Kınoǵa qajet úsh tuǵyr

Osy ózekti máselege qatysty qoǵamda únemi zańdy saýal týady. Kommersııalyq kıno men avtorlyq kıno baǵytynyń ókilderi prokat máselesine kelgende pikirleri ekige bólinedi. Memlekettik mańyzy bar fılmderge degen kózqaras ta daý týǵyzady.

Osy turǵyda, kınosynshy ma­many retinde kıno óneriniń damý baǵyttaryndaǵy basty min­det­teri­niń baıybyna baryp, tujy­rymdar jasaý mańyzdy dep esep­teımin.

 Kıno – óner

Naǵyz óner – teńdessiz. Ideıasy qundy. О́resi bıik. Tili, tabıǵaty shynaıy. Jeke dúnıetanymnyń qalyptasýyna da qosatyn úlesi sheksiz. Adamzattyń alǵa jyljýy­na yqpal jasaıtyn ıdeıalar bar. О́ner­diń tabıǵatynyń ózi adam­dy tazartýǵa, rýhtandyrýǵa, jigerlen­dirýge baǵyttalǵan úlken mıssııany atqa­rady. Ǵajaıyp týyndylar – aryńnyń baǵdarshamy ispetti.

Biz kóbinese kıno tilinde beınelengen naǵyz óner týyndysy dep avtorlyq fılmderdi baǵalap jatamyz. Bizde tereń jáne erekshe oılaıtyn kınogerler bar. О́zderiniń qoltańbasyn qalyptastyra alǵan. Avtorlyq kıno baǵytynyń qar­qyny erekshe. Masshtabtary álem­degi myqty kınogerlerden esh kem emes.

Intellektýaldyq kınonyń aý­dıtorııasy qashanda shekteýli. Shynaıylyq basym bolǵanymen, tili kúrdeli. Kópshilik ıdeıanyń astaryn túsinbeı, beınelik qataryn qabyldaı almaı jatýynyń basty sebebi osynda. Pálsapalyq negizi basym. Bul avtor dúnıetanymynyń masshtaby. Oqıǵalardy kóbinese tereń oılarmen kómkerýge ba­sym­dyq beriledi. Maǵyna izdeıdi.

 Kez kelgen avtor óz fılmi ar­qy­ly óz óresin kórsetedi. Dúnıe­­tanymyn. Mádenıetin. Oılaý jú­ıe­­sin. Qorshaǵan ortadan qa­byl­da­ǵan oqıǵalardan túıgen qory­tyndysyn. Avtorlyq kınodaǵy re­jısserlerdiń shyǵarmashylyǵy sonysymen qy­zyqty. Oı qozǵa­ýy­ńa yqpal jasaıdy. Keıde, pikir­talastar qaqtyǵysy da bolady.

Jamandyqsyz keıde jaqsy­lyqtyń qadirin túsinbeı jatamyz. Synaq túspese, ómirdegi ma­ńyzdy jaıt­tarǵa nazar salmaımyz. Av­torlyq kınonyń tabıǵaty da solaı. О́mirge basqasha qyrynan qa­raýǵa múmkindik beredi. Keıbir fılm­der qoǵamnyń asqynǵan der­tin dóp basyp kórsetedi.

Keıde osy ómirdiń kóleń­ke­li jaqtaryn sýrettegen re­jıs­ser­lerge narazylyq bildirip te jatamyz. Bul qalypty. Kózqarastar ártúrli. Olardyń alǵa tartqan aqı­­qatymen kelispeýge de quqymyz bar. Sebebi ol bir ǵana avtordyń jeke pikiri.

Alaıda aqıqatyn aıtamyn dep, maqsatty túrde ulttyń múd­desine arnaıy shabýyl jasaıtyn avtor­lar da bar. Kózdegen saıasaty sol bolady. Kórermenderge teris pıǵyldaǵy oılaryn zorlap, tańady. Egoızmin aldyńǵy planǵa shyǵarady. Bul qaýipti.

Olardyń jeke ómirbaıanyn zertteseń, osyndaı áreketterge barýynyń negizgi sebepteriniń as­taryn oqýǵa bolady. Jeke kom­pleksteri, taǵdyryna nara­zylyǵy, jeńilis tapqan sátsiz­dikteriniń óshin óz shyǵar­mashy­­lyǵynan alady. Olardyń oıy keıde qoǵamdy emdemeıdi, asqynǵan dertti qoz­dyrady.

Naǵyz óner – zalalsyz. Zııany tımeıdi. О́z aryna esep beretin avtorlar ıdeıany qozdyrǵysh kúsh retinde qoldanbaıdy. Áserin shynaıy sýretteıdi. Oılarymen ashyq syrlasady. Adamzattyń ıgiligi jo­lynda qundy ıdeıalardy ǵana dáripteıdi.

Kıno – ıdeologııa

Kıno óneriniń shyn máninde áleýmet sanasyna yqpaly bar. Tipti, zor. Kıno saıasaty arqyly kóp tetikti basqarýǵa bolady. Maqsatty túrde. Onyń ıdeologııalyq qaýqary soǵyssyz shekara alýǵa jetedi. Kıno óneriniń tilin masshtabty maq­­sattarǵa qoldaný múmkindigi bar. Iá, kıno demalý, sergý, kóńil kóterip, qyzyqtaýdyń da quraly. Biraq ony maqsatty ıdeıany júzege asy­rýǵa qoldansa, alynbaıtyn qa­mal joq. Kıno tiliniń múmkindigi mol.

О́ner alańynda da keıde saıası batyl qadamdar jasalyp jatady. Ár ulttyń ambısııasy ártúrli. Alǵa tartatyn aqparattar legi de. Bi­raq ónerde ıdeıany jan-jaq­ty saraptaýdan ótkizý mańyzdy. Adamzatqa ashyq shabýyl, ultty kemsitýdi maqsatty túrde qoldan uıym­dastyrylmaýyn ár memleket óziniń baqylaýynda ustaǵany abzal.

Avtorlar kez kelgen ıdeıasynyń artynda qandaı jaýapkershilik tur, osyny nazarynda ustaǵany mańyzdy. Neni dáripteısiń, qandaı maqsatta dáriptep otyrsyń, ekranǵa shyqpas buryn ózińe esep berýdiń qajettiligi bar. Ishime syımaǵan shy­­ǵarmashylyq kúıim dep, saraptaýdan ótkizbeı, qadamdaryn sal­maqtamaı, álem halqynyń aldyna abyroısyz isterin sanaly túrde jarııa etýge asyǵatyndar bar.

Halyqaralyq kınofestıval­darǵa kóbinese osyndaı maqsattaǵy fılmder usynylady. Qoldaıdy. Qarjylandyrady. Júlde alý úshin dál sol áleýmettik máselelerdi anaıy ashyp sýrettegen fılmderin aparady.

Kópshiligi saıası astaryn túsin­beıdi. Bul álemdik óner keńistiginde ulttardyń jeke ambısııasyn úlken ekranda nasıhat túrinde qor­laý. Ult múddesi aldyndaǵy usta­nym­­dary durys baǵytta bolǵa­ny ma­ńyzdy. Rýhyn jyǵyp bermeý, artyq ketpeý, qııanat etpeý. Re­jıs­serler de saıası saýatty bolsa ıgi.

Ideologııanyń basty kúshi – sanada tóńkeris jasaý. Igi isterdi nasıhattaý. Adamdyq, ar isine adal­dyqty óz bıigine kóterý. Kórer­mendi júıeli túrde bir maqsatqa jumyldyrý. Adam­zattyń mádenı-rýhanı qarym-qatynasyn arttyrý, tanymdyq tur­ǵydan úlken ról atqarý, ıgi isterge úles qo­sýǵa yqpaldasý, aqıqat pen ádildiktiń shynaıy janashyry bolý – ıdeologııanyń basty temirqazyǵy.

Kıno – bıznes

Kıno sózsiz bıznes. Isker kınogerler maqsatyn kópshilik aýdı­­­torııanyń suranysyna ju­myl­dyrady. Qar­jy tabady. Pro­kattaǵy qazaq fılm­deriniń oqıǵasy tym arzan dep talqylap jatamyz. Kásip­kerler eń aldymen usynatyn ónim­di aýdıtorııanyń suranysyna qaraı ıkemdeıdi. Demek, suranys bar.

Kınoteatrǵa kórermender kó­binese, kúndelikti kúıbeń tirlikten sergý, rýhanı demalý maqsatynda barady. Qabyldaýǵa jeńil, emosııa­lar syılaıtyn fılmder ótimdi. Alaıda kórermenderdiń óresi teń emes. О́mir týraly oı salatyn ja­­ńa fılmderdi izdep bara­tyndar da joq emes. Búgingi dá­ýir Keńes zamanyndaǵydaı kıno­teatr júıe­sin ıdeologııa kózi retinde qoldanyp otyrǵan joq. Na­­ryq talaby­na saı ónim usynýda er­kindik bar. Búgingi kınoteatr jú­ıesi – bıznes kózi.

Alaıda ónim usynýshylar onyń sapasyna tikeleı jaýapty. Sa­tylymy jaqsy dep rýhanı ja­ýap­kershilikti umytýǵa bolmaıdy. Azǵyndyqty nasıhattaý, sapasyz ıdeıalardy tyqpalaý – bul rýha­nı qylmys. Satýdyń basty sharty – aqsha qýyp, ashkózdiktiń sońyna túsý emes, onyń barlyq mádenı talaptaryna saı, naryqqa, aýdıtorııaǵa paıdaly ári sapaly ónim usyný.

Qazirgi fılmderde eń birinshi dınamıka mańyzdy. Ekinshi ıdeıa. Úshinshi jetkizý tiliń. Qyzyqsyz bolsa, qaramaıdy. Kórermendi ekrannyń aldynda qınap ustaı al­­maısyń. Tańdaý erkindigi bar. О́tken tarıhqa qaraǵanda, kele­shektegi ǵaryshtyq hıkaıalar qyzyq­ty. Fantastıka. Bizde bul janr damymaǵan. Kınogerlerge kóbirek izdený kerek.

Sheberligi jetpeı jatatyn kezder bolady. Eski saryn eshkimge qyzyq emes. Kún saıyn damýdyń jańa joldaryn tańdaýymyzǵa týra keledi. Tásilder. Erekshelikter. Jet­kizýdiń joldary. Búgingi ǵa­rysh­­tyq ǵasyrdyń tili de bó­lek. Oılaý júıemizde kúrdeli quby­lystar júrip jatyr. Otandyq kınogerler osyny moıyndaýy kerek. Álemde ne bolyp jatqanyn kó­birek zerttep, izdenip, árbirden soń halyqaralyq prokatta qandaı ba­ǵyttaǵy fılm­der jetistikke jetip jatyr sony baqylaý mańyzdy.

Kórermenderdiń óresi ósken. Qazir eshkim aqymaq emes. Aldan­­baıdy. Árbir adamnyń qolyn­da uıaly telefon arqyly álem­di basqarýdyń tetigi tur. Jańalyq­tardan habardar. Ár eldiń úzdik fılmderiniń úlgisin qaraıdy. Sa­lys­tyrady. Oı túıedi. Qory­tyndyǵa keledi. О́zimizdiń otandyq fılmderge baǵa beredi. Kóńil tolmaıtyn qubylys joq emes.

Eger osy «óner, ıdeologııa, bıznes» úsheýiniń tuǵyryn bir maqsatqa birik­tire alatyn sheberlik bolsa onda sózsiz halyqaralyq prokatta da moıyndalamyz. Oskar alǵan týyndylardyń kópshiligi osy úsh tuǵyrdyń ólshemine saı bolǵan soń ǵana myqty. Bizde bir talaby es­kerilse, ekinshi jaǵy ókinishke qaraı, aqsap jatady.

Gúlzat KО́BEK,

kınosynshy,

О́nertaný PhD doktory, «Turan» ýnıversıtetiniń professory