge fabrıka úsh sehtan turady. Jaqyn arada tórtinshi seh salý josparlanǵan. Boljaldy ınvestısııa kólemi – 2,5 mlrd teńge. Qazirgi tańda óndirilgen kilem óniminiń kólemi jylyna 4 mln sharshy metr bolyp otyr.
Jalpy ónimniń 20 paıyzy eksportqa shyǵarylady. Degenmen kásiporyn basshylary elimizde kóptegen jeńil ónerkásip taýarlary syrttan keletinin, al eksport kólemi áli de tómen deńgeıde ekenin aıtady.
«Úkimet tarapynan jeńil ónerkásipti damytý maqsatynda osy ýaqytqa deıin qyrýar is atqarylyp keledi. Fabrıka «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda ornalasýy arqyly salyq jaǵynan kóptegen jeńildikke ıe bolyp otyr. Odan bólek, birneshe ret memlekettik baǵdarlamalar aıasynda jeńildetilgen nesıe aldyq. Memlekettiń osyndaı jan-jaqty qoldaýy arqyly endi aıaqqa turyp kelemiz. Meniń oıymsha, kelesi kezeńde bárimiz birigip, elimizdiń naryǵyn qorǵaýdy myqtap qolǵa alýymyz qajet. Atap aıtar bolsaq, búgingi tańda elimizdiń naryǵyna Túrkııa, Iran, Belgııa, О́zbekstan sekildi elderden kilem taýarlary emin-erkin kirip jatyr. Onyń ishinde, sońǵy jyldarda jalpy kilem ımportynyń ishinde О́zbekstannyń úlesi jyl saıyn artyp keledi. Eger resmı derekterge júginer bolsaq, О́zbekstannan kelgen kilem ımporty kólemi 2018 jyly 1 mln 700 myń sharshy metrdi qurasa, 2019 jyly 1 mln 300 myń sharshy metr bolǵan. Bul jalpy elimizdegi kilem ımportynyń 16%-na teń. Al Qazaqstan kórshi elge 2019 jyly 20 myń sharshy metrdi ǵana eksporttaǵan. О́zderińiz baıqap otyrǵandaı, arada úlken alshaqtyq bar. Qazirgi tańda О́zbekstandaǵy kilem bıznesi qarqyndy damyp keledi. Munyń basty sebebi kórshilerimizdiń kedendik jáne aksızdik salyqtar salý arqyly óz naryǵy men óndirýshilerin tıimdi qorǵap otyrǵanynda. Bul kilem ónimderine ǵana emes, basqa da taýarlarǵa qatysty úlken másele. О́zbekstan tarapy óz naryǵyna kirgen qandaı da bir eldiń taýarynyń ımporty óskenin baıqasa, birden sol elge, sol taýarǵa qatysty aksız salyǵynyń mólsherin kóterip tastaıdy. Mysaly, 2019 jyldyń sońyna deıin О́zbekstan tarapynan Qazaqstan kilem óndirýshilerine salynatyn ımport aksız salyǵy 15 paıyzdy qurap kelgen bolatyn. Alaıda, elimiz tarapynan 2019 jyly kilem ımportynyń az da bolsa óskenin baıqap, kórshilerimiz 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap kilemderdiń aksız salyǵynyń mólsherin birden 30 paıyzǵa kóterip tastady. Al О́zbekstan kásiporyndary óz ónimderin elimizdiń naryǵyna eshqandaı aksız salyǵynsyz eksporttaýmen qatar, óz elinde qosymsha qun salyǵyn memleketten qaıtaryp keledi. Aıta ketý kerek, О́zbekstanda keıbir taýarlarǵa qatysty aksız salyǵynyń mólsheri 50%-ǵa deıin jetedi», deıdi «Bal Tekstıl» JShS dırektory Talǵat Ysqaqov.
Sondaı-aq seriktestik dırektory naryqty qorǵaý máselesi qazir kilem óndirý salasy úshin ǵana emes, jalpy toqyma ónerkásibi úshin óte ózekti másele bolyp otyrǵanyn aıtady. Qazirgi tańda Eýrazııalyq odaq elderinen tys basqa memleketterden toqyma ónimderi elimizge kóptep ımporttalady. «Osy taýarlardy memlekettik organdar jiti qadaǵalaýǵa alyp, kedergilerdi jyldam qarastyryp otyrsa eken. Eger bul taýardy ózimizde óndirý múmkindigi bolsa, nege ózimizdiń otandyq óndirýshilerimizdi qoldamasqa? Osy máselege baılanysty elimizdiń О́zbekstannan keletin kilem jalpy toqyma ónimderine qatysty «aına» ádisin qoldanýyn usynamyn. Bul degenimiz, bizdiń el tarapynan da О́zbekstannan kelgen taýarlarǵa 30% aksız salyǵyn qarastyrý. Odan bólek jalpy syrt elderden keletin toqyma taýarlaryna qatysty 50% kedendik salyqtaryn nemese basqa da kedergi bolatyn sharalardy keńinen qoldansaq eken. Osy sharalardy iske asyrsaq, otandyq jeńil ónerkásip, onyń ishinde jalpy toqyma salasyna úlken kómek bolar edi. Sonymen qatar naryqty tıimdi qorǵaı bilsek, shetelden keletin ınvestorlardyń da elimizge degen qyzyǵýshylyǵy arta túspek. Sebebi ınvestorlardy qyzyqtyratyn basty másele – keleshekte taýardy sata alatyn eldiń óz naryǵy bolýy. Sonda elimizdiń jeńil ónerkásibi damyp, ekonomıkanyń órkendeýine oń úlesin qosady dep senemin», deıdi T.Ysqaqov.
О́zbekstanda shıkizattyń 60%-ǵa jýyǵy qaıta óńdeledi
Májilis depýtattary ótken jyldyń sońynda toqyma salasyna qatysty másele kóterip, Premer-Mınıstrdiń orynbasary R.Sklıarǵa saýal joldaǵan bolatyn. Saýaldaǵy derekterge qaraǵanda, Qazaqstanda jylyna shamamen 300 myń tonna maqta shıkizaty jınalady, onyń 4%-y ǵana, ıaǵnı 12 myń tonna maqta talshyǵy daıyn ónimge deıin jetkiziledi. Sonymen qatar shıkizat qunyna qaraǵanda 4,5 ese qosylǵan qun alady, al 288 myń tonnadan astamy eksportqa ketedi. «Maqta sharýashylyǵy oblystyń 35%-dan astam halqynyń tabys kózi sanalady. Memleket maqta sharýashylyǵyn qoldaýǵa úlken qarajat, kúsh-jiger jumsaıdy. Janar-jaǵarmaıǵa, tuqymǵa jáne pestısıdke bes jyldyń ishinde bólingen sýbsıdııanyń kólemi 25 mlrd teńgeden astam somany quraıdy. Alqaptarǵa sý berý júıesi 15 mlrd teńgeni qurady», delingen depýtattyq saýalda. Osyndaı derekterdi keltirgen depýtattar Elbasy tapsyrma bergen jáne Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev mindettegen maqtany tereń óńdeý jáne daıyn ónimdi joǵary qosymsha qunmen satýdy jónge salatyn ýaqyt áldeqashan kelgenin málimdep birqatar usynys aıtqan bolatyn.
Depýtattar saýalyna berilgen vıse-premerdiń jaýabynda «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń ınvestısııalyq portfeliniń jalpy quny 87,4 mlrd teńge bolatyn 38 jobadan turatyny, onyń 3301 jumys ornyn ashýdy kózdeıtini aıtylypty. Onyń ishinde jalpy ınvestısııa quny 29,6 mlrd teńge bolatyn 1600 turaqty jumys ornyn quraıtyn 15 joba iske asyrylǵan. «Ońtústik» AEA qatysýshy kásiporyndar óndirgen ónim kólemi 2010 jyldan bastap 2019 jyldyń III toqsany aralyǵynda 53,9 mlrd teńge bolyp, ónimniń kóp bóligi taıaý jáne alys shetelderge eksporttalǵan. AEA jumys isteýiniń barlyq kezeńinde bıýdjetke 3,6 mlrd teńge salyq aýdarǵan. Sondaı-aq vıse-premer jaýabynda jumys istep turǵan kásiporyndardy keńeıtý eskerile otyryp, 2020-2021 jyldary 1701 jumys ornyn qurýmen jalpy ınvestısııa somasy 57,7 mlrd teńgege 23 joba iske asyrylatynyn málimdegen.
Elimizdiń toqyma óndirisindegi negizgi básekelesi bolyp tabylatyn О́zbekstanda 1 mln tonna maqta talshyǵy óndiriledi, 200-ge jýyq uqsas kásiporyndar jumys isteıdi jáne shıkizattyń 60%-ǵa jýyǵy qaıta óńdeledi. Kórshi el sheteldiń qatysýymen taǵy 20 kásiporyndy iske qosýdy josparlaýda jáne maqta talshyǵynyń barlyq kólemin qaıta óńdeýdi kózdep otyr. О́zbekstannyń memlekettik saıasaty eksportty ilgeriletýge jáne sońǵy ónimniń ózindik qunyn tómendetý arqyly jańa ótkizý naryqtaryn jaýlap alýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq О́zbekstanda barlyq ákelinetin materıaldar men toqyma ónimderine arnalǵan jınaqtaýyshtarǵa nóldik keden bajy qoldanylady, eńbekaqy Qazaqstanmen salystyrǵanda 25%-ǵa tómen.
Toqyma naryǵyndaǵy teńsizdik
Elge oralaıyq, arnaıy ekonomıkalyq aımaqta tabysty jumys istep kele jatqan kásiporyndar barshylyq, sondaı-aq naryq talabyna shydas bermeı toqtap qalǵandary da joq emes. Qabyrǵalyq, edendik, dekoratıvti jáne tósemdik polıpropılen toqymadan kilem buıymdaryn shyǵaratyn «Nazar textile» JShS-i 150 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Jylyna 2,3 mln sharshy metr kilem shyǵarady. О́nimderi ishki naryqta da, TMD elderinde de satylady. Jabdyqtaýshylarǵa táýeldi bolmaý úshin zaýyt basshylyǵy shıkizat óndiretin, jylyna 4 myń sıntetıkalyq jip shyǵaratyn eki jeke seh ashpaq. Bul baǵyttaǵy qurylys bastalyp ta ketken. Sehtar ashylǵannan keıin 50 jergilikti turǵyn jumyspen qamtylady. «AGF Group» JShS-i da tanymal toqyma óndirýshiniń biri. Tórt jyldan beri kásiporyn shvedtik «IKEA» kompanııasyna tósek-oryn jabdyqtaryn jetkizip keledi. О́nimderiniń kólemi men assortımenti jyl saıyn ósip, keńeıýde, 250 adam jumyspen qamtylǵan. Salynǵan ınvestısııa kólemi – 500 mln teńge. Túkti súlgiler men halattar shyǵaratyn «Tumar textile» fabrıkasy jáne arqan buıymdaryn shyǵaratyn «Ekohım» JShS ázirge ishki naryqqa jumys isteýde jáne sheteldik satyp alýshylardy «jaýlap alý» josparlary joq. Al úsh jyl buryn bankrot bolǵan «Oxy Textile» zaýytynyń ornynda ashylǵan jáne onyń jabdyqtaryn satyp alǵan «Azala Cotton» JShS kerisinshe, óz qýatyn elde de, shetelde de dáleldeýge daıyn. Maqta ıirimjibin óndiretin jalǵyz zaýyt syrtqy naryqqa shyǵý úshin aldyna úlken maqsat qoıyp otyr. О́nimderi qazirdiń ózinde Shyǵys Eýropada, Reseıde, Túrkııada jáne Qytaıda jaqsy satylatyn kásiporynda 290 adam jumys isteıdi. Ekinshi joba – aralas ıirilgen jip shyǵarý sehy iske qosylǵannan keıin jumysshylar sany aıtarlyqtaı arta túspek. О́kinishke qaraı, qazir «Azala Cotton» ornyn basqan «Oxy Textile» arnaıy ekonomıkalyq aımaqtaǵy naryqtyq qatynastardyń synaqtaryna tótep bere almaǵan jalǵyz kompanııa emes. Osy syndy «Textiles. kz» kompanııa tobyna kiretin «Iýteks» AQ, «Melanj» AQ jáne «Iýteks-KZ» AQ fabrıkalary jobasy da sátsiz bolyp shyqty.
Toqyma naryǵyndaǵy teńsizdik, Eýroodaqqa taýarlar eksporty kezinde joǵary kedendik bajdar, ımporttaýshy elderge taýarlardyń belgili bir túrlerin ákelýge shekteý qoıý syndy máseleler bul salanyń damýyna kedergi keltirip jatqanyn aıtýshylar da joq emes. «О́zbekstanǵa kilemder men kilemshelerdi eksporttaý kezinde Qazaqstandaǵy kásiporyndar 30 paıyzdyq kedendik baj salyǵyn jáne óndiris qunynyń 15 paıyzy mólsherinde aksız salyǵyn tóleýge mindetti, bul saıyp kelgende, qazaqstandyq ónimniń qunyn 45 paıyzǵa arttyrady. Osyǵan baılanysty ózbek naryǵyndaǵy bizdiń óndirýshiler básekege qabilettiligin joǵaltyp otyr. Taǵy bir mysal, Eýropalyq odaq naryǵyna taýaryn usyný úshin, EO keńesiniń bekitilgen erejelerine sáıkes, bizdiń óndirýshilerge ımporttyq bajdy 12 paıyz mólsherinde tóleý qajet, al keıbir elderde, sonyń ishinde О́zbekstan men Túrkııada kedendik baj salyǵynyń tómendeýi túrinde jeńildikter bar. Sonymen qatar bizdiń jún óndirýshilerimiz óz ónimderin Qytaıǵa kirgizýge ýaqyt shekteýlerimen betpe-bet keledi. Árıne bul máselelerdi sheshý boıynsha jumys jalǵasýda, ýaqyt óte kele bári oıdaǵydaı bolady dep senemiz», deıdi «Ońtústik» AEA basqarýshy kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Nurjan Tatybaev.
Mamandardyń pikirinshe, Túrkistan oblysynda jáne Shymkent qalasynda maqtany tereń óńdep jáne daıyn toqyma ónimderi shyǵarylǵanǵa deıin tolyq sıklmen toqyma klasterine aınalýdyń barlyq alǵysharty bar. «Azala Textile» JShS osy qaǵıda boıynsha jumys isteıdi. Elimizde toqyma klasterin damytýǵa múmkindik beretin zańnamalyq baza, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy túrindegi memlekettik qoldaý, joǵary bilikti eńbek áleýeti, turaqty damyp kele jatqan ekonomıka, mamandar daıarlaýǵa arnalǵan oqý oryndar jelisi bar. Jetispeı turǵany – joǵaryda aıtylǵan tetikterdi jetildirý, fermerler men maqta óńdeýshilerge jan-jaqty qoldaý kórsetý, sýbsıdııalar arqyly qaıta óńdeýdi yntalandyrý.
Túrkistan oblysy
