Prezıdenttik ınstıtýt – memlekettilik tiregi

Basqarýdyń zamanaýı júıesin qalyptastyrý, onyń sodan keıingi jańǵyrtylýy, áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýdyń túrli kezeńinde memleket aldynda turǵan mindetter spektriniń ózgeristerine beıimdelýi – Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń zor eńbeginiń nátıjesi. Bul úderistiń ózindik ereksheligi – onyń Keńestik saıa­sı júıeniń ózinde bastalyp, keıinnen táýelsiz Qazaqstan jaǵdaıynda ábden pisip-jetilýi.   

Tarıh kórsetkendeı, memlekettik bılik qyzmetiniń Keńes Odaǵynda jáne sosıalıstik júıe elderinde qoldanylǵan partııalyq-memlekettik tetigi jahandyq ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası mindetterdi sheshýge qabiletsizdigin baıqatty ári qoǵamdyq damý jolyndaǵy kedergige aınaldy.

Sóıtip 1990 jyldardyń basyna qaraı respýblıka ómirinde Kom­par­tııanyń basqarýshy rólinen aıyrylýy saldarynan bılik júıesinde vakýým paıda bolǵany aıqyndala tústi. Burynǵy bılik ınstıtýttary men qury­lymdary, keńestik ákimshilik-komandalyq júıeniń sarqynshaqtary qoǵam qurylymynyń jańa túriniń talaptaryna saı bola almady. Joǵary, atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bıliktiń fýnksııalaryn boıyna jınaqtaǵan, Joǵarǵy Keńes bastap turǵan depýtattar keńesiniń arhaıkalyq júıesiniń tolyqqandy basshylyqty qamtamasyz etýge talpynystary sátsiz bolyp shyqty. Ábden tyǵyryqqa tirelip, barynsha tez jáne tıimdi sheshýdi talap etetin túıtkilderdiń kóptiginen týyndaǵan áleýmettik shıryǵys shegine jetkenin kórsetken mıtıngter, ereýilder, basqa da jappaı belsendi qarsylyq kórinisteri sol jyldardyń shynaıy sıpatyna aınaldy.

Basqarýdyń eski modeliniń kemshi­likteri – tóreshildik, biliksizdik, organdar men laýazymdy adamdardyń jeke jaýapkershiliginiń joqtyǵy aıqyn kórinip turdy. Basqarý júıesiniń buryn­ǵy qurylymyn ózgertý ǵana elge qa­jetti serpin bere alatynyn túsingen Nursultan Nazarbaev  bılik tarmaq­taryn aıqyn jiktep, bólisý qaǵıdatyn engizý isimen belsene aınalysty. Sol kúsh-jigerdiń arqasynda birtindep elde pármendi prezıdenttik bılik, eki palataly kásibı parlament jáne táýelsiz sot júıesi túrindegi negizgi saıası ınstıtýttar qalyptasa bastady.

1990 jylǵy 24 sáýirde Qazaq KSR Prezıdenti laýazymynyń bel­gi­lenýi respýblıkadaǵy saıa­sı bılik transformasııasynyń túp bastaýy boldy. Ol kezge deıin Nursultan Nazarbaev keńestik Qazaq­stannyń joǵary partııalyq jáne sharýa­shylyq laýazymdarynda tabys­ty jumys tájirıbesi jetkilikti, moıyn­dalǵan kóshbasshysyna aınalǵan-dy. Respýblıka halqy arasynda ol keńinen tanylyp, bıik bedelge ıe bolǵan edi, sondyqtan onyń Qazaq KSR Prezıdenti laýazymyna balamasyz taǵaıyndalýy daý týdyrǵan joq. 

Bul tańdaý respýblıkanyń basqarý­shylyq qurylymynda qajettigi obektıvti sebepterden týyndaǵan jańa memlekettik ınstıtýttyń paıda bolǵanyn kórsetip berdi. Eń aldymen aıtar nárse, álemdegi saıası úderister tájirıbesi qıly kezeńderde bıliktiń shoǵyrlanýyn arttyrý arqyly memleket óz rólin aıtarlyqtaı kúsheıtetinin ańdatady. Kezekten tys mindetterdi jedel sheshý úshin onyń fýnksııalary men ókilettikteri keńeıtiledi. Qazaqstanǵa qatysty alǵanda áńgime halyqtyń turmys deńgeıi kúrt tómendeýine, áleýmettik  baǵyttan aýytqýǵa jáne basqa da kóptegen kúrdeli túıtkilge ákelip soqtyrǵan júıe daǵdarysyn bas­tan ótkergen qoǵamdy turaqtandyryp, nyǵaıta alatyn memlekettik qury­lymnyń jańa formasy jóninde edi.

Jumyldyrýshy faktordan basqa da jaıttar óte ózekti boldy. Atap aıtqanda, naqty egemendikti, strategııalyq jos­parlaý isin júzege asyrý jáne kózdelip otyrǵan ózgeristerdi jasaý, tıimdi syrtqy saıasat qalyptastyrý qajettigi týyndaǵan edi. Budan bólek, halyqtyń kópultty jáne kópkonfessııaly quramy, respýblıka aýmaǵynyń orasan keńdigi, Semeı ıadrolyq polıgony men Aral tóńiregi, taǵy basqa da sondaı aýqymdy ekologııalyq apat aımaqtarynyń bolýy óte mańyzdy máseleler sanalatyn.

Qajetti bılik ókilettikteri bar pre­zı­denttik ınstıtýt qana basqarý­dyń qalyptasý ústindegi jańa mode­liniń ornyqtylyǵyn, saıası jáne ekono­mıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz ete alatyn. Ekonomıkalyq beıberekettik, túbegeıli saıası, áleýmettik, mádenı ózgerister, quqyqtyq nıgılızm, paıda bolyp jatqan saıası partııalar ınstıtýtynyń álsizdigi jaǵdaıynda tranzıt kezeńindegi Qazaqstan úshin prezıdenttik basqarý formasynyń tańdalýy birden-bir durys sheshim edi.

Tutastaı alǵanda, prezıdenttik ınstıtýt egemen Qazaqstannyń búkil memlekettik basqarý qurylymynyń negizgi tiregine aınaldy. Onyń qalyptasýy Halyq depýtattary keńesteriniń tolyq bıligi qaǵıdatyna negizdelgen Keńestik respýblıkadan bılikti tarmaqtarǵa bólýdi qarastyratyn prezıdenttik respýblıkaǵa kóshýdiń jalpy úderisi aıasynda ótti.

Atalǵan qaǵıdat alǵash 1990 jylǵy qazanda Nursultan Nazarbaevtyń qajyr­lylyǵynyń arqasynda qabyldanǵan «Qazaq KSR-iniń memlekettik egemen­digi týraly» deklarasııada bekitildi. Onyń erejelerine sáıkes sol kezdegi Joǵarǵy Keńes – bıliktiń zań shyǵa­rý­shy tarmaǵynyń, Prezıdent – basqa­rý­shylyq-atqarýshylyq tarmaǵynyń, al Joǵarǵy Sot sot bıliginiń qyzmetin atqaratyn.

Saılaý júıesin reformalaý da sol kezde bastaldy. Máselen, 1991 jylǵy 16 qazanda «Qazaq KSR Prezıdentin saılaý týraly» zańnyń qabyldanýy arqasynda Memleket basshysyn jańasha – búkil halyqtyń daýys berýi arqyly saılaý tártibi bekitildi. 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda saılaýshylardyń 88,2%-y qatysqan Qazaqstandaǵy alǵash­qy osyndaı búkilhalyqtyq saılaýda Nursultan Nazarbaev 98,8% daýyspen saılandy. 

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi 1990 jyly 20 qarashada qabyldaǵan «Mem­lekettik bılik pen Qazaq KSR-iniń bas­qarý qurylymyn jetildirý, Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi zańyna) ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań aıasynda Prezıdent bir mezgilde res­pýblıka basshysy da, bıliktiń atqa­rý­shy jáne basqarýshy organynyń da basshysy boldy.

Prezıdenttik ınstıtýtty odan ári nyǵaıtý Qazaqstannyń egemen memleket retindegi damýy jaǵdaıynda is­ke asyryldy. Máselen, Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Prezıdentiniń mártebesi alǵash ret konstıtýsııalyq deńgeıde belgi­lendi. Atalǵan ereje 1991 jyl­ǵy 16 jel­toq­sandaǵy «Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń memlekettik táýelsizdigi týraly» konstıtýsııalyq zań arqyly bekitildi.

1992-1993 jyldary jergilikti ákim­shilikter men eski júıedegi keńestik depýtattardyń bir-biriniń qyzmetin qaıtalaýyn, básekelestigin joıý qa­jet­tiginen týyndaǵan prezıdenttik bıliktiń qalyptasý úderisi júrip jatty. Burynǵy atqarý komıtetteri jańasha quryldy. 1993 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń jergilikti basqarý jáne atqarý organdary týraly zańǵa sáıkes jergilikti ákimshilikter basshylary paıda boldy. Jergilikti jańa ókildi organdar – máslıhattar quryldy.

Alaıda prezıdenttik jáne parla­menttik basqarý formasynyń qaısysy durys ekeni jónindegi pikirtalas, Jo­ǵarǵy Keńestiń birqatar baqylaý fýnksııa­syn Prezıdentke bergisi kelmeýi bılik ókilettikterin bólý máselesinde aıtar­lyqtaı qıyndyq týyndatty. Sóıtip Parlament pen Prezıdenttiń ókilet­tigin naqty aıqyndaý máselesi aıryq­sha mańyzǵa ıe bolyp, kezek kút­tirmes sıpat aldy.

Máselen, 1993 jylǵy Konstıtýsııa aıasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Memleket basshysy retinde atqarýshy bıliktiń birtutas júıesine basshylyq etti. Úkimet Mınıstrler Kabıneti atynan Prezıdent aldynda da, Joǵarǵy Keńes aldynda da jaýapkershilik arqalady. О́z kezeginde bul organ óz betinshe Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar qabyldap, engizý, referendým týraly sheshim qabyldaý quqyǵyn ıelendi, sondaı-aq respýblıka Prezıdentiniń  memlekettiń Premer-Mınıstri men basqa da joǵary laýazymdy tulǵalaryn taǵaıyndaýyna kelisim beretin boldy. Joǵarǵy Keńeske bılik ókilettiginiń mundaı shekten tys shoǵyrlandyrylýy bılikti bólý qaǵıdatyna qaıshy keletin. 1993 jylǵy Konstıtýsııa erejeleriniń olqylyǵy, sonyń ishinde onda bıliktiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaqtary arasyndaǵy qaqtyǵystyń túıinin sheshý tetikteriniń, Qazaqstan qoǵamyn damytý basymdyqtary men maqsattarynyń bolmaýy saıası turaqsyzdyq ahýalyn týdyrdy. Is júzinde qos bılik kórinisi shynaıy jaǵdaıǵa aınalyp, sol tusta qoldanystaǵy prezıdenttik bılik vertıkalymen qatar Keńester qurylymy da saqtalyp qaldy.

Mundaı qaıshylyqtar men belgi­­siz­­dikter 1995 jylǵy 30 tamyzda búkil el halqynyń 90,6%-y qatys­qan jalpyulttyq referendýmda maqul­danǵan jańa Konstıtýsııada túbegeıli joıyldy. Referendýmǵa qatysý­shy­lardyń 90%-y jańa Konstıtýsııaǵa daýys berdi. Ony aldyn ala talqylaý keń jáne ashyq túrde ótti:  30 myńdaı eskertpe jáne  usynys túsip, Negizgi zań mátinine 1100-den astam  túzetý engizildi. Jańa Ata zańǵa sáıkes Qazaqstan halqy – bıliktiń birden-bir qaınar kózi, al qoǵamdyq kelisim, saıası turaqtylyq, ekonomıkalyq damý, Qazaqstan patrıotızmi, memleket ómiriniń eń mańyzdy máselelerin demokratııalyq jolmen sheshý úrdisi memlekettiliktiń negizgi qaǵıdattary bolyp jarııalandy.

Atalǵan qujatqa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynda basqarýdyń prezı­den­t­tik formasy ornyǵyp, bılik ókilet­tikterin bólý tetiginiń ózgerýine jol ashty.

Prezıdenttik ınstıtýt saıası júıeniń ortalyq býynyna aınalyp, bıliktiń ózge tarmaqtary ústindegi saıası-quqyqtyq qondyrma qyzmetine ıe boldy. Mundaı joǵary mártebe olardyń ózara tıimdi is-áreketin qamtamasyz etip, Memleket basshysyna joǵarǵy arbıtr, Konstıtýsııanyń, adamnyń jáne azamattyń quqyǵy men bostandyǵynyń kepili bolýyna múmkindik týǵyzdy.

Úkimet atqarýshy organdar júıesine basshylyq etip, olardyń qyzmetine jetekshilik jasady jáne derbes basqarý sheshimderin qabyldady. Prezıdenttiń Úkimetti jasaqtaýdaǵy, onyń qyzme­tiniń strategııalyq baǵyttaryn aıqyn­daý­daǵy basym artyqshylyǵy da, sondaı-aq Úkimettiń Prezıdent aldyn­daǵy eseptiligi de saqtalyp qaldy. Kons­tıtýsııada demokratııalyq jańǵyrýdyń baǵdarlary aıqyndalyp, bılikti bólisý qaǵıdattary bekitildi jáne shekteýler men arasalmaqtar tetigi naqtylandy.

Bul Konstıtýsııa aıasynda burynǵy Konstıtýsııalyq Sotty almastyratyn jańa memlekettik organ – Konstıtý­sııalyq Keńestiń mártebesi beki­tildi. Qa­zaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev­tyń pikirinshe, «prezıdenttik basqarý formasy jaǵdaıynda Konstıtýsııalyq Keńes – Konstıtýsııanyń zańdylyǵyn saqtaıtyn organnyń meılinshe ońtaı­ly modeli. Ol elde qoldanylatyn zańna­malyq aktilerdiń sapasyna kepil­dik beretin ózindik bir qosalqy súzgi qyzmetin atqarýǵa tıis. Bul rette ol saıası daý-damaıdan syrt turady». Budan bólek, jańa  Konstıtýsııa arqyly jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýty moıyndaldy, al bul jergilikti deńgeıde sheshim qabyldaýǵa múmkindik berdi.

Negizgi zań memlekettik bıliktiń ár tarmaǵynyń qyzmet salasyn naq­ty aıqyndap bergendikten, onyń tıim­diligin arttyrýǵa septigin tıgizdi. Jańa Konstıtýsııa Qazaqstandaǵy saıası úderistiń turaqtaný kezeńiniń aıqyndalýyna, onyń ári qaraı syndarly baǵytta damýyna múmkindik týǵyzdy. Bul jaıt Prezıdenttiń 1997 jylǵy «Qazaqstan-2030: órkendeý, qaýipsizdik jáne barsha qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń jaqsarýy» atty joldaýynda kórinis tapqan  uzaqmerzimdi strategııalyq josparlaý jumysyn zerdeleýge múmkindik berdi. Bul strategııalyq qujat Memleket basshysynyń sodan keıingi birqatar jarlyǵy ar­qyly tııanaqtalyp, onyń ár jylǵy joldaýlary negizinde naqtylandy jáne Úkimettiń baǵdarlamalarymen qamta­masyz etildi. Qazaqstan sol kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq transformasııa jaǵdaıynyń ózinde-aq tek aǵymdaǵy máselelerdi ǵana sheshýmen shektelmeı, aldyna maqsat qoıyp, bolashaqtaǵy damý basymdyqtaryn belgilegen postkeńestik keńistiktegi elder arasyndaǵy sanaýly memlekettiń birine aınaldy.

Jalpy alǵanda, pármendi prezı­denttik bılik modeliniń qalyptasýy arqasynda eń basty kózdegen maq­satqa – eldi 1990 jyldardyń aýyr daǵ­darysynan alyp shyǵýǵa jáne ony jańǵyrtýdyń júıeli sharalaryn júzege asyrýǵa qol jetti. Máselen, Joǵarǵy Keńestiń qyzmeti toqtaǵannan keıin 1995 jylǵy naýryzda Qazaqstan Prezıdenti óz moınyna ýaqytsha qosalqy ókilettikter júktedi. Sonshalyq qıyn kezeńde el taǵdyry úshin orasan zor tarıhı jaýapkershilik alǵan Nursultan Nazarbaev tyǵyz merzim ishinde qajetti zańnamalyq bazanyń qalyptasýyna múmkindik týǵyza otyryp, óziniń bar kúsh-jigerin, basqarýshylyq tájirıbesi men bilimin reformalar barysyn jedeldetýge jumsady.    

Prezıdenttiń ókilettigin uzartý máselesi boıynsha 1995 jylǵy 29 sáýirde ótken respýblıkalyq referendým qorytyndysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamalary men saıasatyn qoǵamnyń óte joǵary deńgeıde qoldap otyrǵanyn kórsetip berdi. N.Á.Nazarbaevtyń ókilettigin uzartý úshin 7 932 834 adam nemese referendýmǵa qatysqandardyń 95,46%-y daýys berdi. Qazaqstandyqtar aýqymdy jańarýlar úderisinde saıası turaqtylyqty saq­taý­dyń mańyzdylyǵyn sezine otyryp, júrgizilip jatqan reformalardyń eleýli nátıjelerine kýá boldy.

Budan keıingi jyldary Tuńǵysh Prezıdenttiń saıası baǵytyna halyqtyń kórsetken qoldaýy tek nyǵaıa berdi, el­degi prezıdent saılaýynyń báriniń nátı­jesi sonyń jarqyn dáleline aınaldy.

Mysaly, 1999 jylǵy 10 qańtarda ót­ken saılaýda N.Á.Nazarbaevqa 5 846 817 adam nemese saılaýǵa qatysý­shy­lar­dyń 79,78%-y daýys berdi. 2005 jyl­ǵy 4 jeltoqsandaǵy saılaýda N.Á.Nazarbaevqa óz daýysyn 6 147 517 adam ne­mese daýys berýge qatysqan saı­laý­­shy­­lardyń 91,15%-y berdi. 8 279 227 adam qatysqan 2011 jylǵy 3 sáýir­degi Pre­zıdent saılaýynyń qory­tyndysy bo­ıynsha, saılaýshylardyń 95,55%-y N.Á.Nazarbaevqa daýys bergen. 2015 jylǵy 26 sáýirde ótken, N.Á.Nazarbaev qatysqan keıingi Pre­zı­dent saı­laýy onyń memlekettik qyz­metin qo­ǵamnyń qoldaýynyń deńgeıi joǵary eke­ni­niń kórnekti úlgisi boldy. Saı­laýǵa qa­tys­qan 9090920 adamnyń 97,75%-y daýysyn N.Á.Nazarbaevqa berdi.

Búkil halyqtyń osynsha bıik deń­geıdegi senimine ıe bola otyryp, Nursultan Nazarbaev tranzıttiń kúrdeli máselelerin demokratııaly, syndarly túrde sheshý jolynda ózi tańdap alǵan stra­tegııasyn bekem ustandy. Munyń kórnekti mysaly – 1999 jylǵy 10 qańtar­daǵy saılaý nátıjesinde onyń prezı­denttik ókilettigi merziminiń bir jylǵa,  sondaı-aq 2011 jylǵy 3 sáýir­degi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıden­tiniń kezekten tys saılaýy esebinen taǵy eki jylǵa jýyq ýaqytqa qysqartylýy.

Osylaısha, daǵdarysty eńserý jáne basqarý júıesiniń qalyptasý kezeńindegi bılik ókilettikteriniń shoǵyrlandyrylýy Qazaqstandaǵy lıberaldyq qundylyqtardy baǵdar etken jańa qoǵam qalyptasýynyń kúrdeli máselelerin sheshýdiń qajetti sharty boldy. Damýdyń progressıvtik vektoryn batyl jaqtaýshy retinde Nursultan Nazarbaev demokratııalandyrý úderisin ilgeriletýge baǵyttalǵan sharalardy birtindep, júıeli túrde iske asyryp otyrdy. Máselen, Qazaqstan halqyna arnaǵan 1998 jylǵy úndeýinde ol el Konstıtýsııasyna saılaý júıesin jetildirýge, adal jáne ádiletti saılaý ótkizýge, saıası partııalar rólin art­tyrýǵa, Parlament quzyretin keńeıtýge, azamattyq qoǵamdy damytýǵa, baspasóz bostandyǵyn qamtamasyz etýge, táýel­siz sot júıesin qalyptastyrýǵa, úki­met  organdaryndaǵy áıelder sanyn ulǵaı­týǵa qatysty túzetýler engizýdi usyndy.

Qabyldanǵan «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań eldiń saıası ınstıtýttarynyń odan ári qaraı damýyna serpin berdi. Qa­zaqstannyń saıası tarıhynda birinshi ret saılaý júıesindegi proporsıonaldy ókilettilik qaǵıdaty engizildi. Májilis depýtattarynyń sany 77-ge deıin ósip, olardyń arasynan 10 depýtat partııalyq tizim boıynsha saılanatyn boldy. Konstıtýsııany ózgertý jáne Úkimetti baqylaý máselelerine qatysty Parlamenttiń quzyreti aıtarlyqtaı keńeıtildi. Sottyń alqa bılerdiń qatysýymen taǵaıyndalýy táýelsiz sot júıesiniń mańyzdy tetigine aınaldy. Sonymen qatar, prezıdent qaı­tys bolǵan nemese doǵarysqa ketken jaǵdaıda onyń laýazymyn ýaqytsha ıelene turý tártibi jónindegi ereje bekitilip, munyń mynadaı rettilik boıynsha júzege asyrylýy qarastyryldy: Senat Tóraǵasy – Májilis Tóraǵasy – Premer-Mınıstr. Prezıdent ókilettiginiń merzimi jeti jylǵa deıin, Senat depýtatynyń merzimi alty, al Májilis depýtatynyń merzimi bes jylǵa deıin ulǵaıtyldy. 

Memlekettiliktiń qalypta­sýy­nyń meılinshe jaýapty kezeń­inde Nursultan Nazarbaevtyń basshy­ly­ǵymen qol jetkizilgen, elde júzege asyrylǵan reformalardyń oń nátı­je­leri qoǵamda keńinen qoldaý tabýynyń arqasynda 2000 jylǵy 20 shildede el Parlamentiniń «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­­zı­denti týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstı­týsııa­­lyq zańyn qabyldaýyna alǵyshart jasaldy. Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyt­tary­nyń sabaqtastyǵyn, eldegi budan arǵy áleýmettik-ekonomıkalyq, demokra­tııalyq ózgeristerdi qamtamasyz etý maq­satymen depýtattar Tuńǵysh Prezı­denttiń táýelsiz jańa memlekettiń negizin salýshy, Qazaqstan halqynyń birligin, Konstıtýsııanyń, adam jáne azamattyń quqyǵy men bostandyǵynyń qorǵalýyn qamtamasyz etken Elbasy retindegi saıası-quqyqtyq ornyn aıqyndady. Tuńǵysh Prezıdentke onyń biregeı tarıhı mıssııasyna saı Qazaqstan halqyna jáne memlekettik organdarǵa mindetti túrde qaralýǵa tıisti máseleler bo­ıynsha bastamashylyqpen úndeý arnaý, Parlament aldynda, Úkimet otyrys­tarynda sóz sóıleý, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Qaýipsizdik keńesin basqarý, Konstıtýsııalyq keńestiń quramyna kirý quqyǵy ómir boıyna bekitilip berildi.  

Áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń 2000-jyldar basynda oń qarqyn alýy qoǵam tarapynan jańa suranystardy jáne eldiń saıası júıesine degen talapty jandandyrýǵa áserin tıgizdi.

Damýdyń qarqyndy úderisterin jete sezingen Nursultan Nazarbaev 2002 jyly qoǵamdy bolashaqta lıberaldandyrý jáne saıası reformalardy ilgeriletý týraly jalpyulttyq dıalogqa bastamashylyq etti. Birneshe jyl boıy bul dıalog keń aýqymdaǵy qoǵamdyq-saıası kúshterdiń, azamattyq qoǵam ókilderiniń, belgili saıası qaırat­kerler men sarapshylardyń, sondaı-aq memlekettik qurylymdar ókilderiniń qatysýymen respýblıkalyq deńgeıdegi komıssııa  formatynda ótti. Osy jumys­tyń nátıjesinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev Negizgi Zańǵa tıisti ózgerister toptamasyn engizdi. El Par­lamenti 2007 jylǵy 21 mamyrda Memleket basshysy bastamashylyq etken «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qabyldady. Lıberaldy saıası jańarýlar úderisimen úılesim tapqan bul konstıtýsııalyq  reforma arqyly prezıdenttik-parlamenttik basqarý formasyna baǵyttalǵan qozǵalys vektory aıqyndaldy. О́zgeristerge sáıkes, bılik ókilettikterin qaıta bólý jáne Parlamenttiń rólin arttyrý jaıy qarastyryldy. Májilistiń Úkimetke de, árbir mınıstrge de senimsizdik tanytý úderisi jeńildetildi. Parlament Konstıtýsııalyq keńestiń, Ortalyq saılaý komıssııasynyń jáne Esep komıtetiniń úshten ekisin quraý quqyǵyn ıelendi. Premer-mınıstrdi tómengi Palata depýtattarynyń kópshiliginiń kelisimimen Prezıdent taǵaıyndaıtyn boldy. Sondaı-aq proporsıonaldy saılaý júıesine kóshý konstıtýsııalyq reforma arqyly belgilendi. Senat pen Májilis depýtattarynyń sany 154 adamǵa deıin kóbeıdi. Negizin máslıhattar quraıtyn jergilikti ózin ózi basqarý júıesi damydy. Atap aıtqanda, jergilikti ókildi organdar depýtattary ókilettiginiń merzimi bes jylǵa deıin ulǵaıtyldy. Máslıhattyń ákimge senimsizdik tanytý rásimi jeńildetildi.

Sot júıesi jetildirildi, sýdıa laýazymyna usynylatyn kandıdattar­dy irikteý  fýnksııasy Joǵary Sot Keńe­­siniń qaraýyna berildi. Qazaq­stan halqy Assambleıasyna konstıtý­sııalyq mártebe berý jáne onyń el Parla­mentindegi ókilet­tiligin qamtamasyz etý arqyly bul organdy nyǵaıtý sharala­ry qaras­tyryldy. Prezıdenttiń laýazym­dyq óki­lettiginiń merzimi burynǵy jeti jyldyń ornyna bes jyl bolyp belgilendi.

Budan bólek, memleket pen qoǵam ınstıtýttaryn demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan naqty is-áreketter qaras­tyryldy. 2007 jylǵy reforma Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń memleket negizderin aldaǵy ýaqytta ortaq umtylys nátıjesi arqyly nyǵaıtýǵa degen saıası realızmi men strategııalyq ustanymynyń aıqyn kórsetkishine aınaldy. 

2001-2006 jyldary elde memlekettik bılikti ortalyqsyzdandyrý jáne memlekettik bıliktiń keıbir fýnksııalaryn jergilikti jerlerge berý sharalary bir mezgilde júzege asyryldy. Saılaý týraly zańnamaǵa eleýli ózgerister engizildi, tómengi deńgeıdegi ákimderdi saılaý eksperımentteri júrgizildi. Oǵan qosa barlyq ákimderdiń halyq aldynda esep berý tájirıbesi engizildi, sondaı-aq úkimettik emes uıymdardy memlekettik áleýmettik tapsyrys aıasynda memlekettik organdar qyzmetine tartý sharalary qabyldandy.

Nursultan Nazarbaev 2007 jylǵy  28 aqpanda Qazaqstan halqyna arnaǵan «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty Joldaýynda saıası tranzıttiń elimizdegi modelin qalyptastyrý qajettigin aıtty. Onyń erekshelikteri, Memleket basshysynyń pikirinshe, mynalar: prezıdenttik basqarý formasyn saqtaý, reformalardyń kezeń-kezeńmen júrgizilýi, qabyldanatyn sheshimderdiń teńgerimdiligi, negizgi saıası kúshterdiń birigýi.

Qazaqstandaǵy saıası reformalar barysy kórsetkendeı, prezıdenttik ınstıtýt jańarýlardyń bastamashysy jáne iske asyrýshysy retinde bul úderiste mańyzdy ról atqardy. Qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń 15 jyldyǵyna arnalǵan «Konstıtýsııa – memlekettiń demokratııalyq damýynyń negizi» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev bylaı dedi: «Qazaqstanda halyqtyń absolıýtti qoldaýymen pármendi prezıdenttik bılik ornyqty. Memlekettiliktiń qalyptasýy, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası jańǵyrý  jaǵdaıynda joǵary bıliktiń álsiz bolýǵa haqy joq. Postkeńestik keńistiktegi kóptegen elderdiń memleket qurýdaǵy sátsiz tájirıbeleri sony kórsetti. Qazaqstanda konstıtýsııalyq damýdyń 15 jyly ishinde birde-bir saıası daǵdarys bolǵan emes. Barlyq másele birtutas memlekettik bılik tarmaqtarynyń ózara árekettestigi týraly konstıtýsııalyq erejeler negizinde sheshilip otyrdy».

Odan keıingi jyldary da Qazaqstan qoǵamyn reformalaý úderisi  óziniń údemeli túrde damýyn jalǵastyrdy. Nursultan Nazarbaev 2015 jylǵy naý­ryzda memlekettik apparatty jań­ǵyrtýǵa, zańnyń ústemdigin qamta­masyz etýge, ekonomıkany ındýstrııalan­dyrý men ártaraptandyrýǵa, qazaq­standyq biregeılikti nyǵaıtýǵa jáne trans­parentti ári esepti memleket qalyp­tastyrýǵa baǵyttalǵan Instı­týsıonaldyq bes reforma baǵdar­lamasyn jarııa etti. Atalǵan maqsat­tarǵa qol jetkizý arqyly kezeń-keze­ńimen júzege asyrylatyn, Prezı­dentten bılik ókilettikterin Par­lament pen Úkimetke bólip berý qaras­tyrylatyn kelesi konstıtýsııalyq re­formaǵa jol ashylatyn edi. 2017 jylǵy 11 qańtarda ókilettikterdi bı­lik tarmaqtary arasynda qaıta bólý máse­leleri jónindegi jumys toby quryldy. Konstıtýsııalyq túzetýler jobasyn talqylaý jalpyhalyqtyq sıpat alyp, oǵan eki mıllıondaı adam atsalysty. Konstıtýsııa baptarynyń úshten ekisine qatysty alty myń usynys tústi.

Osylaısha, 2017 jylǵy 6 naýryzda Parlament qabyldap, al odan keıin 2017 jylǵy 10 naýryzda Prezıdent N.Á.Nazarbaev qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań boıynsha Konstıtýsııanyń 25 babyna túzetý engizildi. Qazaqstan tereń saıası jańǵyrý kezeńine qadam basty. Konstıtýsııalyq reforma memleket isterindegi jáne Úkimetti jasaq­taý­daǵy Parlamenttiń rólin aıtar­lyqtaı kúsheıtti. Úkimetke ekonomıkany basqarý ókilettikteri berildi, sol ar­qyly ol óz derbestiginiń edáýir aýqymdy dárejesine ıe boldy. Quqyq qorǵaý salasy men sot júıesiniń konstı­tý­sııalyq negizi jańǵyrtyldy. Konstı­týsııalyq baqylaý júıesi nyǵaıtyldy. Prezıdenttiń quzyrynan zańdardy, zań kúshi bar jarlyqtardy shyǵarý ókilettikteri alynyp tastalyp, Úkimet pen Premer-mınıstrdiń aktilerin keri qaıtarý jáne toqtata turý quqyǵy joıyldy. Budan bólek, Parlament quzyretiniń keńeıtilýi saıası partııalar úshin jańa múmkindikterge jol ashty.

Jańa ózgerister saıası júıege aýqymdy demokratııalylyq sıpat darytyp, teńgerimdilikti kúsheıtti, pármendi prezıdenttik bılik saqtalǵan jaǵdaıdaǵy memlekettik bıliktiń ıkemdiligi men tıimdiligin arttyrdy. Osylaısha, 2017 jylǵy qańtar – naý­ryzda saıası jańǵyrýdyń qazaqstandyq modeli júzege asyryldy, sóıtip eldiń odan ári qaraı damýy úshin qajetti jaǵdaı jasaldy. 

Jalpy alǵanda, Qazaqstanda jańa saıası júıeniń qalyptasýy men damýynyń úderisi, onyń jańǵyr­tylýy, jańarýlar úderisindegi naqty jaǵdaıǵa jáne ýaqyt talabyna beıimdelýi Nursultan Nazarbaev­tyń bastamasymen ári onyń tike­leı qatysýy arqyly júzege asty. Quryl­ǵan prezıdenttik ınstıtýt saıa­sı turaq­tylyqtyń júıe qa­lyp­tas­tyrýshy faktoryna, memle­kettiliktiń ózekti tiregine, sondaı-aq eldegi júıeli reformalardyń negizgi draı­verine aınaldy. Ákimshilik-memle­kettik basqarýdyń aıqyn memlekettik bılik vertıkaly bar, sondaı-aq jaýapty da jınaqy úkimetti, kásibı  parla­mentti, táýelsiz sotty, óńirlerdegi ózin ózi basqarýdyń atqarýshy qury­lym­daryn qamtıtyn ońtaıly modeli qalyptastyryldy. Osynyń barlyǵy bıliktiń birtutas ári júıeli memlekettik tetigin qurady. 

Mundaı model bılik tarmaq­tary­nyń syndarly ózara árekettestigine múmkin­dik týdyryp, birqatar postkeńestik memlekette oryn alǵan saıası daǵdarystan aman ótýge, naryqtyq ekonomıka men demokratııalaný úderisiniń ilgerilýi jolynda Qazaqstannyń birtindep, júıeli túrde damýyn qamtamasyz etýge septigin tıgizdi.

2019 jylǵy 19 naýryzda prezı­dent­tik ókilettigin toqtatý jóninde sheshim qabyldaǵan Nursultan Nazarbaev eldegi joǵary bılik tranzıtin qamta­mas­yz etýge qajetti jaǵdaı jasady. Konstı­týsııaǵa tolyq sáıkes júzege asyryl­ǵan osy qadamy arqyly ol taǵy da Qa­zaq­stannyń demokratııalyq damý  vekto­rynyń berik jaqtaýshysy ekenin dáleldedi. 

Negizgi Zańǵa sáıkes, Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Memleket bıligin qolǵa aldy. 2019 jylǵy maýsymda ótken demokratııalyq saılaý­da Qazaqstan halqy Nursultan Nazarbaevtyń jaqyn seriktesi, táji­rıbeli memleket qaıratkeri, halyq­aralyq qoǵamdastyqqa keńinen tany­mal ári bedeldi Qasym-Jomart  Toqaevty el Prezı­denti etip saılady.

Jańadan saılanǵan Prezıdent ózin Elbasynyń Qazaqstandy odan ári jańǵyrtýdaǵy strategııalyq baǵ­daryn júıeli túrde jalǵas­tyrý­shy retinde kórsete bildi. Mán-maz­munǵa jáne sonymen birge ilkimdi isterge toly bir jyldyń ishinde Mem­leket basshysy eldi damýdyń jańa belesine bastaıtyn saıası, áleýmettik-ekono­mıkalyq jańarýlardy ilgeriletý baǵytynda aýqymdy jumys júrgizdi.

El Prezıdenti ustamdylyq, ba­ıyp­tylyq, tabandylyq tanyta oty­ryp, Qazaqstandy ilgerileý jáne ósip-órkendeý jolymen batyl alǵa bastap keledi.

Mahmut Qasymbekov,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Keńsesiniń basshysy