Munyń sebebi, men ómir boıy memlekettik buqaralyq aqparat quraldarynda qyzmet etip kelemin. Keshegi Keńes Odaǵy kezinde de, qazirgi táýelsiz elimiz tusynda da memlekettik buqaralyq aqparat quraldary jeke adamnyń ary men namysynyń saqtalýyna óte úlken jaýapkershilikpen qarady. Bul ortada talaı ásire maqtaýlardyń, keıbir kezderi jaýyrdy jaba toqýlardyń oryn alǵandyǵy shyndyq. Orynsyz syndar jazylǵanyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq adamnyń ary men namysyna kelgende belgilengen etıket shekarasynan eshkim de basa kóktep ótken emes. Bul máselege kelgende «zııanyńdy tıgizbe» degen qaǵıdat qashan da bolsyn ústem turdy, áli de solaı.
Nege deısiz ǵoı. Sebebi kez kelgen jýrnalıstiń qolyndaǵy qalamdy otashy dáriger qolyndaǵy skalpelmen salystyrýǵa bolady. Hırýrg skalpelmen naýqastyń tánin kesse, jýrnalıst qalamy adamnyń janyn osyp túsýi ábden múmkin. Sondyqtan buǵan memlekettik buqaralyq aqparat quralynyń jumys isteý tártibi eshýaqytta jol bergen emes. Memlekettik BAQ-taǵy árbir jýrnalıstiń maqalasy aldymen redaktor súzgisinen ótedi. Sonan keıin memlekettik organdar arqyly baqylanady. Eń aqyrynda qoǵam baqylaýyna kelip túsedi. Osy ortaǵa kelip túsken kezde oǵash sóz, jaman pıǵyl birden kózge shalynady. Sonan keıingi jaǵdaı belgili. Keńes Odaǵy kezinde partııa organdary jýrnalıstiń jaýapkershiligin qarasa, qazir endi buqaralyq aqparat quraldary týraly arnaıy zań bar.
Árıne, bizder – jýrnalıster qaýymy úshin meniń bul jazyp otyrǵanym jańalyq emes. Aıtpasa da túsinikti jaıt. Sondyqtan osy ýaqytqa deıin eshkimdi tolǵandyryp ta kórgen emes. Degenmen qazirgi áleýmettik jelilerde jazylyp jatqan nebir soraqy sózderge qarap, buryn múldem eleýsiz kórinetin osy máseleniń qazirgi qoǵamymyzda barynsha ushqyndap turǵanyn birden baıqaýǵa bolady.
Árıne, áleýmettik jelide kim ne jazamyn dese de, kimdi synap-mineımin dese de erki bardaı kórinetini ras. О́ıtkeni qadaǵalap otyratyn redaktory joq. Ári jazǵany toqtaýsyz jaryq kóredi. Sondyqtan qyzý pikirtalastardyń, urys-keristerdiń neshe atasyn osy áleýmettik jelilerden kezdestiresiz. Tipti keıbireýlerdiń aýzyndaǵy sózine ıe bola almaı, etıkadan shyǵyp ketip jatatynyn da baıqaısyz. Máselen, bir azamattyń sózine kommentarıı jasaǵan áıel zatynyń «ottama» degen sózdi qoldanǵanyn kórip, bul kim ekenin bileıinshi dep, paraqshasyna kirdim. Sóıtsem jasy otyz ben qyryqtyń ortasyndaǵy áp-ádemi kelinshek. Paraqshasyna sýretterin de úıip-tógip bergen eken. Sonyń birinde eki jaǵyna eki balasyn alyp, qushaqtap otyr. Iаǵnı bolashaqty tárbıelep otyrǵan ana. Al jazyp otyrǵan sózi jańaǵy. Soǵan qaraǵanda, bul azamatsha áleýmettik jelide qandaı sóz qoldansam da óz erkim dep túsinetin bolsa kerek.
Biraq zań boıynsha olaı emes qoı. Máselen, elimizdiń Qylmystyq kodeksiniń 131-babynda BAQ arqyly nemese áleýmettik jelilerde adamdy qorlaǵany, ıaǵnı onyń abyroıy men qadir-qasıetin ádepsiz túrde kemsitkeni úshin 200 aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppul salynatyn ne sol mólsherde túzeý jumystaryna ne 180 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tarta otyryp jazalanatyndyǵy jazylǵan.
Bylaısha aıtqanda, áleýmettik jeliler degenimiz de keıbir adamdardyń túsingenindeı «sheksizdik demokratııasy» emes. Munda da jaýapkershilik qarastyrylǵan. Biraq sóıte tura buqaralyq aqparat quraldaryna qaraǵanda áleýmettik jelilerde ádepsiz sózder nege jıi kezdesedi?
Biz munyń sebebine joǵaryda azdap toqtaldyq. Oǵan qosarymyz dástúrli jýrnalıstıkanyń ózindik mektebi bar. Bul salada eńbek etetinderdiń barlyǵy aldymen sol mektepten ótedi. Al áleýmettik jelilerde ondaı mektep joq. «О́mir súrýge daıyndalmaıdy, ómirdi súredi» degendeı kez kelgen áleýmettik jeli paıdalanýshysy birden aqparat taratý quqyna ıe bolyp shyǵa keledi. Biraq ókinishke qaraı, sózdiń qandaı qıyn qarý ekendigin túsine bermeıdi. Sóıtip bizdiń qazirgi qoǵamymyzda adamdardyń birin-bir ýlap jatqandyǵyn kórip otyrmyz.
Jalpy adam balasynyń baqytty nemese baqytsyz bolmaǵy onyń tek ózine, ósken ortasyna ǵana emes, ómir súrip otyrǵan qoǵamyna da kóp baılanysty. WhatsApp, Facebook sekildi áleýmettik jelilerde qaptap júrgen halyqty dúrbeleńge salatyn jalǵan aqparattar, balaǵat sózder adamdardy ábden sharshatyp bitti. Negizinde ondaı aqparatty taratýshylar ózderi otyrǵan butaqty ózderi kesip jatqandyǵyn ańǵara bermeıdi. Al ómir degenimiz býmerang sekildi. О́z aıtqanyń, jasaǵan áreketiń túbinde ózińdi aınalyp tabady. Sondyqtan áleýmettik jelini paıdalanýdyń mádenıetin tezirek ıgergenimiz jón bolar edi.
