«Aýylda jer kóp, biraq joq»
О́ńirde aýyldy jerlerdegi turǵyndar negizinen egin jáne mal sharýashylyǵymen kúneltedi. Agrarly aımaq bolǵandyqtan aýyldarda tórt túlikti baǵyp, tirshilik jasaýǵa múmkindik mol. Biraq myńdaǵan gektar jaıylymdyq jáne egistik jer turǵyndardyń ıgiligine jaramaı otyr. Oblystyń jalpy jer qory 14427,5 myń gektardy quraıdy. Alaıda oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń málimetinshe, ótken jyly oblys aýdandarynda 35,5 myń gektar egistik jerler ıgerilmegen. Sonymen qatar ıgerilmegen aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 104162 gektar jer telimderi memleket menshigine qaıtarylǵan. Bul jumystar qazir de jalǵasyn tabýda.
Shynynda da, qazir jerdi jekeshelendirip alyp, ony ne óziniń, ne ózgeniń kádesine jaratýǵa qımaı otyrǵandar kóp. Aýyldy jerde mal baǵyp, jan saqtap otyrǵan turǵyndar úshin bul qıyn. Qumaryq aýylyndaǵy halyqtyń janaıqaıy da osy. «Aýylda mal jaıatyn jer joq. Kúnde tańerteń shyǵystan bir tabyn, batystan bir tabyn sıyr shyǵady. Bul maldyń bári qaıda jaıylady? Jerdiń bári jekeshelenip ketken. Ieleri bizdiń maldy jolatpaıdy. Ne ózderi ol jerge mal baqpaıdy. Aýylda jer kóp, biraq joq», deıdi aýyl turǵyny Jandos Jazyqov. Mal baǵýǵa ultaraqtaı jerdiń tabylmaǵany kópshilikti qynjyltady. Al bul jerlerdiń kimdiki ekenin halyq taǵy bilmeıdi. Tipti jekemenshik jerlerge qazyq qaǵylyp, belgi de ornatylmaǵan. Taǵy bir másele, jaıylym jer ǵana emes, aýylda tipti úı salatyn jer de qalmaǵan. Qoly jetkender, esebin tapqandar aýyl jeriniń bárin de kezinde pyshaq ústinen úlestirip alǵan eken. «Jer alyp, balalarymyzǵa úı salaıyq desek, jer joq. Ol jerlerdi kimderdiń alyp qoıǵany da belgisiz. Kartany ashyp kórsek, jer ıeleriniń birde-bireýin tanymaımyz. Bul jaqtyń adamdary emes. Biraq bárin alyp alǵan», deıdi Marat Jazyqov.
Qumaryq, oǵan irgeles jatqan Kókdónen aýylynyń halqy negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysady. Jalpy, jer máselesi eki aýylǵa da ortaq. Alataý silemderiniń eteginde ornalasqan aýylda áıtpese barlyq múmkindik bar. Tipti Qumaryq aýyly óńir turǵyndarynyń turmystyq tabysyn arttyratyn qanatqaqty jobaǵa da engen. Aýylda búginde aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi qurylyp, qajetti tehnıkalar da alynǵan. Sharýalar memleket tarapynan beriletin nesıege qol jetkizip, 250 mln teńgeden astam qarajatqa mal satyp alyp, baǵýda. Biraq taǵy da sol jaıylym jerlerdiń máselesi eldi qos búıirden qysyp tur. Bar maldy baǵaıyn dese, jer joq, baqpaıyn dese taǵy bolmaıdy.
Áleýmettiń áleýmettik máseleleri kóp
T.Rysqulov aýdany turǵyndaryn tolǵandyrǵan áleýmettik máseleler kóp. Turǵyn úı, gaz, aýyzsý aýdan halqy úshin ózekti. Sonymen qatar aýdanda kóp balaly jáne az qamtylǵan otbasylar úshin baspana – basty másele. Al áleýmettik osal toptaǵy azamattardy turǵyn úımen qamtý maqsatynda osy ýaqytqa deıin eshqandaı qurylys jumystary júrgizilmegen. «Shynynda da aýdan turǵyndary úshin baspana máselesi ózekti. Túrli suraqtary boıynsha turǵyndardy qabyldap turamyn. Sonyń ishinde turǵyn úıge baılanysty saýal – eń aýyr suraq», deıdi aýdan ákimi Erbolat Sadyrqulov. Degenmen bul másele birden bolmasa da, retimen sheshimin taýyp keledi eken. Byltyr 4 baspana ákimdiktiń, al 3 úı demeýshilerdiń kómegimen muqtaj jandarǵa alyp berilipti. Qulan aýylynyń turǵyny, kóp balaly ana Jaýhar Jumataeva úshin eń basty másele baspanaly bolý. Múmkindigi shekteýli balany baǵyp otyrǵan ana oblys, aýdan basshylyǵynan kómek surap, hat ta jazypty. Ákimdiktiń kómegimen nemese qaıyrymdy jandardyń qamqorlyǵymen baspanaly bolǵysy keletinin aıtady.
Kógildir otyn máselesi de kópshilik úshin mańyzdy. Búginde aýdandaǵy 42 eldi mekenniń 24-ine gaz tartylǵan. Jergilikti ákimdiktiń málimetinshe, bul jumystar aldaǵy ýaqytta da kezeń-kezeńimen jalǵasady. Alaıda keı jaǵdaıda bastalǵan istiń qııýy qashyp, berekesi ketetini de bolady. Gaz máselesine qatysty turǵyndardyń ýáji de osyǵan saıady. «Jańaturmys, Qaraqystaq, Kamenka aýyldaryna gaz tartý jumystary jaqsy bastalyp edi, keıinnen toqtap qaldy. Toǵyz joldyń torabynda ornalasqan aýyldarda kógildir otynnyń bolmaýy qalaı?», deıdi aýdan turǵyny Rahmanáli Ábdihadyrov. Jalpy, gaz máselesi – mundaǵy barsha halyqtyń tilegi. Bul máselege jaýapty basshylar T.Rysqulov aýdanynyń qalǵan aýyldaryna gaz tartý jumystarynyń jalǵasatynyn aıtady.
Osy ýaqytqa deıin Ábjappar Jylqyshıev aýyly turǵyndarynyń aýyzsýdyń tapshylyǵyn tartyp, tipti aryqtan laı sý iship otyrǵany týraly jazylǵan edi. Mundaı másele aýdannyń biraz aýylynda áli de bar. Degenmen seń qozǵalyp, bul maqsatta jumys júrgizilýde. Taǵy bir másele, aýdan negizinen taýly aımaqta ornalasqanymen, ózen sýyn aýyldarǵa tartý máselesi de ózekti kúıinde qalyp tur. Qaraqat aýylynyń turǵyndary osy jaıǵa alańdaýly. «Aýylymyz taý saǵasynda ornalasqan. О́zen sýy bar. Biraq sol ózen sýy on jyldan beri aýylǵa kelmeıdi. Munda 150 úı bar, árqaısysynyń 30-40 sotyqtan jeri bar. Halyq jermen kún kórip otyr. Al ózekten sý tartý qıyn», deıdi aýyl turǵyny Úmbet Janádilov. Baý-baqsha egetin, egin salatyn aýylǵa ózen sýyn tartý mańyzdy. Sóıtip tabıǵattyń en baılyǵyn tıimdi paıdalaný, ózin-ózi jumyspen qamtý da – jergilikti jurtshylyqtyń negizgi maqsaty.
Jambyl oblysy,
T.Rysqulov aýdany
