Arýaqty atadan týǵan ardaqty er Teńizbaı batyr Babasuly týraly
Halqymyzdyń san ǵasyrlyq tarıhı damý jolynda talaı tar jol, taıǵaq keshý qıyn kezeńnen ótkeni belgili. Solardyń ishinde «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» degen ataýmen el aýzynda saqtalyp qalǵan HVIII ǵasyrdaǵy jońǵar shapqynshylaryna qarsy erlik kúrestiń alatyn orny erekshe ekendigi anyq. Qazaqtardyń osy kezdegi qıyn jaǵdaıy týraly Shoqan Ýálıhanov: «HVIII ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵy qyrǵyz (qazaq) halqynyń ómirindegi sumdyq ýaqyt boldy. Olardyń ulystaryn jońǵarlar, Edil qalmaqtary ár jaqtan talqandady, malyn aıdap, ózderin tutqyn etip alyp ketti», dep jazǵan edi. О́mir men ólim beldesken kezde qazaq halqy óziniń bostandyǵyn kók temirge qursanǵan jońǵar jasaǵynan erjúrek uldarynyń eren erliginiń arqasynda ǵana qorǵap qaldy. At jalyn tartyp mingen bozbalalar men rýly elge bılik aıtqan qarttar bir kisideı sarbaz qataryna enip, aýylyn jaýdan qorǵady.
Arýaqty atadan týǵan ardaqty er Teńizbaı batyr Babasuly týraly
Halqymyzdyń san ǵasyrlyq tarıhı damý jolynda talaı tar jol, taıǵaq keshý qıyn kezeńnen ótkeni belgili. Solardyń ishinde «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» degen ataýmen el aýzynda saqtalyp qalǵan HVIII ǵasyrdaǵy jońǵar shapqynshylaryna qarsy erlik kúrestiń alatyn orny erekshe ekendigi anyq. Qazaqtardyń osy kezdegi qıyn jaǵdaıy týraly Shoqan Ýálıhanov: «HVIII ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵy qyrǵyz (qazaq) halqynyń ómirindegi sumdyq ýaqyt boldy. Olardyń ulystaryn jońǵarlar, Edil qalmaqtary ár jaqtan talqandady, malyn aıdap, ózderin tutqyn etip alyp ketti», dep jazǵan edi. О́mir men ólim beldesken kezde qazaq halqy óziniń bostandyǵyn kók temirge qursanǵan jońǵar jasaǵynan erjúrek uldarynyń eren erliginiń arqasynda ǵana qorǵap qaldy. At jalyn tartyp mingen bozbalalar men rýly elge bılik aıtqan qarttar bir kisideı sarbaz qataryna enip, aýylyn jaýdan qorǵady. Olar jasanǵan jaýmen qaımyqpaı aıqasty, aýyldaryn qutqaryp, urpaǵynyń búgingi baqytty ómirge jetýi jolynda sheıit boldy. Jaýǵa toıtarys berýdi uıymdastyrý úshin ár aımaqta turatyn rýlardan jınalǵan jasaqty bir týdyń astyna biriktirý qajettigi týdy. Jaılaýynan aıyrylyp, údere kóshken rýlardyń tyń qonysqa kóshýi qazaq qoǵamyna da ózgeris ákeldi. Osyǵan oraı el arasynda ortaq kelisimdi qalyptastyrý qajettigi de týyndady. Munda halyqqa tanymal batyrlar men bılerge júktelgen mindet zor boldy. «Sóıtip, halyqtyń qyryp-joıylýyna jol bermeý úshin, sultandar men rýbasylarynan úmit úzgen halyq ózin ózi qutqarýǵa kiristi. Sol aýyr jyldarda qazaq jasaqtaryn Qabanbaı, Bógenbaı, Shaqshaq Jánibek, Malaısary, Naýryzbaı batyrlar men ózge de esimderi qazaqqa asa tanylmaǵan kóptegen batyrlar basqardy», deıdi Sh.Ýálıhanov. Keńestik saıasat kezinde esimi elge tanymal bola qoımasa da, erlik isteri úsh ǵasyrdan beri týǵan ólkesiniń turǵyndarynyń jadynda máńgi saqtalǵan joǵarydaǵydaı erlerdiń biri, kindik qany Torǵaı ólkesinde tamǵanymen, baqılyq mekeni kóne astana – Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı áýlıeniń kesenesinen buıyrǵan Teńizbaı (Mergen) batyr Babasuly. Ol kisini zamandastary qol mergendik qasıetine baılanysty «Mergen batyr» dep atap ketken, tarıhı derekterde de kóbine osy janama atymen atalady.
Mergenniń ákesi Babas bı Torǵaı-Tobyl ózenderiniń arasyn jaılaǵan arǵyn-qypshaq pen irgeles Kishi júz rýlaryna qatar syıly eldiń talaı daýyna ádil tórelik jasaǵan qadirli qarııanyń biri bolǵan. Qazir Qostanaı oblysynyń Jangeldın aýdany aýmaǵynda onyń esimimen atalatyn «Babastyń boz qyry» degen jer bar. Kezinde Torǵaı oblysyn basqarǵan Jaqan Qosabaev marqum týǵan ólke tarıhyna arnalǵan «Atameken aqıqaty» degen eńbeginde: «Mergen batyr – Torǵaı óńirindegi toqal arǵynnyń Áıderke atasynan shyqqan ataqty Babas bıdiń báıbishesinen týǵan tuńǵyshy. Onyń naǵashy jurty – Uly júzdiń alban taıpasy», dep jazǵan. Al Qostanaı oblysynyń tarıhyn saraptaýǵa arnalǵan, belgili tarıhshylar M.Qozybaev pen Z.Aldamjardyń jetekshiligimen 2006 jyly shyqqan «Qostanaı» ensıklopedııasynda Mergen batyr týraly «Mergen (Tenızbaı) Babasýly (1691-1754) batyr, bı. Izvestnyı glava roda v XVIII v. V meste s Janıbek Shakshakýly vozglavıl voısko protıv djýngar. Za proıavlennyı geroızm nazvan mergenom (snaıper). V Anrakaıskoı bıtve polýchıl ranenıe. Vmeste s Janıbek Shakshakýly prınıal ýchastıe v prımırenıı, prosıl poıtı na kompromıss Koıgeldy batyra, kogda on zahvatıl karavan, ı vzıal v plen rýsskogo posla Karla Mıllera. Potomkı Mergen bı jıvýt v Jangeldınskom raıone. Pohoronen v Týrkestane mavzolee Hodja Ahmeta Iаssavı», dep jazylǵan.
Mergenniń jasaqty jaýǵa qaımyqpaı qarsy turǵan batyrlyǵymen qatar, talaı daýdyń túıinin sheshken ádil bıligimen de aty shyqqan. Sondyqtan, ony «batyr» deýmen qatar «bı» dep te ataıdy. Árıne, Mergenniń qara qyldy qaq jarǵan ádil tóreligi týraly urpaqqa mıras bolǵan áńgimeler bolmasa, jazba derektiń qalmaǵandyǵy túsinikti. Qarııalardyń aıtýynsha, birde Qarataý bókterin jaılaǵan atalas eki baıdyń jylqysy óriste qosylyp, ıeleri ony bólise almaı talasady. Arazdyqtyń sońy barymtaǵa ulasyp, eki aýyldyń da berekesi ketedi. Eki baıdyń bireýiniń kóziniń aǵy men qarasyna balaǵan jalǵyz uly bolǵan. Ekinshisinde, mırasqor bolmaǵan. Malynan quryq, tóbesinen syryq ketpeı daǵdarǵan olar jolaýshy Mergen bıge: «Aǵaıyn arasynyń daýyn toqtata almaı qınaldyq. Ádil bıligiń týraly estip edik. Sondyqtan, myna daýdyń tóreligin aıt, aǵaıyndy bitistirip ket», dep qolqa salady. Sonda Mergen eki baıdyń jylqysyn bir jerge qosyp jınatypty. Baıdyń kekilin úkilegen qunan mingen jalǵyz ulyna óriste ıirilip turǵan jylqyny ortasynan qaq aıyryp shaýyp ótýdi buıyrady. Baladan úrkip, ekige bólingen maldy eki baıǵa bólip beredi. «Men bólgen joqpyn, qyl quıryqty Qambar ata tuqymy jylqyny ortadan atpen shaýyp ótken baladan úrkip, táńiriniń ózi bóldi. Bireýińe kóp tıer, ekinshińe sál az tıer, ol nesibeńe Allanyń buıyrtqany. Allanyń buıyrtqanyna pende razy bolmaq. Mal daýy osymen támam. Qyzdyń jasy balıǵatqa jetse kúıeýge tıgendi qalaıdy, eger ulyń bolsa qınalǵanda súıenishke jaraıdy. Bul bala ekeýińniń de qandasyń. Biraq jalǵyz. Jalǵyzdyq jaratýshydan basqaǵa jaraspaǵan. Ortalaryńnan birigip qalyń malyn shyǵaryńdar. Otaýyn kóterińder. Telqozydaı ekeýińdi teń kórip, ákesindeı syılap, tárbıeńdi alyp óssin. Adamnyń basy – Allanyń doby. Zamanyń erteń ne bolmaǵy táńirge ǵana aıan. Sondyqtan sozbaı, shańyraǵyn kóter. Tuńǵyshy ul bolsa, ulyń joq qoı, sen baýyryńa bas, jatyń emes, jaqynyń, órisi bir qozy kógenin úzbes. Bul bala tileýlesteriń bolýǵa jarar», dep jas ulanǵa batasyn beripti. Osyndaı ádil bılikterine baılanysty Mergen batyrdy halyq batyrlyǵymen qatar bı dep te ataǵan.
О́lketanýshy Maqsutbek Súleımenov 2001 jyly «Astana aınasy» gazetinde jarııalanǵan «Mergen bı» atty áńgimesinde: «Mergen babamyz daýǵa tússe daýdy, jaýǵa shapsa jaýdy jeńip shyǵatyn ári bı, ári batyr bolǵan soń ony arǵyn-qypshaq qatar qadir tutqan. Mergen bı osyndaı ataq-abyroıy asqaqtap turǵan soń kimge syıly bolmasyn, Uly júzdegi Qoıgeldi batyrdyń ápkesimen tútin tútetedi», dep jazdy. Atalarymyzdyń aıtýynsha da Mergenniń báıbishesi Uly júzdiń dýlat rýynan shyqqan Sartuly Qoıgeldi batyrdyń ápkesi. Shejire dereginshe, bul anamyzdyń esimi – Asyl. Bıdash Qonarbaıuly, Mirkemel Seıitqazyuly sııaqty Torǵaı ólkesiniń shejiresine jetik atalarymyz da Mergen bıdiń Asyl anamyzben tanysýyn ańyz etip aıtyp otyratyn edi. Mergen bı birde naǵashy jurty albandarǵa bara jatyp, bir aýyldyń shetinde qudyqtan qaýǵamen sý tartyp turǵan boıjetkendi kóredi. Qyzdy synamaq bolǵan Mergen bı jaqyndap kelip: «Qaryndasym, atym sýsap keledi, naýaǵa sý quıyp jibermeısiz be», degen tilek aıtypty. Boıjetken bolsa qolyna ustaǵan qaýǵasyn jigittiń qolyna ustata beredi. Qaýǵany shyńyraý qudyqtan tarta bastaǵan Mergen shelektiń aýyrlyǵyn birden sezedi. Qyz aldynda namysty qoldan bermeýge tyrysqan ol qaýǵany tartýǵa bar kúshin salady. Beıtanys jigittiń synynan súrinbeı ótkenin kórgen qyz, oǵan: «At aıaǵy jetetin jerde meniń tartqan qaýǵamdy qudyqtan shyǵaratyn jigit joq edi. Shamasy alystan kelgen jolaýshy boldyńyz ǵoı», depti. Ekeýi osy joly sóz jarastyryp, Mergen alban naǵashylarynan qaıtar jolda Sart baıdyń batasyn alyp, Asyl anamyzdy Torǵaı ózenin jaılaǵan óz jurty – arǵyn eline alyp kelipti. Osy Asyl anamyzdyń inisi Qoıgeldi Sartuly Uly júzdiń jońǵarǵa qarsy kúresin basqarǵan batyr, ol kisi de baqılyq mekenin jezdesi Mergen bımen birge Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen tapqan. Ol týraly tarazdyq jazýshy B.Ábdildauly kezinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Tóle bı Uly júzdiń tóbe bıi bolsa, Qoıgel
