Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Negizinde oblys ortalyǵy Shaǵalaly jáne Sergeev sý qoımalary arqyly sýmen qamtylady. Sondaı-aq Shaǵalaly jerasty sý kózderi arqyly 5,5 myń tekshe metr sý kelip turǵan. Qazir qajetti sýdyń biraz mólsheri Shaǵalaly ózeniniń boıyndaǵy sý tospasy arqyly keledi. Onyń táýliktik qýaty – 24 myń tekshe metr. Iаǵnı sekýndyna 280 lıtr sý qotarylady degen sóz.
– Shaǵalaly sý qoımasynyń sýyn kóktemde qyzyl sý júrgen kezde paıdalana almaımyz, – deıdi «Kókshetaý sý arnasy» kásipornynyń dırektory Ermek О́mirǵalıev, – sý múlde laılanyp ketedi.
Laılanyp ketetin sebebi de bar. Zerendi aýdanynyń aýmaǵyn basyp ótetin Shaǵalaly ózeniniń jıegine áldeneshe mal qorasy salynǵan. Kóktemde qar sýy erigen sátte qarǵyn sý jar jıegindegi bar qoqysty jylǵalarmen syrǵytyp, Shaǵalaly ózenine quıady. Bar qoqys ózen arqyly sý qoımasyna aqtarylady. Osy qoımadan Kókshetaý qalasyna qajetti aýyz sý alynady. Jazda da sýdyń tazalyǵy kúmándi. Qala halqy jaz aılarynda Shaǵalaly ózeniniń boıynda sýǵa túsip, demalady. Tipti, kólikterin jýyp, ıtterin shomyldyrady. Sý qoımasyna qajetti kólem osy Shaǵalaly ózeninen jınalady. Endi tazalyq týraly tis jaryp birdeńe aıta alasyz ba?
Sý qoımasyndaǵy sýdy tazalaıtyn stansanyń jaǵdaıyn joǵaryda aıttyq. Endi sý quramyn stansa tolyq tazarta almaǵannan keıin qosylatyn hlor mólsheri kóbeıtiledi. Al hlor adam aǵzasyna qanshalyqty qaýipti ekeni aıtpasa da túsinikti. Bálkim, qala turǵyndarynyń ártúrli aýrýlarǵa shaldyǵý sebebi de osynda jatqan joq pa eken?! «Aýrý – astan» degen sózdi halyq tegin aıtpaǵan shyǵar.
Ekinshi sý kózi Esil ózeniniń Sergeev tospa sý qoımasy arqyly keledi. Bul sýdy da jańaǵy ábden eskirgen stansa tazalaıdy. 2011 jyly «Sý jelilerin, tazartý qurylǵylaryn jańǵyrtyp, keńeıtý arqyly táýligine 60 myń tekshe metr sý ótkizýge jetkizý» jobasy boıynsha jańa sý tazalaý qondyrǵysynyń qurylysy bastaldy. Tapsyrys berýshi – Kókshetaý qalalyq ákimdiginiń qurylys bólimi. Jumysty «AEGISinc» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qolǵa alǵan. Memlekettik satyp alý kelisimsharty boıynsha 1,623 mlrd teńgeniń kelisimsharty jasaldy. Áıtse de, 2011 jyly 538,1 mln teńge ǵana ıgerildi. Merdiger uıym qurylys jumysyn bastap, sehtyń, zerthananyń birli-jarym ǵımarattaryn jarym-jartylaı ǵana kóterdi. Biraq jumys alǵa baspady. 2012 jyly qalalyq sot atalǵan konkýrs júzege asyrylmady degen sheshim shyǵardy. 2012-2013 jyldary qaıtadan ótkizilgen konkýrs nátıjesinde «AP Impeks» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jeńimpaz bolyp tanyldy. Bul seriktestik 2013 jyly 181,24 mln teńgeni ıgerdi. Osy arada qurylys jumystarynyń jáne qurylǵyǵa qajetti tehnıkalyq jabdyqtardyń quny ósip ketti de, jańa stansa salý jumysy toqtap qaldy. Bastapqy qarjynyń 719,390 myń teńgesi ǵana ıgerildi. 2014 jyly «Kókshetaý qalasyndaǵy sý jelileri tazartý qurylǵysyn táýligine 30 myń tekshe metr qýatqa jetetindeı etip jańǵyrtý jáne keńeıtý» jobasyna sáıkes memlekettik saraptamanyń qorytyndysy alyndy. Jobanyń quny 2014 jylǵy baǵamen 2 397,7 mln teńge bolyp belgilendi. Biraq, bul jobadan da nátıje shyqpady.
Qazir oblys ortalyǵyndaǵy 343,90 shaqyrymdy quraıtyn sý jelileriniń 40,9 paıyzy ábden eskirgen. Sý qubyrlary jıi jarylady. Bıyl aqpan aıynyń 5-i kúni úlken apat bolyp, qalanyń biraz bóligi bir táýlik boıy sýsyz qaldy. Jalpy kólemi 270 metrdi quraıtyn sý qubyry isten shyqty. Sebebi 1961 jyly paıdalanýǵa berilgendikten, tozyǵy jetken 19 kópqabatty turǵyn úı men «Tańdaý» mektep-gımnazııasy sýsyz qaldy. Mundaı apattar aýyq-aýyq oryn alyp turady.
– Biz qazir turǵyndarǵa sý satýdan túsken qarjynyń esebinen ǵana jumys isteýdemiz, – deıdi kásiporyn dırektory Ermek О́mirǵalıev, – aldymyzdaǵy bes jyldyń ishinde óz qarjymyzdyń esebinen 9,790 shaqyrym qubyrdy jóndeý mejelenip otyr. Bul ýchaske sý jelileri ábden tozyp bitkendikten jıi apat alatyn jerler. Túgel jańǵyrta almaǵanymyzben, ishinara jóndeýdiń ózine 192 240 430 teńge qajet.
Aqmola oblystyq taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn baqylaý jónindegi departamentke qubyr arqyly keletin aýyz sý ishýge jaramdy ma, joq pa degen saýal joldadyq. Departamenttiń buqaralyq aqparat quraldarymen jumys jónindegi qyzmetkeri Marat Shoqaev syrǵytpa jaýap joldady. Onda qubyr arqyly keletin sýdyń táýligine neshe ret tekseriletininen basqa esh málimet joq. Sý sapasyna kúmándi qala halqy bolsa qanshama jyldan beri aýyz sýdy dúkennen satyp alyp iship otyr. Áıteýir ortalyqtandyrylǵan sý júıesine kúdik kóp. Kókshetaýdyń qoly jetken kóp kisisi aýyz sýdy qala ishindegi 2-3 skvajınadan, qala syrtyndaǵy qosalqy sharýashylyq dep atalatyn eldi mekenniń irgesindegi bulaqtan tasymaldap ishedi.
Aıtpaqshy, Kókshetaýda kópshilikke tegin sý taratatyn otbasy bar. Úı ıesi Lılııanyń aıtýyna qaraǵanda, qaıyn atasy Hamberd aqsaqal ómirden óterde amanat etse kerek. Atalary 1944 jyldyń dál 23 aqpan kúni ata mekenderinen Kókshetaýǵa kúshtep kóshirilgen. Lılııa men Rýslan Týngoevtar 1995 jyly Qanaı bı kóshesindegi osy úıdi nemis otbasynan satyp alǵan. Jóndegen, syrlap-sylaǵan. Skvajına qazdyrǵan. Sátin salǵanda 40 metrden astam tereńdikten shyqqan sý tap-taza. Saraptamadan ótkizgen. Sodan soń ákeniń amanatyna oraı úı oramynan qubyr arqyly shyǵaryp, kelgen jurt alatyndaı etip ornatyp tastaǵan. Mańaıy kóldeneń jatqan bir tal buraý joq, aınadaı tap-taza. Áýeli ıen tegin sýdy kórshi-qolań alǵan. Keıin qala jurtshylyǵy túgelge jýyq qulaqtanǵan. Aýyz sýdyń azabyn tartyp otyrǵan jurt jappaı kele bastaǵan. Jaı adamdar da, ártúrli mekemelerden de.
– Sý qubyry arqyly keletin sý sapasy kúmándi bolǵan soń osy jerden alamyz. Keıde 2-3 saǵattyq kezek paıda bolady. Amal joq tosamyz, – deıdi qala turǵyny Nurlan Alpysbaev, – qystygúni úzdiksiz aǵyp turmaǵan soń qubyry qatyp ta qalady. Ony úıge kirgizip jibitip áýrege túsip jatqandary.
Bir otbasynyń búkil qala jurtshylyǵyna sharapaty tıip tur. Kókshetaýda jyl aralatyp aýysyp jatatyn ákimder osyndaı amanat aıtyp ketpegen eken dep oılaısyń keıde.
KО́KShETAÝ
