Elbasy Nursultan Ábishuly óziniń baǵdarlamalyq eńbeginde elimizdiń jaýapkershiligi joǵary Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa qalaı qadam basatynymyz jáne eldik sanany qalaı ózgertetinimiz týraly kózqarastaryn ortaǵa sala otyryp, ordaly oılar aıtty. Tuńǵysh Prezıdentimiz HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly aıtqan tusynda básekelik qabiletke, pragmatızmge, ulttyq biregeılikti saqtaýǵa, bilimniń saltanat qurýyna, revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýǵa, sananyń ashyqtyǵyna basa kóńil bólýi jurttyń júregine jetti. Taıaý jyldardaǵy mindetterdi saralap kórsetken kezde jazýymyzdy birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerektigin, qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha 100 oqýlyq jobasyn qolǵa alý qajettigin, otanshyldyqtyń kindik qanyń tamǵan jerge degen súıispenshilikten bastalatynyna baılanysty «Týǵan jer» baǵdarlamasyn bastaý oryndylyǵyn, búgingi zamandastarymyzdyń jetistikteriniń tarıhyna nazar aýdarý maqsatymen «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyn júzege asyrý jón bolatynyn aıtqany bul saladaǵy naqty isterge qozǵaý saldy.
Rýh – uly uǵym. Rýh – oı men sananyń shoqtyǵy. «Sóz – adamnyń ishki rýh quraly» degen ǵoı danyshpan Abaı. Rýhqa qatysty sózdiń bári de (el rýhy, ulttyq rýh, halyqtyq rýh, otanshyldyq rýh, rýh tazalyǵy, rýhyn kóterdi, rýhyn shaqyrdy degen sııaqty) adamdy bıiktikke shaqyryp turady. Sol uly uǵymnan tabıǵı túrde taralatyn, adamnyń oı-sanasyna, ishki dúnıesine baılanysty aıtylatyn rýhanılyq – memlekettiliktiń basty ustyndarynyń biri. Rýhanı álemi taza el – rýhy taza el, rýhanı turǵydan kúshti el – rýhy kúshti el.
Osy sátte oıyma Ábish Kekilbaevtyń «Biz úshin úlken qudiret – Táýelsizdik. Buǵan mereılenbegende, nege mereılenemiz?! Suraı berseń – muqtaj, jylaı berseń ýaıym taýsyla ma?! Bardyń baǵasyn bileıik» degen tolǵamy oralyp otyr. Rasynda, táý eter táýelsizdigimizdiń arqasynda eldik rýhymyz azat bolyp, eńsemizdi tiktep, tarıhymyzdy túgendep, babadan mıras bolǵan qasıetterdi túletýge múmkindik aldyq. Jahandyq ózgerister men álemniń san qubyla túrlenýi táýelsizdikten qadirli qundylyq joq ekenin aıqyndaı túskendeı...
Ǵasyrlar tezinde joǵaltqanymyzdyń kóp ekenin eskersek, rýhanı damyp, qoǵamdyq sanany jańǵyrtyp, ulttyń ıdeologııasyn óristetýde 3 jyl kóp ýaqyt emes. Saıyp kelgende, halyqtyń rýhanı jańǵyrýy – máńgilik júretin prosess. Búgingi kúni Baǵdarlamanyń 6 baǵyty boıynsha 13 arnaıy joba iske asyrylyp jatyr. Ulttyq qundylyqtardy júıelep, salt-dástúrimizdi, rýhanııatymyzdy ulyqtaý maqsatynda atqarylǵan sharýa ushan-teńiz.
Tunyǵymyz da, tumarymyz da – aýyl. «Týǵan jerge týyńdy tik» degen danalyqty aıtyp qana qoımaı, sharýasyn shalqytyp, bedelin bıiktetý ár azamattyń uly boryshyna aınalýy kerek. Osy turǵyda, baǵdarlama aıasynda 3 jylda otandyq kásipkerliktiń kóshi ilgerilep, áleýmettik jaýapkershilik mádenıetiniń deńgeıi artty. Týǵan óńirdi damytyp órkendetý jobasy boıynsha respýblıka kóleminde 12 myń mesenat tarapynan 270 mlrd teńgege 5 myńǵa jýyq nysan salynyp, qaıta jańartyldy. Mysaly, demeýshilik qarajat esebinen tek 2019 jyly 13 mektep, 25 balabaqsha, 83 mádenıet nysany, 191 sport ǵımaraty, 17 medısınalyq mekeme, t.b. salynǵan. Aldaǵy ýaqytta da bul ıgi is jalǵasyn taba bermek. Týǵan jerdiń qasıetin ár adam sanasyna tańbalap, rýhyn urpaǵyna sińirýi qajet.
Árbir adamnyń júreginde ósken aýylyna, týǵan jerine degen súıispenshilik, qurmet bolmaıynsha sananyń jańǵyrmaıtyny haq. О́skeleń urpaqty óz ólkesiniń tarıhyn tanyp, óńiriniń tynysyn ashýǵa tárbıeleýdiń mańyzy zor. Baǵdarlama aıasynda ishki týrızm men óńirlerdegi kıeli jerlerge suranys artyp keledi.
Arnaıy zertteýler nátıjesinde, búgingi kúni halyqtyń 41%-y óz óńirindegi kıeli jerler men qasıetti mekenderine qyzyǵýshylyq tanytsa, 54%-y erekshe aımaqtardy jaqyn arada baryp kórýge yntaly ekenin jetkizgen. Budan basqa, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi óńirlermen birlese otyryp sakraldy nysandardy 2GIS karta-qosymshasyna engizý máselesin pysyqtaýda. Qazirgi ýaqytta kartaǵa respýblıka boıynsha 130 nysan engizildi.
Qazaqtyń peıilindeı keń-baıtaq dalasyna álem jurtshylyǵynyń nazary aýǵany qashan. Jahan týrısterin elimizdiń tumsa tabıǵaty ǵana emes, tereń tarıhy qyzyqtyryp keledi. Qazaqstannyń kıeli jerlerin álemge tanytý maqsatynda BBC World News telearnasynyń qatysýymen «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy», «Altyn adam», «Qoja Ahmet Iаsaýı, Aısha bıbi mavzoleıleri» fılmderi, «Kúltegin. Jańa kózqaras» derekti tarıhı fılmi, amerıkalyq «Castlefilm» kompanııasymen birge «Zemlıa nomadov» fılmi ázirlendi.
Atalǵan fılmderge BUU-nyń alty tilinde dýblıaj jasalyp, sapaly sýbtıtr qosa berildi. Osylaısha 700 mln-nan astam aýdıtorııasy bar «Discovery», «Viasat history», «National Geographic» telearnalary Uly dala ulaǵattaryn álem halqyna tanytýda. Tarıhymyzdy túletip, ulttyq rýhymyzdy ulyqtaǵan jobanyń aýqymy da, qundylyǵy da joǵary.
Úsh jyl buryn «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jaryq kórgen sátte ult rýhanııaty tóńiregindegi tulǵalardyń qýanyshy esimde. Qaraýsyz baladaı qalǵan ádebıetimizdiń boıyna qan júgirip, zııaly qaýymnyń kúpti kóńili bir serpilgen edi. Sodan beri ulttyq ádebıet órisin keńeıtýge arnalǵan sharalar toqtaǵan emes. Atap aıtqanda, 2018-2019 jyldary alǵash ret qazaqstandyq avtorlardyń tańdaýly ádebı shyǵarmalaryn (poezııa jáne proza boıynsha) BUU-nyń 6 tiline aýdarý jobasy iske asyryldy. Qazirgi qazaq poezııasynyń antologııasy men qazirgi qazaq prozasynyń antologııasy BUU-nyń 5 tilinde shyǵaryldy.
Osy oraıda kenjelep qalǵan balalar ádebıetin damytý da qolǵa alynǵanyn aıta ketý kerek. Qıyn da qyzyqty janrda qalam terbeıtin qalamgerlerimizdi qoldaý – kemel keleshektiń kepili. О́ıtkeni urpaqtyń rýhanı qajetin óteý kezek kúttirmeıtin másele. Sondyqtan qazaq balalar ádebıetiniń altyn qoryn quryp, osy taqyrypta jazatyn aqyn-jazýshylarymyzǵa granttar bólýdi qarastyrdyq. Izdeniske yntyzar, bilimge qushtar urpaq – halqymyzdyń jarqyn bolashaǵy. Rýhanııat pen mádenıetke, bilim men ǵylymǵa kóńil bólý – ulttyń alǵa ilgeriletetin negizgi kúsh. Rýhanı qazynamyzdyń kemel bolǵany halyq úshin de, qoǵam úshin de mańyzdy. Osy oraıda elimiz mádenı damýda da aldyńǵy shepke shyǵyp, nátıjeli jetistikterge jetti. Sonyń ishinde «Qurmanǵazy» atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq halyq aspaptar orkestriniń 85 jyldyǵy aıasynda Reseı Federasııasynyń Máskeý jáne Sankt-Peterbýrg qalalaryna gastroldik saparlary aıtarlyqtaı tabysty ótkizildi. Orkestr Sankt-Peterbýrg qalasynda Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulova eskertkishiniń ashylýyna qatysty. Batyrdyń rýhyna taǵzym etildi.
Jahanǵa qazaqstandyq mádenıetti damytý aıasynda «Altyn adamnyń» álem mýzeılerine sherýi bastalyp, úsh jylda álemniń 26 eline saparlady.
Alǵash ret elimizdiń murajaı qyzmetkerleri men ólketanýshylaryn shoǵyrlandyrý maqsatynda, sondaı-aq Qazaqstannyń qasıetti oryndaryn júıeleýde ádisnamalyq kómekti qamtamasyz etetin «Týǵan jer» qazaqstandyq ólketanýshylar birlestigi» quryldy.
Qazaqstannyń sakraldy geografııasy jobasy aıasynda 2017 jyldan beri jalpyulttyq mańyzy bar qasıetti oryndardyń tizimine 256 nysan enip, 23 tarıhı-mádenı eskertkishke ǵylymı-restavrasııalyq jumystar júrgizý aıaqtaldy. Jergilikti mańyzy bar jerler tizimine 575 nysan engizildi. Bul ishki týrızmniń damýyna oń serpin berip, halyqtyń suranysyn arttyryp otyr. Halqymyzdyń «О́li rıza bolmaı, tiri baıymas» degen támsili de osynyń aıǵaǵy bolar.
Qazaq – joq izdegen halyq. Rýhanı jáne materıaldyq muralarymyzdy ózge jurt tasyp áketken, joǵaltqan zamandar boldy. Osy kúnge deıin halqymyz sony túgendeý, izdeýmen keledi. Bul rette «Arhıv-2025» arnaıy jobasy boıynsha Qazaqstandyq arhıvterdiń halyqaralyq arhıv keńistigine birqalypty ıntegrasııalanýy aıasynda jaqyn jáne alys sheteldiń 17 elimen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Sol arqyly sheteldik muraǵattarda irgeli zertteý jumystaryn júrgizýge múmkindik aldyq.
Tarıhty tulǵalar jasaıtyny belgili. Sol sebepti árbir halyq ózderiniń uly babalaryn aıryqsha maqtan tutady. Bul rette «Uly dalanyń uly esimderi» jobasynyń aıasynda, mysaly Aqmola oblysynda «Kókshetaý – Nur-Sultan» tas jolynyń boıynda qazaqtyń marqasqa tulǵalary, halyq mýzykasynyń sańlaqtary Aqan seri, Birjan sal, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraıdyń, sondaı-aq ult kósemi Kenesary Qasymulynyń beınelerin somdaıtyn eskertkish ornatý boıynsha «Kókshe jeriniń – Uly tulǵalary» jobasy júzege asyryldy. Qazirgi ýaqytta Stepnogor qalasynda Qajymuqan Muńaıtpasuly eskertkishin jasaý jumystary júrgizilýde. Al «Uly dalanyń ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıi» arnaıy jobasy boıynsha Almaty oblysynda «Orbulaq shaıqasynyń tarıhı klýby» quryldy. Klýb sheńberinde tarıhshylar men arheologterdiń irgeli zertteýleri júrgiziledi.
Álemdik órkenıetke aıaq basýda Elbasynyń usynymymen jasalǵan erekshe qadam – qazaq álipbıiniń latyn qarpine ótýi. Bul tarıhı sanamyzda jańa qubylys, jańa dáýirdiń bastalǵanyn kórsetip otyr. Halqymyzdyń ózindik úni, tól dybysy, ǵasyrlar boıy qalyptasqan áýenin boıyna sińirgen jańa álipbı jasampaz eldiń jańa múmkindikterin ashary anyq. Bul shara memlekettik tildiń jan-jaqty damýyna sebepker bolatynyna kúmán joq.
«Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi» arnaıy jobasy boıynsha otanshyldyqty, týǵan ólkege degen súıispenshilikti nasıhattaý maqsatynda alǵashqy jobalar leginde «Balýan Sholaq», «Shyńyraý», «Shyraqshy» atty tolyq metrajdy kórkem fılmderi túsirildi.
Budan bólek 2019 jyldyń 27 qyrkúıeginde «Tomırıs» tarıhı fılmi kórermenge jol tartqany belgili. Tarıh atasy atanǵan Gerodottyń qalamyna ilikken Tomırıstiń elin qorǵaǵan uly erligi eńseli eskertkish kúıinde týǵan jer tósinde tulǵalanatyn kún de keledi dep oılaımyn. Qazir «Qasym han tarıh tolqynynda» kóp serııaly kórkem fılmniń óndirisi júrip jatyr. Aǵymdaǵy jyly «Nash mılyı doktor-2», «Aqtastaǵy Ahıko», «Tarıh tolqynynda: Qasym han», «Dolgoe eho», «Muqaǵalı Maqataev» atty tolyqmetrajdy kıno týyndylary túsiriledi. Munyń bári tarıhı sanamyzdy jańǵyrtý baǵytynda atqyrylyp jatqan ıgilikti dúnıeler.
Rýhanııaty joǵary, mádenıeti ozyq el atanýǵa elimizdiń árbir azamaty úles qosýy tıis. Ulttyń ıdeologııasyn qalyptastyrý jekelegen azamattardyń sanasyn jańǵyrtýdan bastaý alady. Jáne ulttyq biregeılikti saqtaý ulttyq sananyń kemeldenýin qajet etedi.
Bolashaqtyń damý tendensııalary men jańa baǵyttaryna lezde beıimdelý – búgingi zamannyń basty talaby. Sondyqtan adam kapıtalyna memleket únemi basa mán berip keledi. Memleket basshysy Q.K.Toqaev atap ótkendeı «adam kapıtaly básekelestikke jol ashatyn negizgi artyqshylyq ekenin umytpaýymyz qajet». Elimizge ýaqyttan oza jumys isteıtin, bilikti, ózgeristerden qoryqpaıtyn mamandar kerek. Azamattardyń boıyna jasampazdyq, bastamashyldyq, kásipkerlik jáne kóshbasshylyq daǵdylardy qalyptastyrý – jańǵyrýdyń negizgi ózegi bolyp sanalady.
Memlekettiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn barometr – óskeleń urpaq, jalyndy jastarymyz. Tórtkúl dúnıeni dúrliktirgen pandemııa men jahandyq daǵdarys adamzat sanasynda silkinis týdyrǵany anyq. Rýhanı qundylyqtardyń qadiri artyp, álemdi qutqarýdyń joly ǵylymǵa kelip tireldi degen boljamdar aıtylýda. Bul zańdy qubylys. Zaman talabyna saı jastardy ǵylymǵa baýlý – ózin sózsiz aqtaıtyn baǵdar. Sondyqtan 2020 jyly ǵalymdardy qoldaýǵa kóbirek kóńil bólinip otyr. Ǵylymı-zertteý qyzmetin qarjylandyrýdyń kólemi artty. 2020-2022 jyldary «Máńgilik el» baǵyty boıynsha jas ǵalymdardyń ǵylymı zertteýlerine arnalǵan granttyq qarjylandyrý 1 mlrd teńgeden asty. Ǵylymnyń mártebesin kóterip, jastardy ǵylymı qyzmetke tartý osyndaı syn saǵattarda básekege qabilettigimizdi arttyrary daýsyz. Aldaǵy ýaqytta joǵarǵy memlekettik deńgeıde ǵylymı-tehnologııalyq damý strategııasyn daıyndap, ǵylymı zertteýlerge basymdyq berýimiz kerek.
Dástúri berik, taǵylymdy tarıhy tańbalanǵan halyq jat qundylyqtardyń jeteginde ketpeıdi. Bul turǵyda aqparattandyrý jumystaryna da jete mán berilip otyr. Qoǵamdaǵy ózekti oılar, dástúr men ǵurpymyzdyń búgingi kórinisi, urpaq tárbıesine qatysty keleli áńgimeler, tanymdyq maqalalar men súbeli suhbattardy biriktergen Ruh.kz portaly ashylyp, sátti jobalardy júzege asyryp jatyr. Portal quramyndaǵy mádenı sharalardy biriktiretin «Etnogen» saıty halyqty jaqsy jańalyqtarymen sýsyndatyp otyr. Árıne ótken kezeńde atqarylǵan is-sharalarǵa baılanysty qoǵamda aıtylǵan syn-eskertpeler de, usynys-pikirler de boldy. Olarǵa Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes arnaıy saraptama jasaldy.
Sondyqtan úsh jyldy qorytyndylaı kele, baǵdarlamany júzege asyrýdyń jańasha damý strategııasy ázirlenip, negizgi 3 baǵyty anyqtaldy. Búgingi kúni qoǵamdyq sanany jańǵyrtý, tulǵalyq damý, ulttyq biregeılik pen halyqaralyq mártebeni arttyrý jáne memleketti, azamattyq qoǵamdy, sondaı-aq jergilikti qoǵamdastyqtardy damytý baǵytynda jumys isteıdi.
Atqarylatyn is-sharalardyń sapasyn kóterý maqsatynda saraptamalyq jáne aldyn ala boljamdar jasaý jumystaryna basa nazar aýdaryp otyrmyz. Osy baǵytta bıyl birinshi ret forsaıttyq-zertteýler júrgiziledi. Baǵdarlamany iske asyrý tásilderi de ózgeredi. Halyqtyń damýyna kedergi keltiretin kertartpa tustardan bas tartyp, jańǵyrýdy jas erekshelikterine saı túsindirý qolǵa alynýda. Jumystyń basym bóligi áleýmettik jeli, elektrondy BAQ jáne onlaın-platformalar negizinde júrgizilmek. Únemdi ádetter qalyptastyryp, qarjy, quqyqtyq jáne medıasaýattylyq deńgeıin arttyrý maqsatynda tájirıbelik keńester beretin aýdıopodkastter men beınekontent qurastyryldy.
Ulttyq sana – adamdy memleketimen, qoǵamymen biriktirip otyratyn rýhanı fenomen. Sondyqtan ulttyq ıdeologııanyń bolashaǵyn qoǵam talqysyna salý eń durys sheshimderdiń biri. Jańǵyrýdyń qadamdaryn halyq sanaly túrde ózi tańdaýy tıis. Osy maqsatta «Azamattyq alań» pikirtalas klýby jumysyn bastady. Rýhanı órkendeýimizdiń, muramyzdy ulyqtap, qundylyqtarymyzdy jańǵyrtýǵa qatysty barlyq taqyryptar ult zııalylary men ǵalymdar, jastar men áleýmettik top ókilderiniń talqysyna túsedi. Aǵa býyn men jastardyń ózara úndestigi, sabaqtastyǵy jalǵasady.
Jer jahandy jaýlaǵan pandemııa adamzatqa qaýip tóndirip qana qoımaı, qundylyqtardy da ózgertti. Indettiń eldi de, memleketti de tańdamaıtynyn kórdik. Qazir jahanda COVID-19 jetpegen el qalmady. Álem ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap bolyp, qoǵam almaǵaıyp kezeńdi bastan keship jatyr. Zııaly qaýym ókilderi bul indet pen daǵdarys bolashaqta ǵalamdyq órkenıetti ózgeristerge túrtki bolady dep esepteýde.
BUU-nyń sarapshylary bul ınfeksııanyń jahandyq ishki jalpy ónim kólemin 1-1,5% azaıýyna alyp keledi dep boljap otyr. Álemniń kóptegen eliniń ekonomıkasy resessııaǵa tap boldy. Pandemııanyń adamzat órkenıetine tıgizetin zalalyn dóp basyp aıtý qıyn. Biraq barlyq memleketterdiń aldaǵy qıyndyqtarǵa qazirden belin bekem býyp otyrǵanyn eskerýimiz kerek. Pandemııa eń aldymen sıfrlandyrý, medısınadaǵy damý, qoǵamdyq tártiptiń jáne memlekettik basqarý júıesiniń mańyzdylyǵyn kórsetti.
Aty jaman indetten túıgenimiz de úırenerimiz de kóp bolar. Sıfrly áleýetimizdi baǵamdap, oryn alǵan olqylyqtardy saralaý qajet. Karantın sıfrlandyrý salasyndaǵy emtıhanǵa aınaldy. Mektepterdegi qashyqtan oqytý kezindegi aldan shyqqan qıyndyqtar sıfrlandyrý jumysynda edáýir olqylyqtardy ashyp berip otyr. Endigi jerde bizdiń aldymyzda eldiń joǵary tehnologııalyq damý deńgeıin kóterip, múmkindikterin keńeıtý jumystary kútip tur.
Pandemııa qarapaıym qoǵamdyq erejelerdi saqtaýdyń ómirlik qundylyǵyn da túsindirýde. «Tártipke baǵynǵan qul bolmaıtynyn» bilgenimizben, sanaly júgine bermeımiz. Al dál qazir álemdi ajal aýyzynan arashalaıtyn osy temirdeı tártip ekeni aıqyn.
О́mir halqymyzdyń tanymymen qaraǵanda «báıge» ispetti. Básekege qabilettilik degenimiz de alamanda oza shabý. Qazir álemniń basyna bult úıirilip, dúnıe dúrlikken shaq. Kim etek-jeńin aldymen jınap, óz áleýetin rasıonaldy baǵalap, pragmatıkalyq jospar qursa, sol daǵdarystan keıin basqalardan bir adym alda damıdy. Mundaıda qazaqtyń marqasqasy Ábish Kekilbaev aǵa bylaı deýshi edi: «Jalpy tirshilikke ortaq taǵdyrdan qaltarys qalatyn halyq joq. О́zgeristerge ýaqtyly beıimdele bilý arqyly ómir órkendep keledi. Basqasha jol tabam deıtinder tyǵyryqqa tirelip jatyr. «Jurttyń qolynan kelgen bizdiń qolymyzdan kelmeıdi» degender jurtta qalyp jatyr. «Jurttyń qolynan kelgen bizdiń de qolymyzdan keledi» degender jurtpen birge kúnderin kórip jatyr.
Biz de sóıtemiz. Adam úshin jasalyp qoıylǵan máńgilik qalyp joq. О́zgeremiz, jetilemiz, kemeldenemiz. О́ıtkeni qazirgideı jappaı jahandaný tusynda ózgelermen básekege úzdiksiz tótep berip, ózimizdi ózimiz úzdiksiz shyńdaı bilip qana halyq bolyp qalamyz. Egile bilgennen basqaǵa qaýqarsyzdardy esirkeıtin eshkim joq.
Rýhanı qundylyqtar jolynda kúrese júrip, maqulyq emes adam, tobyr emes halyq bolýǵa tyrysamyz».
Biz aınalasy 30 jylda qalyptasyp, aıtarlyqtaı áleýetti memleketke aınala aldyq. Al halyqtyń rýhanı tamyry myqty bolsa, eńsermes qıyndyǵy joq dep oılaımyn. О́ıtkeni ǵasyrlar boıy ultymyzdyń ulttyq rýhy uly murattar jolyna jeteledi emes pe?! Tek bul muratqa jetý jolynda halqymyz pragmatızmniń parqyna baryp, básekeniń kóshine ilesip, máńgilik murasyn jadynda saqtaýy kerek.
Rýhanı qundylyqtar aýysyp, adamzat alasapyran kúı keshken shaqta qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń ózektiligi arta bermek. Osy baǵytta «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń ekinshi tynysy ashyldy deýge ábden bolady. Jahandyq daǵdarysty jeńil eńserý úshin halyqtyń sanasyn, ómir-salty men ustanymdaryn transformasııalaýymyz kerek. Bul turǵyda baǵdarlamanyń jańa jobalary halyqqa jol tartady. Osy tusta zııaly qaýymdy, ártúrli áleýmettik top ókilderin ortaq pikirlesýge shaqyramyz.
Jańǵyrýdyń endigi mindeti halyqtyń ýaqytyn josparlap, qarajatyn, resýrstaryn tıimdi jumsap, aıqyn maqsattar qoıyp, sol baǵytta nátıjege jetý syndy qasıetterdi qalyptastyrý. Sebebi daǵdarystan keıingi ómir masyldyqty emes, básekege qabilettilikti talap etetin bolady. Daǵdarys tek ekonomıkalyq quldyraýdyń emes, jańa múmkindikter men damýdyń bastaýy ekenin túısinýimiz kerek. Qajyrly eńbek pen aqparattyq, qarjylyq saýattylyq aldaǵy qoǵamnyń jarqyn kórinisterine aınalady. Halyq aqparat tolqynynyń astynda qalyp qoımaýy kerek. Ár sózdiń túbine úńilip, keregin ǵana sanamyzǵa toqıtyn kezeń kele jatyr.
Jahandyq pandemııa adamzatqa tabıǵat aldyndaǵy umytqan boryshyn da eske saldy. Otbasylyq qundylyqtyń, týystyq qatynas pen baýyrmaldyqtyń, dástúrlerimiz ben rýhanı muramyzdyń qadirin túsindirdi. Mundaıda baqtyń tek baǵalaı bilgenge qonatynyn uǵynamyz.
Bir aqıqat bar: endi álem burynǵydaı bolmaıdy... Iá, tereńnen tolǵap, aryǵa úńilsek sanamyzda silkinis, qoǵamda úlken qozǵalys qajettiligin paıymdaımyz. Qoǵamdyq sanada kózqarastar jańǵyryp, qundylyqtardy baǵalaý kórsetkishi de aýysýda. Álemdi jappaı jaýlaǵan daǵdarys
daýyly jahandy kúızeliske ushyratty. Biraq árbir alasapyrannyń artynda damýdyń dańǵyl joly jatady emes pe? Toqyraý kezeńi orta jáne shaǵyn bıznestiń jańa tynysyn ashyp, otandyq ónimniń órisin keńeıteri anyq. Berilgen qoldaý men múmkindikti utymdy qoldanar sát keldi.
Ekonomıka men áleýmettik sektordyń quldyraýy álem elderinen daǵdarysqa qarsy keshendi sharalardy jedel qabyldaýdy talap etip otyr. Soǵan oraı elimizde Memleket basshysynyń yqpalymen naqty áleýmettik járdemaqylardy kóbeıtýmen qatar nesıelerdiń paıyzyn tómendetý, salyqtyq júktemeni azaıtý, kásipkerlikti qoldaý sharalary atqarylýda.
Pandemııa kezeńinde memlekettiń róli men dástúrli bılik ınstıtýttaryn kúsheıtýdiń mańyzdy ekenine kóz jetkizdik. Sıfrly tehnologııa halyqqa ústemdik etken kezeńde memleketti basqarýdyń tıimdi ádisteri aldyńǵy shepke shyǵyp otyr. Azamattardyń quqyqtary atqarǵan mindetteri boıynsha tarazyǵa salynýda. Qytaı memleketine taıaýda júrgizilgen aýqymdy saraptama ózin ózi uıymdastyrý men jappaı shekteýdiń, temirdeı tártiptiń mańyzyn aıqyndap berdi.
Tótenshe jaǵdaı sıfrly tehnologııalardyń jańa múmkindikterin ashty. Adamzat jappaı elektrondy formada ómir súrýdiń artyqshylyqtaryn baǵamdady. Saýda, qyzmet kórsetý, bilim berý men ózge de mańyzdy salalar daǵdarys jaǵdaıynda tıimdi damýdyń jańa jolyn kórdi. Osyǵan deıin qıynǵa soqqan aýqymdy sıfrlandyrý tek memlekettik emes, jeke sektordyń da negizgi mindetine aınaldy.
Koronavırýs kúlli álemniń medısınalyq damýyna úlken betburys ákeldi. Italııanyń sátsiz tájirıbesinen keıin, bıotehnologııa men medısınaǵa qoldaýdyń artary anyq. Zaman talabyna saı medısınanyń qashyqtan qyzmet kórsetýge kóshýi álemdik tendensııaǵa aınaldy. Pandemııadan keıin de dáriger men ustazdyń eńbegin baǵalaýdaǵy betburys jalǵasa berýge tıis. Daǵdarys halyqty áýeli adamı qundylyqtardy baǵalaýǵa úıretýde. Májbúrli oqshaýlanǵan ómirden keıin adamzat meıirim men mahabbatty, izgilik pen syılastyqty, qarym-qatynas pen janashyrlyqtyń qadirin túısinýde. Bul jalpy qoǵamdyq sananyń damýyndaǵy tóńkeriske teńeýge bolatyn ıgi ózgerister.
Bıyl 175 jyldyǵyn atap ótip jatqan danyshpan Abaı bizdiń neden jırenip, neni úırenýimiz keregin kóregendikpen aıtyp ketkenine taǵy da qaıran qalamyz. Endi el bolamyz desek, uly aqyn aıtqan «bes nárseden qashyq bolý, bes nársege asyq bolý» ustanymyn saqtaýymyz kerek. Boıymyzdaǵy jaman ádetterden arylyp, «talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat jáne raqym» sııaqty qasıetterdi boıymyzǵa sińire bilýdiń qajettigin búgingi tótenshe jaǵdaı tereń uǵyndyra túskendeı. Sondyqtan ulylardy ulyqtap, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy, Abaıdyń 175 jyldyǵyn atap ótý jalǵasyn tabatyn bolady. Bul «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń zańdy jalǵasy ispetti.
Osydan 3 jyl burynǵy baǵdarlamalyq eńbeginde Elbasy: «Taıaýdaǵy on jylda bizdiń ómir saltymyz: jumys, turmys, demalys, baspana, adamı qatynas tásilderi, qysqasy, barlyǵy túbegeıli ózgeredi. Biz de buǵan daıyn bolýymyz kerek», dep atap kórsetken edi. Sol kez kele jatyr. О́mirdiń salty ózgeredi. О́mirdiń salty ózgerse, adamnyń qalpy da ózgerýi kerek. Bul arada dalalyq dara da dana dástúrlerge berik, sonyń arqasynda nebir qıyndyqtardy eńserip kelgen halqymyz dástúrshilik pen kertartpalyqtyń arajigin aıyra bilgeni abzal bolar edi deımiz. Dástúrdiń de ozyǵy bar, tozyǵy bar. Ozyǵynan úırengen, tozyǵynan jırengen jurt qana myna jahandyq jantalasta jeńip shyǵa alady. Jedel júrip jatqan jahandanýdyń arqasynda bizge ózgelerdiń tájirıbesin alyp, eń ozyq jetistikterin boıǵa sińirý múmkindigi berilip otyr. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy kúni keshe osy taqyrypqa arnaıy maqala jarııalap, halyqqa basalqaly sózin de aıtyp, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa qoldaý bildirdi.
Qazir kóńil toǵaıtýǵa, beıǵamdyqqa salynyp, bosańsýǵa tipti de bolmaıdy. Búgingi jaǵdaı Nursultan Ábishuly atap aıtqandaı, «Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes» ekenin taǵy da tanyta túsedi.
Qalaı desek te, álemniń burynǵydaı bolmasy haq. Boıynda rýhy men qundylyǵy, adamı jigeri men jańashyldyǵy bar halyq qana damýdyń jańa satysyna aıaq basady. Kemeńger halqymyz óskeleń urpaq pen táýelsiz elimiz aldyndaǵy, tipti álem aldyndaǵy jaýapkershiligin jaqsy sezinedi. Máńgilik eldiń uly qundylyqtaryn baǵamdaı bilsek ulttyq biregeıligimiz ben yntymaǵymyzdyń arqasynda kez kelgen qıyndyqty eńsere alatynymyz anyq. Tek eldiń ishki birligi men tutastyǵy myzǵymaý kerek. Tórtkúl dúnıeni dúrbeleńge salǵan dertti de, daǵdarysty da «bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵaryp» birikkende ǵana erkin eńsere alamyz.
Rýhanı jańǵyrýdy rýhanııattyń jańǵyrýy dep uǵatyndar, ony sol salanyń mekemelerimen shektep qoıatyndar qatelesedi. Rýhanı jańǵyrýdyń ózegi, negizi, bastaýy – rýhtyń, sananyń jańǵyrýy. Sanamyz jańaryp, jan dúnıemiz aǵaryp, rýhymyz jańǵyrǵanda ǵana Abaı aıtqandaı tolysyp, tolyq adamǵa aınalyp, kemelimizge kelemiz dep oılaımyn.
Osyndaıda qazaq ádebıetiniń patrıarhy, halyq jazýshysy, Eńbek Eri Ábdijámil Nurpeıisovtiń ótken jyldyń aıaǵynda Almatydaǵy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń sahnasynda turyp óziniń 95 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan saltanatty jıynda aıtqan myna sózi eske túsedi:
«Bir-birin syılaı biletin
Bir-birin qoldaı biletin
Sasqanǵa saıa bolatyn
Asqanǵa tosqan bolatyn
Qazaqty kórgim keledi!
Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qolynan táýelsizdiktiń kók baıraǵy men eldiń amanatyn jaýapkershiligine alǵan Memleket basshysy Q.K.Toqaevtyń janyna uıysyp, halqymyzdyń asyl armany men úkili úmitin iske asyrýda jumyla eńbek eteıik! Ǵasyrdaı ómir súrgen sátimde sizderge aıtar amanatym osy!» degen Abyz aǵanyń tilegi qabyl bolǵaı!
Qyrymbek KО́ShERBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy
