Noǵaıkólden ushqan aqqý jyr
– Biz soǵystan keıingi besjyldyqta dúnıege kelgen urpaqpyz. Sondyqtan ár úıdegi bala sany da shekteýli boldy. Bir úıde bir ul, bir qyzdan. Úsh-tórt balasy barlar óte az edi. Ol kezde aýylda jesirler, bir shańyraqty ustap qalǵan abysyn-ajyndar kóp. Olarǵa degen aǵaıynnyń qamqorlyǵy erekshe-tin, – deıdi halyq aqyny.
Ásııa Áıipqyzy naǵashy atasy men ájesiniń qamqorlyǵyn kórip ósti. Atasy aǵashtan túıin túıgen sheber, ájesi naýqas ushyqtap, qurt shaqyryp tis emdeıtin shıpager kisi eken. – Ájem on tórt qursaq kóterip, sodan jalǵyz anam qalypty. Men de anamnan jalǵyzbyn. Sondyqtan aýyl úlkenderiniń meıirimine bólenip, erke óstim. Minezimniń erkindigi, oıymdaǵyny búkpesiz aıta salatynym da sodan bolar. Atam dombyramen kúı shertip, án salatyn. Anamnyń da ádemi qońyr daýsy bar-tyn. Qarasha aýyldaǵy qýanyshty jıyn, toı-tomalaq dombyra, syrnaısyz ótpeıtin. Ondaıda aýyl ánshileri «Elim-aıdan» bastap zarlatyp, neshe túrli halyq ánderin quıqyljyta saıratyp kelip, «Sáýlem-aımen» aıaqtaıtyn. Olardyń salǵan ánderin biz de aıtyp júrdik. Atam maǵan kishkentaı kezimnen dombyra úıretti. Keshki shaı ishilip, qazandaǵy et piskenshe «Arynǵazy», «Qosalqa», «Kelinshek» sııaqty tolyp jatqan kúılerdi tartyp, án aıtyp otyratyn. «Batyrlar jyry», «Qyryq qyz» degen epostardy kádimgideı tún aýǵansha tyńdaıtynbyz. Ol kezde aýylda túngi 12-ge deıin elektr jaryǵy janyp turady. Atam maǵan sol jaryq sóngenshe batyrlar jyryn oqytatyn. Meni júgirtip, mánerlep, naqyshyna keltirip óleń nemese qara sóz oqýǵa úıretken mekteptegi muǵalimder emes, úıdegi ata-ájem edi. Ol kisiler ózderi unatqan jyr úzindilerin oqytyp, ony túzetip, daýys yrǵaǵyna keltirtip qaıta oqytyp otyrýshy edi...
Aqynnyń týǵan aýyly men ata-ájesi jaıly esteligi saǵynysh lúpildegen kóńil tebirenisine toly. Qarshadaı qulynshaǵynyń boıynan óner ushqynyn baıqaǵan anasy keıin syrnaı satyp alyp beredi. Burynnan dombyra tartyp úırengen alǵyr qyz bul aspapty da tez meńgerip aldy. Keshqurym mal óristen qaıtyp, qoı mańyrap, qozy jamyrap, sıyr saýylyp, shaı qoıylyp jatqanda esik aldyna shyǵyp syrnaımen án aıtyp otyratyn.
– Kórshi Zoıa apaı daýsymdy estip radıodan án aıtyp jatyr eken dep, úıine baryp radıony olaı bir, bylaı bir buraıdy. Biraq jańa ǵana tyńdaǵan án estilmeıdi. Sodan Sápııa degen kórshi ájemiz boldy, sol kisige baryp: – Sápııa, seniń radıoń emes pe, jańa ǵana syrnaımen keremet bir án aıtylyp jatyr edi, – deıdi. Sápııa áje: – Ol Ásııa degen radıo ǵoı, – dep kúletin kórinedi. Osylaısha Ásııa aýylda «radıo qyz» atanyp ketedi.
Ásııa Áýlıekóldegi Sh.Ýálıhanov mektebinde ustazy Saǵyndyq Dosmaǵambetovten tálim aldy. Ol kezde Abaı atyndaǵy QazPI-di jańa bitirip kelgen Saǵyndyq aǵaı dombyrashylar ansamblin quryp, drama úıirmesin ashqan. Ásııa osy mekteptiń úlgili ónerpazy boldy. Alǵashqy ustazy – Rafael Bart deıtin mýzyka pániniń muǵalimi edi. Al qazaq tilinen sabaq beretin Jumaǵalı Dánenov aǵaıy talapty shákirtiniń qanatqaqty óleńderine synshy boldy. Keıin mektepke Saǵyndyq Dosmaǵambetov ustazynyń jubaıy Aqıis Tóleshqalıeva apaıy keldi. Aýylǵa kelin bolyp jańa túsken beti. Shákirtiniń alǵashqy óleńderin maqtap, qoldap, qanattandyryp júrdi. Sóıte-sóıte Ásııa mektep bitirer jyly ádebıet páni boıynsha shyǵarmasyn tutastaı óleńmen jazyp shyqty.
Keıin Ásııa Áıipqyzy Naýyrzym aýdanyna qarasty О́leńdi orta mektebinde uzaq jyl ustazdyq etti. Orys tili men ádebıetinen sabaq berdi. Mekteptiń tynymsyz jumysy men aýyldyń qońyrqaı tirshiligine aldanyp, biraz jyl óleńnen de qol úzip qaldy. Jas ustazdyń júrek túkpirinde qalǵyp jatqan aqyndyq ónerdiń qaıta oıanyp, laýlaı túsýine sebep bolǵan 1980-jyly Almatyda ótken respýblıkalyq alaman aıtys edi. Osy aıtystan keıin jer-jerde aıtysqa degen úlken bir qulshynys, serpin paıda boldy. Jolbarys Baıazıt, Ǵumar Ahmetshın, Aqylbek Shaıahmet syndy belgili qalamgerler bastap, sol kezde aýdan-aýdandarda aıtys ótkize bastady. Kezek Naýyrzym aýdanyna da jetedi. Ol aıtysqa Ásııa Áıipqyzy da qatysyp, áıgili Qasymhan Aldabergenovpen sóz qaǵystyrady. Odan keıingi oblystyq aıtystarda eshkim Ásııanyń aldyna shyǵa almady. 1984 jyly Kenen Ázirbaevtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan respýblıkalyq aıtysqa bardy. Almaty tórinde almastaı jarqyraǵan aldaspan tildi aqynnyń esimi osy aıtystan soń dúıim elge máshhúr bolǵan-dy.
Joǵalǵan saqına
Qostanaıda qazaq áıelderiniń ishinen dara shyǵyp, el maqtanyshyna aınalǵan qos qarlyǵash – Kámshat Dónenbaeva men Ásııa Berkenova. Biri – er-azamattarmen qatar temir tulpar tizgindep, dánnen taý turǵyzyp, Eńbek Eri atansa, ekinshisi – sóz maıdanynda top jaryp, eldik pen erlikti jyrǵa qosyp, halyq aqyny atandy. Nardyń júgin, ardyń týyn kótergen qazaqtyń aıaýly qos qyzy qarapaıym ómirde de birin-biri asa qadir tutyp, qurmettep ótti.
– Birde qolyndaǵy bir saqınasyn alyp, bolmaı meniń qolyma saldy. Kámshat apanyń kózindeı taǵyp júreıin dep bir toıǵa sol saqınany keńdeý bolsa da taǵyp baryp edim. Bir yńǵaısyz jerde qolymnan ushty da ketti. Tappaı qaldyq. Sony ózim jaman yrymǵa jorydym. Túısigim aldamapty. Kóp keshikpeı, apamnan kóz jazyp qaldyq... Osy jerde aqynnyń daýsy tolqyp baryp, úni dirildep, áńgime kúrt úzildi. Únsizdik. Áppaq bet qyzaryp baryp, eki kózden býlyǵyp iri-iri, yp-ystyq jas monshaqtady. Iá, ádette dúnıeniń aǵy men qarasyn da, qýanysh-nalasyn da ishine búgip, eshqashan syrtqa syr bermegen, bekzat minez bir sátke ıip ketip, kóz jasyna erik berdi. Únsiz ishteı qosyla egilip, aqynnyń boı jıyp alar sátin kútip otyrmyn. Nanasyń ba? Maǵan túıile túsip tike qaraǵan aqyn kóz jasyn súrtpesten áńgimesin ári sabaqtady. – Kámshat apa maǵan ómir boıy siz dep ótti. Men qysylyp, «Apa, maǵan siz dep aıtpańyzshy men qysylamyn, siz dep aıtpańyzshy», dep qanshama aıtsam da, Kámshat apa: «Joq, sen Allanyń súıgen qulysyń. Táńirdiń tańbalaǵan perzentisiń ǵoı, janym Ásııa! Sen kóptiń biri emessiń. Men saǵan sen dep aıta almaımyn», deıtin. Ásııa Áıipqyzy ári qaraı sóıleı almady. Aqyn úshin sonshalyq aıaýly janǵa aınalǵan batyr Kámshatty eske alý ishtegi kermek saǵynyshty oıatyp, qaıaýly kóńildiń shemen sherin qozǵady.
Talaı alaman aıtystarda top jarǵan has júırik Ásııa Berkenovanyń qolyna qalam alyp, óleń jazatyn sátteri de az emes. Mundaıda aqynnyń kóńil túkpirindegi sáýleli sezimge oranǵan oramdy oılary men súıinish-kúıinishi aq qaǵazǵa názik te, sulý lırıka bolyp tógilip jatady.
QOSTANAI
