Aıta keteıik, elordaǵa kórik berip turǵan osy ǵajaıyp baq Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen salynǵan jáne onyń ashylýyna Elbasymyzdyń ózi qatysqan bolatyn.
Aqqýlardyń jasandy kólge ushyp kelgendigi týraly alǵashqy habardy bizge kóldiń dál qasyndaǵy «Park Avenue» turǵyn úı kesheniniń turǵyny Qaırat Shyńǵysbaev jetkizgen edi.
Qaırat atalǵan turǵyn úı kesheninde eki jyldan beri turyp jatyr. Iаǵnı Botanıkalyq baq ashylǵannan beri osynda. Onyń aıtysyna qaraǵanda, bul – aqqýlardyń jasandy kólge alǵash ushyp kelýi. Byltyrǵy jazda mundaı qubylys baıqalmaǵan edi.
Tómendegi kóldiń jalpy kórinisi týraly sýret Qaırat páteriniń balkonynan túsirildi.
«Basynda kólge eki aqqý ushyp kelip edi. Kelesi kúni olardyń sany altaýǵa jetti. Aqqýlar kóbeıgen soń olardyń arasynda shaıqas bastalǵandyǵyn baıqadym. Alǵash ushyp kelgen eki aqqý sońǵy ushyp kelgen eki aqqýdy qaıta-qaıta qýalady. Aqyry ol eki aqqýdyń biri ushyp ketti de, ekinshisi syńarynan aırylyp jalǵyz qaldy. Basqa aqqýlar jalǵyz aqqýdy mańaıyna jolatpady. Birazdan keıin ol da kól betinen kóterilip, belgisiz jaqqa ushyp ketti. Aqqýlar juby jazylmastan ómir súredi, biri birinen esh ýaqytta aıyrylmaıdy deýshi edi. Sońǵy eki aqqýdyń bir-birinen nege bólingendigin túsinbedim» deıdi Qaırat.
Artynan ınternetten qarap bilgenimizdeı, aqqýlar ózderi ıelengen aýmaqty keremet qorǵaıdy eken. Alǵashqy ushyp kelgen eki aqqýdyń sońǵy ushyp kelgen ekeýdi sıǵyzbaý syry soǵan baılanysty sekildi. Álde bir-birine degen mahabbattarynyń berik emestigin bildi me eken?!
Berilgen derekterge qaraǵanda, aqqýdyń serigi qaıtys bolsa, ol qatty qaıǵyǵa batady. Keıbireýleri ózin erikti túrde ólimge qııady. Klımaty ystyq jerde – olardyń túsi qara, al sýyq aımaqta – aq bolyp keledi. Qazaqstandaǵy aqqýlar túsiniń aq bolyp keletindigi de klımatymyzdyń qataldyǵyna sáıkes bolsa kerek. Jalpy qazaq halqy qara aqqý degendi bilmeıdi. Sondyqtan da oǵan «Aqqý» degen at bergen. Halqymyz ony erekshe kıeli qus sanaıdy. «Aqqýdy atpas bolar» dep urpaǵyna ósıet etken. Yrym boıynsha, aqqýdy óltirgen adam ómirinde baqytsyzdyqqa tap keledi. Degenmen týylǵan kezde aqqý balapany sur tústi bolyp, birte-birte kúlgin tartyp, ábden jetilgen kezde aǵarady eken.
Aqqýdy tek qazaq qana emes, búkil álem halqy qadirleıtindigin aıta ketsek, artyq bolmas. Ulybrıtanııada barlyq aqqýlar hanshaıymǵa tıesili dep sanalady jáne olardy atýǵa, aýlaýǵa tıym salynǵan. Al Fınlıandııa halqy aqqýdy ózderiniń ulttyq qusy dep esepteıdi.
Qaırattyń aıtýyna qaraǵanda, jasandy kólge keshe taǵy eki aqqý ushyp kelgen. Sóıtip olardyń sany qaıtadan altyǵa jetken. Aqqýlar endi bir jerge shoǵyrlanbaı kóldiń úsh jaǵyna juptasa ornalasqan. Shamasy, olar kól betin osylaısha bólip alsa kerek.
Myna tómendegi sýrettegi – jasandy kólge alǵashqy bolyp ushyp kelgen qos aqqý:
Erterek kelgendikten kóldiń jaqsyraq jerine ıelik etken bul qos aqqý onyń betinde emin-erkin júzip júrdi. Bilýimizshe aqqýlar kóbine sý betinde ómir súredi. Jaǵaǵa sırek shyǵady. Sýyqqa tózimdiliginiń arqasynda, 8000 metr bıiktikte usha alady. Iаǵnı aqqýlar basqa qustardan tym bıikke samǵaı alatyndyqtarymen de erekshelenedi. Ortasha ushý jyldamdyǵy saǵatyna 65 shaqyrym mólsherinde. О́mir súrý uzaqtyǵy – 20-30 jyl. Salmaǵy 15 kılogrammǵa deıin barady.
Biz munan keıin kóldiń Astana Arena sport saraıy jaq betinde júzip júrgen eki aqqýdy alystan sýretke túsirip aldyq.
Olar jaǵalaýǵa tym jaqyn júzip júr eken. Keıde bastaryn sý astyna suǵyp jiberip birdeme izdegendeı bolady. Soǵan qaraǵanda jaǵalaýǵa, taqaý taıaz jerlerden sý astynyń shóbi men jándikterdi tamaqtaryna talǵajaý etip júrse kerek. Bilýimizshe, aqqýlar sýda ósetin ósimdiktermen, qurttarmen, jándiktermen qorektenedi. Kózderi óte jaqsy kóredi. Bul qabilet oǵan sýdyń astynan azyq tabýǵa kómegin tıgizedi. Eresek aqqý kúnine 5 kıloǵa deıin tamaq jeýi múmkin eken.
Al kóldiń Abý-Dabı Plaza jaǵyndaǵy qos aqqý bizge kól betinde júzip júrip uıqyǵa ketkendeı sezildi. Bastaryn qanat qaýyrsyndaryna jasyryp, erekshe mamyrajaı sátke bólengen. Qaırattyń aıtýyna qaraǵanda, osy eki aqqý sońynan ushyp kelgen. Soǵan qaraǵanda, jol sapardan sharshaǵandary da seziletindeı.
Qazaqtyń birtýar erekshe daryndy aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń «Aqqýlar uıyqtaǵanda» atty ataqty poemasy baryn bilemiz. Aqqýdy kıeli qus retinde beıneleıtin, ony atý úlken qasiret ákeletinin bildiretin bul poemada:
«Bıik baryp jaralǵan jer betinen,
Sol baıyrǵy «Jetim kól» kelbetimen.
Aıdynynda aqqýlar uıyqtap jatyr,
Saıdan soqqan samalmen terbetilgen» dep keletin poemadaǵy «Jetimkól» - el kózinen jyraqtaǵy tumsa tabıǵat aıasyndaǵy kól. Al mynaý altyn Arqa tósinde asqaqtaǵan astananyń jaýhary sekildi Botanıkalyq saıabaqta adam qolymen jasalǵan, áli aty da belgilenbegen jasandy kól.
Kól betinde qus patshaıymy aqqýlar uıyqtap jatyr. Olar qazirgi koronavırýs karantıni kezinde Botanıkalyq baq ishindegi, onyń jasandy kóliniń betindegi tynyshtyqqa senetindeı. Sondyqtan bul aqqýlardyń uıqysyn buzǵyń kelmeıdi-aq. Ataqty aqyn jyrlaǵan poemadaǵy qasiretti shaq qaıta oralmaýyn, erteń dúrildegen qala tirligi qaıta qalpyna kelgen kezde aqqýlardyń basqa jaqqa ushyp ketpeýin tileısiń.
Degenmen Bıoárkelkilikti saqtaý jónindegi qazaqstandyq assosıasııanyń ǵylymı qyzmetkeri, ornıtolog Rýslan Orazalıevtiń sózine qaraǵanda, qus patshaıymy aqqýlar elordada kóp bógele almaıdy. Onyń pikirinshe, qustardyń kóship-qonýynda mundaı jaǵdaılar kezdesip turady. Aqqýlar qala ortasyndaǵy jasandy kólge koronavırýs karantıni kezindegi tynyshtyqqa sáıkes ushyp kelse kerek. Alaıda jasandy kóldegi qorektik jaǵdaıdyń tapshylyǵynan jáne tynyshtyqtyń buzylýynan olar kóp ótpeı-aq qala syrtyndaǵy kólderge qaraı oryn aýystyrýy tıis.
«Onyń ústine, aqqýlar turaqtap qalýy úshin olar kóp ótpeı ózderine jaǵalaýdan uıa salýy tıis. Ol úshin qamysty qoǵa qajet. Jasandy kólde ondaı jaǵdaı joq. Sondyqtan aqqýlar botanıkalyq baqta kóp bógelmeıdi dep oılaımyn» deıdi R. Orazalıev.
Degenmen halyq basyna qıyndyq túsken osynaý shaqta Qazaqstan jerine, sonyń ishinde onyń astanasyndaǵy Botanıkalyq baqqa kıeli qus aqqýlardyń ushyp kelýi áldebir jaqsylyqtyń habarshysy ispetti. Laıym solaı bolǵaı dep tiledik.
