Darynsyz qolbasshylardyń kesirinen qorshaýda qalyp, amalsyz berilgenine nemese jaralanyp, tipti esinen aırylyp qalyp, jaýdyń qolyna túsip qalǵanyna qaramastan Stalın barlyq tutqynǵa túskenderdi «satqyndar», «Otanǵa opasyzdyq jasaǵandar» dep baǵalady. Munyń ózi tutqyndaǵy 5 mln soldattyń halin tipti aýyrlata tústi. Tipti olardyń tyldaǵy týǵan-týysqandaryna da qysastyq jasalyp, «satqynnyń otbasy» degen jala jabyldy. Mundaı otbasylarǵa ókimet beretin járdemaqy múlde qysqartyldy. Olardyń balalary men áıelderi únemi shetqaqpaılyq kórip, jaltańkóz bolyp júrdi. Oqýǵa, jumysqa qabyldaýda olarǵa shek qoıyldy.
1945 jyly soǵys aıaqtalǵanda bosatylǵan barlyq tutqyndardy NKVD qaıtadan tutqyndap, birneshe jyldan bas bostandyǵynan aıyrdy. Al órkenıetti, memleketi halqyna qyzmet etetin Germanııa tutqynǵa túsip, Keńes túrmesinde zardap shekken óziniń tutqyndaryna birneshe jyl boıy ótemaqy tólep turǵan. 1956 jyldan 2015 jylǵa Býndestag bul shyǵynǵa 70 mlrd eýro jumsaǵan eken. Ol ol ma, Germanııa ókimeti nemisterdiń tutqynynda bolǵan Keńes azamattaryna da 2500 eýrodan ótemaqy tóledi. Muny burynǵy tutqyndar arasynan 367 adam aldy.
Áskerı tutqyndardy jáne olardyń otbasy múshelerin aqtaý týraly Qaýlyny Keńes ókimeti tek, 1956 jyly ǵana qabyldaǵan. Bul qujattyń ataýy «Ob ýstranenıı posledstvıı grýbyh narýshenıı zakonnostı v otnoshenıı byvshıh voennoplennyh ı chlenov ıh semeı» dep atalatyn edi. Ol tutqynǵa túskender men olardyń otbasylaryn aqtaǵanymen eshqandaı ótemaqy tóleý týraly múlde aýyzǵa almady.
Germanııadaǵy Keńes tutqyndarynyń taǵdyry da óte aýyr bolǵan. Soǵysqa deıin Germanııa Osvensım (1940 j.), Býhenvald (1937 j.), Maýthaýzen (1938 j.), Shtýtgof (1939 j.), Ravensbrıýk (1938 j). tutqyndardyń konsentrasııalyq lagerlerin turǵyzǵan. Keńes soldattary osy lagerlerde bolǵan. Sonymen birge Shtalag degen qosymsha, turaqty lagerler uıymdastyrylǵan. Al Dýlag degenderi temirjol boıyna ákelingen tutqyndardy ýaqytsha qamaıtyn oryn bolǵan. Árıne, mıllıondaǵan tutqyndardy ornalastyrý, olarǵa jumys taýyp berý nemisterge de ońaı bolmaǵan. Olar Shtalagtardy Keńes odaǵynan basyp alǵan jerlerge de uıymdastyrǵan. Máselen, Smolensk qalasynda 1942 jyly 20 myń, 1941 jyly Rıgada 40 myń adam sııatyn Shtalagtar uıymdastyrǵan.
Germanııanyń ózi soǵysqa deıin 17 áskerı okrýgke bólingen. Olar Rım sıfrlarymen belgilengen. Mysaly, Kensberg «I» okrýg bolsa, onda uıymdastyrylǵan Shtalag I dep belgilenedi. Sondaı-aq Mıýnster okrýgy VI sanymen belgilengen.
2010 jyly Germanııadaǵy Qazaqstan elshiligi GFR ókimetiniń qoldaýymen «Armanda ketken bozdaqtar» degen kitap shyǵarǵan. Onda II Dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Germanııanyń lagerlerinde bolǵan alty myńnan artyq qazaqstandyqtardyń tizimi bar. Sonyń ishinde 200-den artyǵy soltústikqazaqstandyqtar.
Osy kitaptyń arqasynda kóptegen jerlesterimiz ózderiniń «habarsyz ketti» degen qaǵaz kelgen atalarynyń derekterin tabýyna múmkindik aldy. Sonyń ishinde Shtalag VI lagerinde bolǵan birneshe qazaq bar. «VI» sany kórsetilgen soń ol Mıýnster okrýgyndegi lager degen sóz ekeni belgili. Osy lagerde bolyp, qaza tapqan Sultanǵalıev K.S. degen marqumnyń deregi de bar. 1904 jyly týǵan ol 1942 jyly Kýrskiniń túbinde tutqynǵa túsken eken. Lagerde qaıtys bolyp, Bolhen degen zıratqa jerlengen.
1904 jyly Soltústikte týǵan taǵy bir aǵamyz Turǵymbaev Ospan 1942 jyly Harkovte tutqynǵa túsipti. 1944 jyly lagerde qaza tabady. Sondaı-aq soltústikqazaqstandyqtar arasynan lagerlerde qaza bolǵan Ramazan Álǵaparov (M.Jumabaev aýdany), Aıtmaǵambet Baltabaev (áskerge Petropavl qalasynan shaqyrylǵan), Temirǵalı Junysov (Aqqaıyń aýdany), Esjan Saqypkereev (Sulýkól aýyly) jáne basqalardyń esimderi belgili bolyp otyr.
Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıviniń dırektory Sáýle Málikovanyń aıtýyna qaraǵanda, ókinishke qaraı, esimderi belgili bolǵan aǵalarymyzdyń eshqaısynyń da týystary tabylmaǵan. Bálkı, basqa jerlerge kóship ketti me nemese urpaq qalmaǵan boldy ma, belgisiz.
Árıne, adamnyń ólgen soń topyraqqa aınalatynyn aıtyp bizdiń halqymyz olardyń rýhyna quran baǵyshtaýmen ǵana shekteledi. Degenmen, týystarynyń qaı jerde jatqanyn bilgenniń artyǵy bolmaıdy ǵoı.
Soltústik Qazaqstan oblysy
