Medısına ǵylymynyń beldi ókilderi sonyń basty bir joly qýaty mol, juǵymdylyǵy joǵary tabıǵı taǵamdardy, sonyń ishinde mal ónimderinen alynatyn maı men sáýir-mamyr aıynda ázirlengen sary maıdy paıdalaný ekenin alǵa tartýda. Bul rette búgingi qazaq medısına ǵylymynyń aqsaqaly, akademık Tóregeldi Sharmanovtyń ulttyq taǵamdardy udaıy tutyný jónindegi aıtyp júrgen tujyrymdary tekten-tek emes ekendigi aıqyndala túsedi.
Bir qyzyǵy, qazirgi koronavırýs indeti jaǵdaıynda ókpeniń durys jumys jasaýy úshin joǵaryda atalǵan ónimderdiń paıdasy mol bolatynyn Reseı ǵalymdary da qýattap otyr. Aıtalyq Reseı medısına-tehnıkalyq ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, dáriger-revmotolog Pavel Evdokımenkonyń ınternette bildirgen pikirinshe adamnyń ókpesi maıǵa táýeldi. Sondyqtan ony qajetti mólsherde paıdalanbaǵan jaǵdaıda ókpeniń qyzmeti nasharlaı túsedi. О́ziniń koronavırýs indetinen saqtanýǵa qatysty aqyl-keńesinde ol: kúndelikti taǵam quramynda maldan alynatyn maı mólsheriniń jetkiliksiz bolýy – ókpe úshin eń qaýipti jaǵdaı. Epıdemııa kezinde ár adam kúnine eń kem degende 20 gramm sary maı men bir kesek shoshqa maıyn jep turǵany jón dep tujyrymdapty. Árıne bul jerde ózimizdiń Tókeń – Tóregeldi Sharmanov aıtyp júrgendeı jylqy qazysynyń nemese qoıdyń maıymen almastyryp qana qabyldaı alatynymyz aıtpasa da túsinikti.
Buǵan deıin dáriger-mamandar mal ónimderinen alynatyn maıdyń zııandy jaqtaryn, onyń aǵzadaǵy holesterın mólsherin kóterýge áseri tıetinin tilge tıek etip kelgeni málim. Sonyń saldarynan qýat pen kúsh jáne kalorııa bere alatyn qazaqtyń ulttyq taǵamdary túrli aýrýlardyń aldyn alý jáne ımmýnıtetti kóterý máselesinde ekinshi kezekke ysyrylyp keldi. Taǵy da joǵaryda aty-jóni atalǵan otandyq akademıktiń aıtýynsha, bul tym bir jaqty túsinik bolyp shyǵady.
Otandastarymyz sońǵy ýaqytta baıqap júrgendeı qazirgi pandemııa jaǵaıynda da sıtrýstyq jemister men sarymsaqtyń paıdaly ekeni jıi aıtylyp júr. Ras, atalǵan jemis pen kókóniste ımmýnıtettiń basty tirekteriniń biri
S vıtamıni bar. Onyń aýrý týdyrǵysh mıkrobtardy joıýdaǵy oń áserin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Degenmen osy turǵyda halqymyzdyń ulttyq taǵamdarynyń qundylyǵy men qunarlylyǵy budan bir mysqal kem túspeıdi, deıdi M.Ospanov atyndaǵy Aqtóbe medısına ýnıversıtetiniń oqytýshysy Qýanysh Súleımenov.
Al sary maıdy ata-babalarymyz ejelden salqyn tıgende, tamaqty jibitýge, qaqyryq túsirýge jáne ókpe men qolqany tazalaýǵa paıdalanyp kelgeni belgili. Buǵan qosa qaımaq, maıy aıyrylmaǵan sút, aıran men irimshiktiń, sondaı-aq ulttyq sýsyndar – shubat pen qymyzdyń aǵzaǵa tıgizetin paıdasy mol ekeni ózge bir áńgimeniń enshisi.
Jalpy dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy tamaqtaný dástúri men normalary eń aldymen densaýlyqty nyǵaıtýǵa negizdelgeni nazardan tys qalmaǵany jón. Bul jóninde orys ádebıetinde memýarlyq janrdyń jilik maıyn shaǵyp ishken sýretker Sergeı Aksakov «Semeınaıa hronıka» atty shyǵarmasynda bas keıipkerdiń anasynyń qymyzben emdelip jazylǵany jóninde qundy derek qaldyrǵan. Avtordyń bastan-aıaq óz ómirinen alynyp jazylǵan týyndy ekenin aıta ketkenimiz jón.
Aıtalyq jazýshy 1857 jyly F.Chıjevke joldaǵan hatynda tek shyndyqty ǵana jazatynyn, ómirden alynǵan oqıǵalardy oıdan shyǵarylǵan oqıǵalarmen almastyrýǵa múlde yqylasy joq ekenin aıtyp ketken. Al sol zamandaǵy zertteýshiler Aksakovtyń bul shyǵarmasyn tek ádebı týyndy emes, tarıhı qujat retinde de qundy dep baǵalaǵan.
«Semeınaıa hronıkanyń» bas keıipkeri – Sergeı Bogrovtyń anasy Sofıa óziniń alǵashqy perzentinen aırylǵannan keıin qatty qusalanyp, aýyr dertke shaldyǵady. Onyń týǵan qalasy sol kezde gýbernııa ortalyǵy bolǵan. Ýfadaǵy ataqty dárigerler qansha tyryssa da jas ananyń jaǵdaıy kúnnen-kúnge nasharlaı bergen. Aqyry Avenarıýs degen dáriger «Kóshpeli tatarlar» dep atalyp ketken sol kezdegi kóshpeli túrkilerdiń em-domyna júginip, naýqasqa qymyz berý kerek dep sheshedi. Sóıtip Ýfa mańyndaǵy tatar baılarynyń birine ákeledi. Sol kezde qur súlderi qalyp júdegen, júzi sarǵaıyp ketken óte álsiz, ózdiginen júrip-tura almaıtyn kelinshekti kúıeýi Alekseı Stepanych pen dáriger Avenarıýstyń tatarlar aýylyna ázer jetkizgeni baıandalǵan. Onyń ústine qaıyn atasy kelininiń endi «qaıdaǵy bir» basýrmandardyń sýsynymen emdeletin bolǵanyn estip «kak je pıt moloko nechıstogo jıvotnogo» dep dárigerge qatty ashýlanady.
Alaıda qymyz ishkennen keıin Sofıa eki-úsh aptanyń ishinde ornynan turyp, júrýge jaraǵan. Muny kórgen Avenarıýs qýanyp, naýqasqa kúndelikti ishetin qymyz mólsherin kóbeıtýge jáne kóshpendilerdiń qyz-kelinshekteri qusap atpen serýendeýge, sondaı-aq qoıdyń maıly etin jeýge keńes beripti. Bul mamyr aıynyń ishi bolsa kerek. Bul aıda kóshpendilerdiń qymyz ben semiz qoı etinen basqa eshteńe jemeıtinin, tipti nandy da aýyzǵa almaıtynyn, ıaǵnı ata-babalarymyzdyń tamaqtaný máselesinde belgili-bir ustanym, tártipke súıengenin orys jazýshysy Aksakov osyndaı derektermen qaldyrǵan eken.
Al qazaqtyń ulttyq taǵamdarynyń denin quraıtyn et pen súttiń zııandylyǵy týraly máselege qaıta kelsek, bul ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń ishinde amerıkalyq fızıolog Ansel Kısten taraǵan sóz desedi. Onyń qanyqqan maılardyń basqasha aıtqanda mal ónimderi quramyndaǵy maılardyń semizdikke shaldyqtyratyny jáne júrek qan-tamyry aýrýlaryn týdyratyny jónindegi pikiri ǵylym men medısınada jarty ǵasyrǵa jýyq ústemdik etkeni málim.
Alaıda odan beridegi medısınalyq zertteýler muny teriske shyǵardy. Dárigerler Pavel Evdokımenkonyń keńesinde aıtylǵandaı kúndelikti as quramynda maıdyń jetkilikti bolýyn qadaǵalaǵandy jón kóredi. Árıne ne nárseniń de belgili bir shegi bar. Bul rette júrek-qan tamyrlary sozylmaly dertteri bar. Qan qysymy joǵary jandar dárigermen aqyldasyp, maıdy aǵzadaǵy holesterın mólsherin tekserýden ótkizgennen keıin paıdalaný kerektigi talas týǵyzbaıdy.
Túıip aıtqanda, búgingideı koronavırýs ınfeksııasy taralýy jaǵdaıynda halqymyzdyń ulttyq taǵamdary qaýipti indetke qarsy qabilet pen ımmýnıtetti kóterýge septigin tıgize alady demekpiz.
Aqtóbe
