Memlekettik baǵdarlamalar boıynsha qabyldanǵan sharalar úkimet tarapynan qarjylandyrylýy zańdy qubylys desek te, ulttyq qundylyqtardyń búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolýy bárinen mańyzdy. Bul rette mádenı murany túgendeýge barynsha atsalysyp júrgen ǵalymdarymyzdyń eńbegin aıryqsha atap ótkim keledi. Sheteldik arhıv qorlarynan tabylǵan qundylyqtardy ǵylymı aınalymǵa túsirý, ǵylymı jáne tanymdyq eńbekterdi jaryqqa shyǵarý isiniń qaı-qaısysy da qashanda qarjyǵa kelip tireletini sózsiz.
Mine, osyndaı sátte kómek qolyn sozatyn zııaly azamattardyń aramyzda bolýy halqymyzdyń ulttyq kodynan berik oryn alǵan jomarttyqtyń kórinisi der edik. Igi iske únemi muryndyq bolyp, jomarttyqtyń úlgisin kórsetip júrgen sondaı abzal jannyń biri – Ǵanı Smahanuly.
Alash qaıratkerleriniń ultty ulyqtaǵan uly isteri men ónegesine mektep qabyrǵasynan qanyp ósken ol Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵy atalyp ótip jatqan tusta ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń shyǵarmalary, qujattary men fotolary jınaqtalǵan kólemdi kitapty óz qarjysymen jaryqqa shyǵardy. Mamandyǵy dáriger-terapevt bolǵanyna qaramastan jan-dúnıesi ulttyq jaýharlarǵa jaqyn ultjandy azamat qashanda rýhanı isterdiń janashyry. Tarıhqa úńilsek, qazaqta mundaı Atymtaı jomarttar az bolmaǵan. Mundaıda esimi muz aıdynymen tanymal Medeý qajy Pusyrmanulynyń Almaty qalasynda meshit-medrese, mektep saldyrǵany, jarly-jaqybaılarǵa arnap shaıhana ashqany, áıgili Almaty aportynyń Jetisý jerine keńinen taralýyna tikeleı yqpal etkeni tilge tıek etiletini sózsiz. Eline sińirgen ushan-teńiz eńbegine qaramastan jany jomart tulǵanyń eleýsiz qalyp, qabiriniń basyna áli kúnge deıin qol qysqalyǵynan eskertkish-belgi ornatylmaı kelgenin bireý bilse, kópshiligimiz bile bermeımiz. Mine, sol aıtýly tulǵanyń esimin ulyqtaýda Ǵanı Smahanulynyń eńbegin aıryqsha atap ótkim keledi. Mesenat azamattyń demeýshilik etýimen Medeý qajy Pusyrmanuly men áke dástúrin jalǵastyrýshy uly Jaıshybektiń Almaty oblysy Ile aýdanyndaǵy qabirleriniń basy qaraıtylyp (arada 100 jyldan astam ýaqyt ótkende), qulpytas ornatylǵan bolatyn.
El úshin eren eńbegimen tanylǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men ǵalymdardyń ónegesin ol boıyna tereń sińirip ósken azamat. Ulylarymyzdy ulyqtaýǵa qyzmet etip kele jatqan qoǵamdyq uıymdardyń bastamalaryn da nazardan tys qaldyrmaı, únemi qoldaý bildirip otyrady. Ǵanı Smahanulynyń rııasyz kóńilimen qolushyn sozǵan ıgi isteriniń biri – ultymyzdyń taý tulǵaly qos maqtanyshy, on úsh jyl Qazaqstan Halyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurtas Ońdasynovqa, sondaı-aq «qazaq munaıynyń atasy», belgili munaıshy Sáfı О́tebaevqa qoladan quıdyryp jasatqan keýde músinderi bolashaq óskeleń urpaq úshin taǵylymy mol tárbıe mektebi sanalady. Saıyp kelgende, qarapaıym qazaq balasynyń demeýshiligi arqasynda tulǵalardyń eskertkishteri óz tuǵyryna ornatylyp, kópshiliktiń ystyq yqylasyna bólendi.
Ǵanı Smahanuly ult rýhanııatynyń aldyńǵy shebindegi ǵalymdarmen de aǵaly-inideı tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta ekenin aıta ketý paryz. Sondaı syılas aǵalarynyń biri, qazaqtyń belgili ǵalymy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, UǴA akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdýáli Baeshov bolatyn. Ábdýáli aǵasynyń ustazy, ataqty ǵalym Evneı Bóketovtiń 95 jyldyǵyna arnalǵan «Elý jyl ǵylym men bilim jolynda» atty eńbeginiń 3 myń taralymmen jaryq kórýine demeýshilik jasaýy – azamattyq qyrynyń taǵy bir jarqyn kórinisi.
UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, elimizdiń tuńǵysh antropolog-ǵalymy, professor Orazaq Smaǵulovtyń esimin jurt jaqsy biledi. Jańashyl ıdeıasy úshin, qaıta qurý qarsańynda jaryqqa shyǵarǵan eńbegi totalıtarlyq qoǵamnyń ıdeologııasy tarapynan ultshyl dep aıyptalyp, birshama qýǵyn-súrginge ushyraǵanynan da qulaǵdarmyz. Solaı desek te, Orazaq aǵanyń qazaqtyń alǵashqy dıssıdenti Mahmet Qulmaǵambetovpen bala kezinen dostyq qarym-qatynasta bolǵanyn, qujattar negizinde uzaq jyldar «Qazaqtyń aıbarly dıssıdenti» (Mahmet Qulmaǵambetovtiń ómir joly)» atty kólemdi qoljazba daıyndaǵanyn kóbimiz bile bermeımiz. Atynan at úrketin, keńestik bılikke qarsy shyqqan aıtýly azamat týraly ashy aqıqat alǵa tartylǵan kitapty qarjylandyryp, jaryqqa shyǵara qoıý ońaı is emes ekendigi áý bastan belgili edi. Orazaq aǵa bul eńbekti shyǵarýdy el táýelsizdigi jolynda qıyn joldy tańdaǵan dosynyń aldyndaǵy paryzym dep túsindi. Al Ǵanı Smahanuly Mahmetteı azamattyń tutastaı kommýnıstik júıege qarsy shyqqan jankeshti qyzmetine, árýaǵyna bas ıip, osy ıgilikti iske muryndyq bolýdy uıǵardy. Muny óziniń ult aldyndaǵy azamattyq mindetim dep sanady. Bul qoljazba da Ǵanı Smahanulynyń demeýshiligimen myń dana taralymmen jeke kitap bolyp basylyp shyqty.
Sol sııaqty 2013 jyldan beri jaryq kórmegen aqyn-jyraý Sardarbek Omaruly Qojaǵulovtyń abyz, áýlıe, batyr Raıymbek Túkeuly Hankeldi nemeresine arnalǵan «Raıymbek» jyr-dastany kitaby da myń dana taralymmen qalyń oqyrmanǵa jol tartty.
Qazaq rýhanııatyna ǵana emes, búkil túrki álemi mádenıetine ortaq tulǵa, qazaqtyń alǵashqy kásibı dıplomaty Názir Tórequlovtyń birneshe jyldan beri tartpada jatyp qalǵan Sársen Bek Sahabat daıyndaǵan «Názir álemi – Mır Nazıra» atty eńbegi mesenat Ǵanı Smahanulynyń demeýshiligimen taralymy eki myń danamen oqyrmanǵa usynyldy. Meniń paıymymda, rýhanııatqa rııasyz qyzmet etý qoly ashyq, jany jomart jandardyń ǵana qolynan keledi. Rýhanııatqa quıǵan qarjysynyń qaıtarymyn kútken adamnyń áreketi jomarttyqqa jatpaıdy, ol – taza bıznes. Dáriger-terapevt Ǵanı Smahanuly sııaqty mesenat azamattardyń memlekettik baǵdarlamalar aıasynda atqaryp kele jatqan mundaı qaıyrymdylyq áreketteri ultymyzdyń rýhanı jańǵyrýyndaǵy aıshyqty dástúrdiń úlgisi retinde súıispenshilik týǵyzady.
Hazretáli TURSUN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory
