Sýretterdi túsirgen Erlan Omar, EQ
Kókshetaý – omyraýyna seksen kólden seksen alqa taqqan sýly, nýly ólke. Seksen metaforasy daýylpaz aqyn Sáken Seıfýllınniń aýzymen aıtylǵan soń, sondaı uǵym qalyptasqan. Áıtpese Kóksheniń kóli kóp-aq! Sonaý 1959 jyly shyqqan «Tyń aımaǵyndaǵy jerústi sý qorlary» degen jınaqta Kókshetaý aımaǵynda úlkendi-kishili 1515 kól bolǵany jazylady. Bul kólderdiń 1320-synyń sýy tushy bolǵan eken. Qazirde osy kólderdiń qanshasy qalǵanyn eshkim bilmeıdi. Salalap bólip qarasańyz, jazyq dalalyq jáne taýly-qyratty jerlerdiń kólderi bolyp ekige bólýge bolar edi. Daladaǵy kólderdiń negizinen sýy taıyz. Kólge quıatyn aǵyn joq. Sondyqtan asa bir qurǵaqshylyq jyldary dala kólderiniń tartylyp qalatyny bar.
Bul kólderdiń qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn shildeniń ystyǵynda sýynyń býǵa aınalyp, ushyp ketý mólsheri bir jyldyq jınalǵan sýdyń 70-80 paıyzyna jetedi eken. Al ekinshi toptaǵy taýly-qyratty jerlerdiń kólderi ádette dala kólderine qaraǵanda birshama tereń, sýy móldir ári tushy bolady. Mine, osyndaı kólderdiń sanatyna Býrabaı baýraıyndaǵy álmısaqtan el ıgiligine jarap kele jatqan kólderdi jatqyzǵanymyz jón. О́kinishke qaraı, Býrabaıǵa barǵan jan jaǵasyna soqpaı ketpeıtin Áýlıekól men Aınakól sońǵy jyldary tartylyp, sýy azaıyp keledi.
Aınakóldiń de ásirelep aıtqanǵa, tolqyndary qosylarǵa shaq qalyp qanattas jatqan Shortandy kóliniń de jaǵdaıy máz emes. Sonaý 1960 jyldardaǵy jaǵdaımen salystyrǵanda, Shortandy kóliniń deńgeıi jeti metrdeı tómen túsken. Alǵashqy jaǵalaýdan 700-800 metrge deıin qashyqtaǵan. О́tken ǵasyrdyń basynda Býrabaıdyń bula, taza kezinde osy óńirge at izin salǵan belgili saıahatshy V.Semenovtyń eńbeginde Shortandy kóliniń uzyndyǵy 7 verst, eni 5 verst, tereńdigi eki arshyn bolǵanyn jáne balyqqa óte baı ekenin atap kórsetken bolatyn. Eger kóne ólshemdi qazirgi uǵymǵa aýdarsaq, 1 verst – 1,0668 shaqyrymdy quraıdy. Endi kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz. Sol kezdegi kólemi qandaı, qazirgisi she? Demek, jyldan-jylǵa sýy azaıyp, áýelgi qalyptan kishireıip kele jatyr.
Ǵalymdardyń paıymdaýyna qaraǵanda, kólderdiń áý bastaǵy deńgeıin saqtaýyna yqpal etetin tabıǵı sharttar bolady eken. Eń bastysy, kól ańǵaryndaǵy sý qorynyń bý bolyp ushyp ketetin, paıdalanýǵa jumsalatyn mólsheri kólge qosylatyn sý kózderiniń aǵyn mólsherimen tepe-teń bolýy shart eken. Kól qabaǵy kemimes úshin aǵyn sý jınaıtyn aýqym da barynsha úlken bolýy kerek.
Býrabaı kólderiniń bir ereksheligi, qar jáne jańbyr sýymen qorektenetininde. Biraq, jyl saıyn nege kemip barady? Bizdiń paıymdaýymyzsha, kól jaǵalaýyna salynǵan demalys aımaqtary men qaptaǵan kottedjderdiń keri áseri. Jaǵalaýdy sý ótpek túgil, dym ótpesteı qylyp býyp tastaǵannan keıin taý eteginen syzdaqtap aqqan qar sýy kólge jetpeı ózekshelerge, saı-salaǵa burylyp ketedi. Adamdardyń aldy-artyn oılamaǵan sharýasy kól sýynyń qurdymǵa ketýine ákep soqtyrýda. Ras, bul kólder jerasty sýlary arqyly tolyǵady deıtin de pikir bar. Árıne, Býrabaı baýraıynda baǵzy zamandaǵydaı bolmaǵanymen, birer bulaqtyń bar ekeni de shyndyq. Degenmen bizdiń paıymdaýymyzsha, kólderdiń jerasty arqyly baılanysyp jatýy, biriniń sýyna biri qosylýy qısynǵa kele qoımaıdy. Olaı bolatyndyǵy, bul kólder bir-birinen ártúrli qashyqtyqta, ártúrli deńgeıde ornalasqan. Qazir tek qar men jańbyr sýlary ǵana qorektendirip tur. Onyń ózine qym-qıǵash salynǵan asfalt joldar men bógetter keri áserin tıgizýde.
«Sońǵy jyldary álemdik klımattyń ózgerýine baılanysty birqatar kólderdiń taıyzdanýy baıqalady. Aýa raıynyń kúrt jylynýyna baılanysty býlaný burynǵy mólsherden kóp. Sol sebepti Býrabaı kólderi de tartylýda. Ekinshi bir sebep, tabıǵatqa degen taǵylyq kózqaras. Býrabaı kólderin qorektendirip turǵan bulaq kózderi kól jaǵasyndaǵy beı-bereket salynǵan qurylystardyń kesirinen jabylyp qaldy. Aǵyp jatqan bulaq sýlarynyń joly jabylyp, kólge jetpeıtin boldy. Jalǵyz bulaq sýlary ǵana emes, kólderdi qorektendiretin qar jáne jańbyr sýlary da dalaǵa ketip jatyr. Uzaq jyldar boıy «Shýche sý arnasy» kásiporny kýrortty aımaqqa qajetti sýdy osy kólderden aldy. Qazir de jazdyń kúnderi sý qajet bolǵan jaǵdaıda kól sýyn paıdalanady. Demek, kólderdiń sýynyń tartylýyna tabıǵatty qadirleı bilmeıtin adamdardyń da qatysy bar», deıdi Qazaqstan Respýblıkasy Mıneraldy resýrstar akademııasynyń akademıgi, gıdrogeolog Evgenıı Pıatov.
Bul aýmaqtaǵy aıryqsha ásem, taza kól – Áýlıekól. Tananyń kózindeı tolyqsyp jatqan sý aıdynyn Býrabaı kóli dep te ataıdy. Bul kóldiń de sý qory kemip bara jatyr. Basty sebebi, kól tabanyndaǵy shógindiler. Shógindi aıdyn kóldiń ońtústik jaq bóliginde qalyń qabat quraǵan. Bir zamanda Áýlıekóldiń jaǵalaýynda sý ósimdikteri eresen qalyń ósti. Keıin osy ósimdikter shirip, kól tabanyna shóge bastady. Tabıǵattyń aıdaı ásem ajaryna kireýke túspeı turǵan erterek ýaqytta Imanaı men Sarybulaq aǵyndylary arqyly kól sýy jyldan-jylǵa molaıyp otyrsa, keıin bul ózender tartylyp, kólge quıýyn toqtatty. Kól sýynyń tartylýynyń bir sebebi osy. Demek, kóldi saqtap qalý úshin qos ózenniń ańǵaryn tazartyp, qar, jańbyr sýy kólge jetetindeı jaǵdaı jasaýymyz kerek. Ol úshin ǵylymı saraptama jasalsa, tipti oń.
Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezinde Kókshetaýdyń kóp kóli adam aıtqysyz kesapatty kóp kórdi. Sý jınalatyn aýmaqtar bas-kózsiz jyrtylyp tastaldy. Tabıǵattyń ózi ıkemdep otyrǵan sý aǵyndarynyń joldary buzyldy. Mine, osynyń barlyǵy kúmis kólderdiń tabanyn taıyzdandyryp, keıbireýin qurǵatyp ta jiberdi. Sonyń zalalyn qazir Býrabaı baýraıyndaǵy kólder de kórip jatyr. Endi ne isteý kerek? Býrabaı aýmaǵyndaǵy kólderdi tabıǵı qalpyna keltirý úshin jan-jaqty, keshendi zertteý jumystaryn júrgizgen lázim. Eń aldymen barlyq kedergi men kól sýynyń azaıýyna sebep bolyp jatqan kóleńkeli jaılar anyqtalǵan soń, eń bolmaǵanda 1960 jyldardyń basyndaǵy deńgeıge jetkizýdiń jobasy jasalǵany durys. Buǵan deıin de Býrabaı aýmaǵyndaǵy kólderdi tazalaý týraly talaı joba jasaldy. Tipti, tenderdi Germanııanyń fırmasy da jeńip alǵan sát boldy. Biraq, qanshama mańyzdy sharalar aıaqsyz qaldy.
Aldaǵy ýaqytta osy iske bel býyp, qulshyna kirisken qurylymdar eń aldymen kókeıkesti máselege jan-jaqty ǵylymı turǵydan kelgeni lázim. Qıyn túıindi sheshýdiń keshendi jobalary ázirlense deımiz. Árbir kóldiń sýdy jınaqtaıtyn múmkindigi ekshelse, tazartý jáne basqa da jumystardy qalaı júrgizý kerektigi tarazy basyna tartylǵan soń baryp qolǵa alynsa.
Keler urpaqqa Býrabaıdyń baǵaly beınesin sol qalpynda qaldyrý úshin dál osyndaı mańyzdy sharýalardy qolǵa alý kerek bolyp tur. Kól taǵdyry kókeıde júrgeni durys qoı.
Aqmola oblysy
