Medısına • 24 Sáýir, 2020

Alty ǵasyr burynǵy karantın

1109 retkórsetildi

Álemde 2 mln-ǵa jýyq adam koronavırýs juq­tyrdy. Adamzatty ábigerge salǵan indet elimizdi de aınalyp ótpedi. 2300-den astam qazaq­standyq juqpaly derttiń quryǵyna ilindi. Bú­ginde aýrýdy aýyzdyqtaýdyń birden-bir joly karantın ekenin dúnıe júzi halqy tolyq túsinip otyr. Hadıste «juqpaly aýrýǵa shaldyqqan adam­nan jyrtqysh haıýannan qashqandaı qa­shyńdar (qorǵanyńdar)» delingen eken. Al qazaq ǵulamalary bul jaıly ne aıtqan?

Ǵulama shıpager О́teıboıdaq Tileýqabylulynyń (1388-1478 jyldar aralyǵynda ómir súrgen) «Shıpagerlik baıan» atty medısınalyq ensıklopedııasynda juqpaly aýrýlar týraly da sóz bolǵan. Jánibek hannyń tapsyrýymen jazylyp, ósimdikten alynatyn 728 túrli, jan-janýarlardan alynatyn 318 túrli, metall-metalloıdterden túziletin 318 túrli shıpalyq qasıeti bar dárilerdiń ataýy, 500-ge tarta anatomııalyq ataýlar keltirilgen eńbek XV ǵasyrdan búginge jetken jádiger, qazaq medısınasynyń túp kitaby sanalady.

Kitapta «Olaıy, qyzylsha taraǵanda, basqaǵa juqpasyn dep nemese qyzylsha shyqqan balaǵa til-suq bolmasyn dep, qyzylsha taralǵan alqaptaǵylar qyzylsha shyqqan adamy bar degen belgi sanalǵysyna esik syrtyna ne mańdaıshaǵa qyzyl bóz baılaıtynymyz burynǵy shıki jas et baılaıtynnan ózgerdi. Shıki et ilýlik sebep – belgi mánisi. Shıki et aýyr­maqqa kisimizdiń (qyzylshanyń úlken-kishini talǵap shyqpaıtyn kezi de bolady) eti shıki edi, qyzylsha shyǵyp, pysyp jatyr degen belgilemdik eskertpelik uǵyndyrylys edi.

Shıki etti (qyzyl etti) qarǵa, saýysqan qatarlylar ala qashyp, jep qoıyp, jańylys kóp bolǵan soń, osylaı ózgerdi. Qyzyl et qystyrýdyń taǵy bir má­nisi: úıge kirmeńiz, ózińizge de juǵady; tússeńiz, qonaq bolsańyz, kúıisińiz kelmeıdi, renjimeńiz degen saqtandyrymdyq, keshirgiliktik jarııalamdyq uǵyndyrymdyq aıqyndyǵy da bar.

Qyzyl bózdi adam bolmasa, kim almaq? Biraq et júrekti adam pendesi ony alýdan qorqady. Qystyrǵy qyzyl bózdi urlap ketse, úı ıesi tipti birjola ala ketti dep yrymdaǵandyǵynda.

Qyzylsha shyqqan aýyldyń adamy qyzylsha shyqpaǵan basqa aýylǵa barǵannan juǵady. Bul arada juqtyrmashy pende ózegi tuǵyr keńistikpen juq­tyrdy. Mine, bul syrqattyq ózegi tuǵyr keńistik juǵýlyq naýqasy delinbek» delingen.

Muny tápsirleý úshin «Shıpagerlik baıan» kitabyn zertteýshi, matematık, aqyn Shaıahmet Qalıge habar­lastyq. «Bul – qazaqta burynnan kele jatqan salt-dástúr. Qyzyl shúberek baılaý sol úıde juqpaly aýrýmen aýyrǵan kisi bar ekenin kórsetedi. Iаǵnı qazirgi tilmen aıtqanda ol úı karantınde degenniń belgisi. «Bul arada juqtyrmashy pende ózegi tuǵyr keńistikpen juqtyrdy» dep juqpaly aýrýdyń aýa arqyly taralatynyn meńzegen», deıdi Shaıahmet Qalı.

Onyń aıtýynsha, atalǵan eńbekten oba men týberkýlez týraly da keziktirýge bolady. «Oba taraǵan aýylǵa basqa jaqtan adam kirgizbeý kerektigi aıtylsa, týberkýlezge shaldyqqan adamdy ońasha ornalastyryp, onyń ydys-aıaq, jeke buıymdaryna deıin oqshaý ustap, naýqasty bólek tamaqtandyratyny da osy eńbekte jazylǵan. Kitapta ekpeniń ózi sol zamannan bar ekeni kórsetilgen. Qazir Eýropa ǵalymdary ekpeniń túrki halyqtarynda ejelden bolǵanyn moıyndap, aıtyp júr», deıdi «Shıpagerlik baıan» negizindegi eskirgen sózderdiń túsindirme sózdigin jazǵan zertteýshi.

Iаǵnı ekpe týraly «Shıpagerlik baıanda» «Ja­samaly, jalǵamaly, tótemelik qýat (ımmýnıtetti jal­ǵamaly jasaý). Elge endi ǵana oppaly, juǵymtal syr­qattar tarala bastaǵanda, sol syrqattan saqtanǵylyq egip (ýaksına egip), sol juǵymtal taralǵysh oppalardan qorǵanýlyq (qorǵaný úshin) qolmen ekken ádispen aldan amal qaraılastyrmaq, jasamaly, jalǵamaly tótemelik qýat jaratý shart bolmaq», delingen.

Avtor «Shıpagerlik baıanda» ǵalamdy bir-birine qarama-qarsy bolǵan alty ózegi tuǵyrdan quralǵan degen fılosofııalyq tujyrym aıtady. Atap aıtqanda, keńistik ózegi tuǵyr – aspan keńistigi; turaq ózegi tuǵyr – jer shary, sý; ystyq ózegi tuǵyr – kúnniń, ottyń, adam denesiniń ystyǵy, jyly sóz, t.b.; sýyq ózegi tuǵyr – kúnniń sýyǵy, minezdiń sýyǵy, jaman sóz, t.b.; jaryq ózegi tuǵyr – kúnniń jaryǵy, kózdiń kórýi, ishki oıdyń syrtqa shyǵýy; al tabıǵatta, adam boıynda kózge kórinbeıtin dúnıeler, biz syryn áli ashpaǵan qupııa nárseler men tún sııaqtylardy qarańǵy ózegi tuǵyr dep bólgen. О́teıboıdaq tabıǵatty osyndaı alty ózegi tuǵyrǵa negizdelip jaratylǵan, onyń biri kem bolsa, ǵalam jaralmas edi deıdi. Eńbekti osylaısha túsindirgen Shaıahmet Qalıuly juqpaly aýrýlardyń keńistik ózegi tuǵyr arqyly taraıtynyn, ıaǵnı aýa arqyly juǵatynyn aıtady.

Sońǵy jańalyqtar

Shymkenttik 2000 jas jumyspen qamtylady

Aımaqtar • Búgin, 14:01

Júzdegen turǵynǵa jumys tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 12:44

Qaraǵandy: Tarıh taǵylymyna taǵzym

Aımaqtar • Búgin, 10:15

Ǵataýlın qalaı halyq jaýy boldy?

Tarıh • Búgin, 10:00

Aýylda sport kesheni salynýda

Aımaqtar • Búgin, 09:28

QHL qyrkúıekte bastalady

Sport • Búgin, 08:09

Resmı shara bir jylǵa shegerildi

Sport • Búgin, 08:04

Stadıonǵa barýǵa ruqsat

Sport • Búgin, 07:45

Dala folklorynyń antologııasy

Rýhanııat • Búgin, 07:23

Jyr-dastandar – jańa formatta

О́ner • Búgin, 07:20

Uqsas jańalyqtar