«Bul – bizdiń ana tilimiz. Osy til arqyly kez kelgen jerde, kez kelgen qashyqtyqqa qaramastan sóılesip, bir-birimizdi qınalmaı túsinemiz», deıdi saı-salanyń arasyndaǵy aýyl turǵyndary. Búginde 10 myńdaı adam meńgergen bul til IýNESKO-nyń muralar tizimine engizilip, mektepter men ýnıversıtetterde sabaq retinde oqytylyp, jyl saıyn dástúrli túrde festıval ótkiziledi eken.
Qus tili týraly nege aıtyp otyrmyz? Bálkim, bizdiń babalarymyz da baǵzyda qus tilinde sóılesken shyǵar. Bala kezimizde ata-ájelerimiz: «Balalar, ysqyrýǵa bolmaıdy, jel shaqyrasyńdar» dep tyıym salsa da, aýyldaǵy qarasıraqtar bir-birimizdi ysqyryq arqyly tanyp, ysqyryq arqyly tabýshy edik. Qazirgi balalar ysqyryqtyń ne ekenin bile me eken, ózi?!
«...Aǵashtyń bári olar úshin tal, gúldiń bári bir gúl»
Osy bir tusta áńgime aýanyn qus tilinen qustyń túrine, jalpy qus taqyrybyna burǵymyz kelip otyr. Bir baıqaǵanym, qazirgi qazaqtyń kóbi qus tanýdan qalǵan sekildi. Qarqyldaǵan qarǵany, shyqylyqtaǵan saýysqandy, kóringen jerde kózge túsetin kógershindi, ara-tura bult astynan kún shyqqandaı jandy jadyratyp, bir mezet jarq ete qalatyn qarlyǵashty, taǵy da birer qustardy tanysa tanıtyn shyǵar. Qalǵan qustardy tústep tanıtyn adamdar sırep barady. «О́kinishke qaraı, jastardy aıtpaǵanda, egde aqyndarymyzdyń ózderi týǵan aımaqtyń ósimdikter álemi týraly suraı bastasańyz taıaz bilimin tanytyp, dalaǵa sóıleıdi. Qustan tanıtyny – qarǵa men saýysqan ári ketse búrkit, beri ketse, shymshyqty biledi, aǵashtyń bári olar úshin tal, gúldiń bári – bir gúl. Keshegi aspanǵa qarap aldaǵy aıda ne bolatynyn boljaıtyn suńǵyla qazaqtyń búgingi urpaǵy kóktemde áýeli qaı gúl búr ashatynyn, kúzde eń sońǵy bolyp qaı aǵashtyń japyraǵy túsetinin, qaı shóptiń ne qasıeti baryn bilmeıdi. Ne aýyl, ne qala qazaǵy bilmeıdi», dep qynjylǵany bar edi qazaq dalasyndaǵy qustar jaıynda birneshe toptama jazyp, kitap shyǵarǵan belgili aqyn Esenǵalı Raýshanov.
Oıdy oı qozǵaıdy. Qazirgi qazaq qustyń túrin tanymaq túgili, qaı qustyń qaı ýaqytta jyly jaqqa ushyp, qaı mezgilde qaıtatynyn umytqany da ras. Jýyrda osy maqalany ázirleý barysynda qazirgi qazaq aıtysyndaǵy júırik aqyndardyń biri Meıirbek Sultanhannyń áleýmettik jelidegi qustar jaıyndaǵy jazbasyna kózimiz tústi. Aıtysker qazaqtyń kórnekti jazýshylarynyń biri О́tebaı Qanahınniń «Ataqonys» kitabynan mynadaı úzindi keltirgen eken. «Aldyndaǵy aspandap janǵan otqa qaqtala otyryp, Nurekeń:
– Aqyrap juldyzy da týdy. Endi qaz ben úırekter birtindep qaıta bastaıdy. Qustardyń ishindegi eń bir jershili – qarasha qaz; olar jerdiń betin qar ábden japqanda baryp jyly jaqqa bet túzeıdi. Ertedegi babalarymyz aıdyń atyn osy qusqa baılanysty qoıǵan bolsa kerek. О́ıtkeni qarasha qaz barlyq qustardyń eń sońynan kúzdiń sońǵy aıynyń aıaǵyn ala baryp qana jyly jaqqa jappaı kóteriledi. Atam zamannan solaı...
– Jyly jaqqa eń aldymen qandaı qustar qaıtady?
– «Shaban úırek aldymen ushady» degen bar ǵoı. Sol ras. Úırek ataýly endi lek-legimen kete bastaıdy».
Iá, bul – baıyrǵy qazaqtyń qus tanyǵyshtyǵyn, qusty erekshe qurmet tutqanyn ańǵartsa kerek. Baıqasaq, bizde qusqa arnalǵan ánder de, kúıler de, óleńder de, naqyl sózder de óte kóp. Áridegi, halyq ánderi «Bulbulym», «Aq suńqar», Aqan seriniń «Qaratorǵaıy», Úkili Ybyraıdyń «Qaratorǵaıy», Jaıaý Musanyń «Kógarshyny», Birjan saldyń «Kókegi», Mahambet О́temisulynyń «Qyzǵysh qusy», Kenen Ázirbaevtyń «Boztorǵaıy», beridegi Ahmet Jubanovtyń «Qarlyǵashy», Nurǵısa Tilendıev pen Tumanbaı Moldaǵalıevtiń «Qustar qaıtyp baradysy», Myrzataı Joldasbekovtyń «Totym-aýy», Tursynjan Shapaıdyń «Darıǵa-dáýreni»... Buǵan «qasqaldaqtyń qanyndaı», «qurqyltaıdyń uıasyndaı» degen teńeýlerdi, «shymshyq soısa da qasapshy soısyn», «sasqan úırek artymen júzedi» degen maqal-mátelderdi qosyńyz. Osylaısha quspen syrlasqan, quspen muńdasqan, ár sózin quspen tuzdyqtaǵan qazaq búginde qustyń qadirine jetip júr me?
Jergilikti Qyzyl kitap shyǵarý kerek
Qus týraly aıta bersek, qııalymyzdy tizgindeı almaı, ushqan qustaı aǵyndap alysqa ketermiz. Osy jerden kóńil tolqynystaryn tejep, negizgi taqyrypqa kóshelik. Joǵaryda «Shyǵys Qazaqstanda 150 qus túrine qamqorlyq qajet» dedik. Bular qandaı qustar? Eń áýeli oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy usynǵan málimetterge kóz júgirtelik. Inspeksııa derekterine súıensek, búginde oblys aýmaǵynda qustardyń 335 túri mekendese, onyń 38-i Qyzyl kitapqa engen eken. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy bergen aqparattarǵa súıensek, sońǵy bes jyl kóleminde aımaqtaǵy qustar sany birshama ósipti. Máselen, qaraǵaı jáne orman qustary 160 882-den 191 368-ge (15,9 %), sýda júretin jabaıy qustar 985 403-ten 1 323 399-ǵa, ıaǵnı bir mıllıonǵa (25,5 %) ulǵaıypty. Inspeksııa bergen taǵy bir qundy málimetke den qoısaq, 2019 jylǵy sanaq boıynsha oblysta 94 191 qur, 4283 sańyraý qur, 72 435 shil, 1630 qyrǵaýyl, 4126 kekilik, 42 649 kepter, 20 459 sur qur, 400 ular, 79 218 qaz, 1 023 766 úırek, 220 415 qasqaldaq, 43 953 bódene tirkelgen.
Iá, bul derekterge kóz salsańyz, kádimgideı kóńilińiz marqaıady. Quddy, aınalamyzdyń bári qusqa tolyp, aqqý ushyp, qaz qonyp júrgendeı.
Al oblysta talaı jyldan beri ornıtologııamen shuǵyldanyp júrgen, sanaly ǵumyryn osy salaǵa arnaǵan, 300-den astam ekspedısııaǵa qatysyp, 20 myńnan astam shaqyrym jol júrgen, Saýyr, Mańyraq jotalaryn, Zaısan qazanshuńqyryn, Batys Altaı, Ońtústik Altaı, Ertis boıy men Qalba silemderin zerttegen Borıs Sherbakovtyń sózin tyńdasańyz, kerisinshe kóńilińiz túsedi. Osy maqalany ázirleý barysynda ornıtologtyń san jylǵy tókken ter, atqarǵan eńbeginiń nátıjesi deýge turarlyq 1140 bettik, salmaǵy 10 kılodan asatyn «Vostochnyı Kazahstan – serdse Evrazıı» atty ádemi sýrettermen ádiptelgen kitabyn sholyp shyqtyq. Osy eńbeginde qart ornıtolog Shyǵys Qazaqstanda ósimdikterdiń 3 myńnan astam túri ósetinin, 600-ge jýyq omyrtqaly janýarlar tirkelgenin, Qazaq Altaıynda sırek kezdesetin ári joıylyp bara jatqan qustardyń 150 túri bar ekenin keltirip, onyń búginde qorǵaýǵa zárý bolyp turǵanyn tilge tıek etedi.
B.Sherbakovtyń aıtýynsha, Altaı ulary, aq shil, týndra shili, kekilik, dýadaq, kishkene jek, qarabaýyr buldyryq, qylquıryq buldyryq, qara láılek, aqbas tyrna, kókqutan, buıra birqazan, suńqyldaq aqqý, dóńtumsyq turpan, bezgeldek, jalbaǵaı, qarabas ógiz shaǵala, taýqudiret, sháýkildek, qasqaldaq, úlken suqsyr úırek, shalshyqshy, qýtumsyq qaz, búrkit, suńqar, balyqshy tuıǵyn, qaraqus, lashyn, ıtelgi, aqquıryq sý búrkiti, úki, dala búrkiti, dala kúıkentaıy, saz quladyny, túz quladyny, shalǵyn quladyny, dala quladyny, qaratorǵaı, qarlyǵash, taǵy da basqa qustardy tez arada memleket qamqorlyǵyna alý qajet.
«Munyń ishinde Qyzyl kitapqa engeni de, enbegeni de bar. Men solardyń úshten biriniń ǵana atyn atadym. Tıisti oryndar qajet etse, 150 qus túriniń tizimin usynýǵa ázirmin. Qazirgi ýaqytta birinshi kezekte, memleket tarapynan qorǵaýdy qajet etip otyrǵany – ańshylyq-kásiptik qus túrleri. О́kinishke qaraı, Táýelsizdiktiń 30 jylynda Shyǵys Qazaqstanda birde-bir júıeli ań-qus sanaǵy júrgizilmedi. Qazir oblystyń faýnasy men florasy shyn máninde qandaı kúıde ekenin bilmeımiz. Ań-qustardyń qaı túri azaıdy, qaısysy qurýǵa jaqyn, qaı túrine ańshylyqqa shekteý qoıý kerek, qaı túri kómekke muqtaj? Osynyń bári muqııat zertteýdi qajet etedi. Bir sózben aıtqanda, óńirdiń flora men faýnasyn túgendeý kerek. Bul úshin memleket tarapynan tıisti qarajat bólinip, ornıtologtar ekspedısııaǵa shyǵyp, sanaq jumystaryn qolǵa alýy qajet. Eki jyl ýaqyt berse, júrip-turatyn kóligimizdi qamdasa óńir ornıtologtary bul jumysqa kirisýge daıyn. Sol kezde jergilikti Qyzyl kitapty jasaýǵa da bolady. Bul usynysty aıtqaly qaı zaman?!» dep qynjylysyn bildirgen ornıtolog oblys aýmaǵynda ań-qustardy atýǵa ruqsat beretin ańshylyq qaýymdastyqtardy baqylaýǵa alý keregin jetkizdi.
Ańshylyq sharýashylyqtar kimniń qolynda?
Ornıtologtyń oıynsha, qazir óńirdegi ańshylyq sharýashylyqtardyń kópshiligi tabıǵatqa jany ashymaıtyn burynǵy polısııa qyzmetkerleri men burynǵy áskerılerdiń qolynda. «Qazir koronavırýs dep eldi úıinen shyǵarmaı jatyr ǵoı. Ań-qustarymyzdy aıaýsyz qyryp jatqan ańshylarǵa da solaı isteý kerek. Ańshylyq sharýashylyqtar qazir eshteńemen de aınalysyp otyrǵan joq. Bar jumysy – ań-qusty atýǵa lısenzııa beredi. Aýmaqty abattandyrýmen, ań-qus sanyn kóbeıtýmen aınalyspaıdy. Arasynda óz mindetine jaýapkershilikpen qaraıtyndary saýsaqpen sanarlyq. О́kinishtisi, qazir ań-qustardy ashtyqtan nemese qajettilikten emes, ashkózdikten, qanaǵatsyzdyqtan qyryp jatyrmyz. Búginde ańshylarda ynsap joq. Aspanda bir qus ushyp júrse, «tıgizem be, tıgize almaımyn ba? Kóreıinshi», dep ata salady deıdi kúıingen tabıǵat janashyry.
Ańshylarda ynsap joq degennen shyǵady, qazirgi ańshylar tipti qaı qusty qalaı atý keregin de bilmeıtin sekildi. Osy tusta О́tebaı Qanahınniń joǵaryda aıtqan «Ataqonys» kitabyna taǵy bir márte kóz júgirtelik. «Men anyq baıqadym, Nurekeń ekeýinde de qazdar tobynyń eń sońynda ketip bara jatqandaryn atyp túsirdi, aldyńǵylaryna tımedi. Munyń mánisin suraǵanymda, qarııa bylaı dedi: «Bastaýshy ata qazdy atpaý kerek. Ol mertikse, ózgeleri bytyrap ketip, bir-birinen adasyp qalady da, barar jerine jetpeıdi. Keler jyly qaıtarda da sol bastap keledi. Al ushyp bara jatqan úırekterdiń kileń aldyńǵysyn atyp túsiredi. Onyń mánisi bylaı eken: úırekter tobyn ámanda erkegi bastaıtyn kórinedi. Analyǵy keler jylǵy bas ósimine kerek. Atalyǵy mert bolsa, onyń sońyndaǵy analyq-aq kóshti qınalmaı alyp kete beredi. Endigi kóktemge sheıin jas atalyqtar da jetilip, jasamystardyń ornyn basady. Ǵajap zańdylyq!», dep jazady qalamger. Iá, qazirgi ańshylar osyny bile me?!
Endi ańshylyq sharýashylyqtarǵa qysqasha toqtalsaq. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetterine súıensek, oblystyń aýmaǵy 28 mln 300 myń gektardy quraıtyn bolsa, sonyń 15 mln 865 myń gektary ań aýlaıtyn alqaptar eken. Iаǵnı jarymyna jýyǵy. Al oblys aýmaǵynda 56 ańshylyq sharýashylyǵy bar kórinedi, onyń 31-i 15 ańshylyqty paıdalanýshyǵa (osynsha adamnyń ıeliginde dep túsinseńizder bolady) bekitilip berilgen. «Osy ańshylyq sharýashylyqtar aýmaǵyndaǵy jer kólemi 12 mln 955 gektardy alyp jatyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mindetin atqarýshynyń 2015 jylǵy 27 aqpandaǵy №18-03/157 buıryǵymen bekitilgen «Ań aýlaý qaǵıdalary» boıynsha bul aýmaqtarǵa bólingen lımıtterge sáıkes ań aýlaýǵa ruqsat etiledi. Sonymen qatar 25 ańshylyq sharýashylyǵy rezervtik qorda ornalasqan, onyń alańy 2 mln 910 myń gektardy quraıdy» deıdi ınspeksııanyń Janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq-sharýashylyq bóliminiń basshysy Samat Dıdahmetov. Osy jerde ınspeksııanyń taǵy bir deregin keltirsek, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2019 jylǵy 17 maýsymdaǵy №240 buıryǵyna sáıkes 2019 jyldyń 1 shildesi men 2020 jyldyń 1 shildesi aralyǵynda Shyǵys Qazaqstanda 9347 qur, 67 sańyraý qur, 9783 shil, 42 qyrǵaýyl, 116 kekilik, 7 889 kepter, 626 sur qur, 53 ular, 7300 qaz, 71 910 úırek, 19 627 qasqaldaq, 6 580 bódeneni atýǵa ruqsat berilgen eken. Al oblystyq ańshylar jáne balyqshylar qoǵamdyq birlestiginiń saıtynda osy ýaqyt aralyǵynda 3174 qaz, 56 282 úırek, 11 940 qasqaldaq, 1 278 shalshyqshy, 7 269 qur, 5 586 shil, 137 kekilik, 3 585 kepter, 47 sańyraý qur, 603 buldyryq, 31 jylqyshy, 30 ular men 2591 bódeneni atýǵa bolatyny kórsetilipti.
Túıin
Osy materıaldy ázirleý barysynda London qalasynda turatyn áriptesimiz Ásııa Baǵdáýletqyzynyń áleýmettik jelidegi paraqshasynan Anglııa astanasyndaǵy sý jaǵalaýynda adamdardan úrikpesten emin-erkin júrgen ártúrli qustardy kórgennen keıin, bul kóriniske bir jaǵy qyzyǵa, bir jaǵy qyzǵana qarap, WhatsApp arqyly bir-eki suraq qoıdyq. «Birinshiden, Londondaǵy qustar patshaıymnyń qorǵaýynda. Ásirese aqqýlarǵa eshkimniń tıisýine bolmaıdy. Ulybrıtanııadaǵy aqqýlardyń barlyǵy Elızaveta II patshaıymynyń jeke múlki sanalady. Árqaısysynyń aıaǵynda saqınasy bar. Ony ustaý, qııanat kórsetý úlken qylmys sanalady, sottap jiberýi de múmkin. Bul elde orta ǵasyrda jasaǵan Edvard III patsha zamanynan bastap keıbir qustardy, onyń ishinde suńqardy aýlaýǵa tyıym salynǵan. Demek, Anglııada qustar baıaǵy zamannan zańdyq turǵydan qorǵalǵan. Ekinshiden, bul jaqtyń tabıǵaty da qustarǵa qolaıly. Kópshiligi jyl on eki aı júre beredi. Munda qusqa eshkim tıispeıdi. Árbir parktiń qustarǵa tamaq beretin, qaraıtyn adamdary bar. Keıbir parkterde kelgen qonaqtardyń tamaq berýine tyıym salǵan. Tek óz qyzmetkerleri beredi. О́zim jıi baryp júretin qaladaǵy eń úlken saıabaqtardyń biri Sent Djeımste (Áýlıe Djeıms) birqazan, aqqý, qara qý, sýtartar, qasqaldaq, shúregeı, sýsyldaq, suqsyr, úlken toqyldaq, japalaq, qara saıraq, súńgýir, qaz, úırek pen shymshyqtyń kóptegen túrin kezdestirýge bolady. Shaǵyn kóli bar. Qustar kóldiń aınalasynda emin-erkin júredi. Adamdar demalatyn jasandy jasyl jelekterge deıin shyǵyp ketedi. Kepterler men shaǵalalardyń adamdardan qoryqpaıtyny sonsha, ózen jaǵasynda júrseń, keıde qanatymen betińdi syryp ushady. Qolyńdy sozyp ustaıyn demegenshe qashpaıdy. Bizdegi sekildi qustardy taspen atyp jatqan balalardy da kórmeısiń. Tas atý olardyń sanasynda joq. О́ıtkeni kishkene kezinen tabıǵatty qorǵaýǵa, qustardy aıalaýǵa tárbıeleıdi. Úshinshiden, Anglııada azamattyq qoǵam jaqsy damyǵandyqtan jeke azamattardyń belsendiligi joǵary. Mıllıonnan astam turaqty múshesi bar qustar qaýymdastyǵy jumys isteıdi. Olar aı saıyn jarna tólep, qustardy qorǵaý úshin óz qaltalarynan aqsha bólip turady. Jylyna birneshe ret ár jerde ártúrli sharalar ótkizedi. Jyl saıyn tamyz aıynda qustar kórmesi ótedi. Senesiz be, senbeısiz be, Anglııada Qustar qaýymdastyǵy HIH ǵasyrdan beri jumys istep keledi eken. Memleket kómeginsiz qurylǵan bul qaýymdastyq qustar sanaǵyn júrgizedi. Qandaı ózgerister bolǵanyn jiti qadaǵalap otyrady, joıylyp bara jatqan túrler bolsa kóbeıýge jaǵdaı jasaıdy, qamqorlyqqa alady», dedi Ásııa Baǵdáýletqyzy.
Bálkim, elimizde de Qyzyl kitapqa engen qustardy (olar kóp emes qoı) Elbasynyń nemese Prezıdenttiń jeke múlki dep jarııalap, barlyǵyn syrǵalap tastasa ǵoı, shirkin! Sonda qustar sany búgingideı azaımas pa edi?!
Oılanaıyq, áli de kesh emes shyǵar...
Shyǵys Qazaqstan oblysy
(Basty sýretttiń avtory: Valentın Zenkov)
