Rýhanııat • 24 Sáýir, 2020

Oqshaýlanǵandaǵy oılar

651 retkórsetildi

Birde Túrkııaǵa saıahat barysynda kezdeısoq bir aqsaqalmen áńgimelestim. О́mirden túıgeni mol túrik qarııasy: «Duǵa-batanyń qýaty orasan. Ǵasyrlar boıy ata-babań kásip etken dúnıemen aınalysýdyń bereketi bar. О́ıtkeni bul duǵa-tilekpen bekigen, tamyry bar dúnıe, sosyn balama aqshań kóbeıse aıaq kıim tigýmen kásibı túrde aınalys, men de, meniń ákem, onyń ákesi de etikshi bolǵan dep aqyl aıttym. Qazir shúkir, sharýasy dóńgelep tur», dedi.

Pálendeı bilimi, akademık, professor degen ataǵy joq, qarapaıym túrik qarııasy­nyń aıtqany júregimniń bir tinin úzip túsken­deı shym etkizdi. Oıyma bir zamanda ata kásibinen ajyrap, aq taıaǵyn ǵana ustap kásipsiz qalǵan, alty aı qysta jolsyz qalyp, jer dúnıedegi ıgilik ataýlydan qol úzip, bar-joǵy umytylǵan soń qaıda tirshilik kózi bar dep bas saýǵalap ketken aýyldastarym oraldy. Áıtpegende el qandaı, betegesi belden keler jer qandaı, shuraıly shuraty, aıdyndy-shalqarly kólderi, nýly-sýly ózenderi qandaı edi? Solardyń árqaısysynyń mańaıynda úıir-úıir jylqysyn, otar-otar aqtyly qoıyn, tabyn-tabyn sıyryn órgizip, berekesi tasyǵan yrǵyn el otyrǵan edi.

Jalańaıaq maqpal topyraǵyn basyp, balalyǵym ótken aýylym Shıli qandaı bolatyn? Aýdan kólemindegi jalǵyz egindi sharýashylyqtyń basty ortalyǵynyń ózi Bas Shıli, Orta Shıli, Aıaq Shıli, ortasyn ózen bólip jatqandyqtan Arǵy bet atalatyn tórt bóliginiń syrtynda tórt túlik baǵatyn arnaıy tórt fermasy bar edi. Mektebi, kitaphanasy, klýby, aýrýhanasy, perzenthanasy, dárihanasy, birneshe dúkeni, naýbaıhanasy, poshtasy, maı aıyrý sehy, mashına-traktorlary toptasqan aýla­sy, onyń mańaıynda aýyl qurylysyna qajet­ti aǵash kesetin orny, dánekerleýshi men ustasy eńbek etetin dúkeni, monshasy, bıebaýy, jyl boıyna úzbeı sıyr saýatyn saýynshylar ba­zy bolatyn. Ár ferma ortalyǵynda bastaýysh mek­tep, al sharýashylyqtyń ortalyǵynda osy 8 aýyl men qoıshy, baqtashy, jylqyshylardyń ba­lalaryn oqytatyn orta mektebi bar edi. 9-synypta mektep oqýshylary eńbek praktıkasyna baryp, qoı qyrqym, saqmanǵa da aralasyp, aýyl balalary eńbek ataýlydan qashpaı, kózderin tyrnap ashqannan jumysqa bilekterin túre belsene kirisetin.

1948 jyly Jangeldın aýdanynan 6 adamǵa Eńbek Eri ataǵy berilgende, sonyń úsheýi – Jeksenbaı Qondyshev, Edires Nurǵalıev, Fátholla Kirmańdaev osy Shıliden shyqqan. 1980 jyldardyń aıaǵynda, 1990 jyldardyń basynda sharýashylyqta birneshe egis brıgadasyna qosa, 50 myń qoı, 2000 jylqy, 1500 iri qara bolsa, týǵan aýylym Aqshyǵanaqta 68 myń qoı, al Mirjaqyp Dýlatovtyń aýyly – Qyzbel sharýashylyǵynda 16200 iri qara mal bar edi. Osynsha maldy baǵýǵa qanshama eńbek adamy kerek bolsa, olarǵa túrli qyzmet kórsetetin qosymsha jumys oryndary da demalyssyz derlik jumys atqaratyn. О́ıtkeni mal sharýashylyǵy damyldaýdy súımeıdi. Ot ottap, sý ishpese, arnaıy baǵylmasa mal ataý­ly betimen ketedi emes pe? Sondyqtan mal baqqan janǵa 365 kúnde bir demalys joq-tyn. Onyń syrtynda qyrýar maldyń jylqydan ózgesi qysta qolǵa qaraǵanda aýa juta ma, jazdaı olardyń jem-shóbi daıarlanatyn. Qysqasy ne kerek, aýyl degen qaınaǵan eńbek, qyzǵan tirshilik ortasy edi. Biraq osy tynys buzylyp, moraldyq turǵyda esh daıarlyǵy joq naryqqa engende, burynǵy ekonomıkalyq baılanys­tar úzilip, abdyraǵan tirshilikte jón taba almaǵan sharýashylyqtar bar malyn aıyrbasqa jóńkiltti. Barterden qalǵan biraz maldy paı retinde taratqanda úlesin ustap tura alǵandar neken-saıaq boldy. Ár nárse qat zamanda bir qoıyn eki sabynǵa aıyrbastap ta jiberdi. Maly joq aýylda bereke bolar ma? Isteıtin jumysy, atqarar kásibiniń órisi tarylǵan, amaly joq halyq ólmestiń qamymen betin qalaǵa burdy. Al aýylda qalǵan az jurt eseńgirep baryp esin jıǵanda óz muńymen ózderi ońasha qalǵan-dy. Biraq tynysyn taryltpady, ata qonysynda, ata kásibin endi óz qorasynyń mańynda jalǵastyryp júrgende bolashaǵy joq aýyldardy jabý degen áńgime shyqty. Aldy jabylyp jatyr. Bul kúnde meniń Shılimniń basyna da bult úıirildi.

Indetpen ilesken oqshaýlanǵan ómir túrli oıǵa jeteleıdi. Aýyldy bolashaǵy joq dep jabý memlekettiń búgini úshin de, erteńi úshin de eń durys emes ekenin búgingi tirshilik dáleldegendeı. Malshy men eginshige ǵana qarap qalatyn túrimiz bar. Munaıdy ǵana eme bermeı, ata kásipti tiril­teıik. Azyqsyz kún kóretin eshkim joq. Dalıǵan dalań­nyń túgi men órgen malyńnyń ónimin baǵa­la, eksportta, elińdi de, álemdi de asyra dep oı tastaǵandaı. Aýyldan adam qashyryp, ata kásip­ten bezdirip, aýyldy adam turmas­taı etip, jolsyz, ınternetsiz qaldyryp, mektep, aýrý­ha­na­lardy jaýyp, jatqa kókónis, shóp ósir dep áýeli uzaq jylǵa jalǵa berip, odan baýyr basqan jerden shyǵara almaı óziń aıyrylyp qalǵansha, aýyldy túlet, jaǵdaıyn jasa degendeı. Iаǵnı ata kásipte bereke bar degendi meńzegendeı!

 

Sońǵy jańalyqtar

Aqmolada joldar jóndeledi

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Esilde 45 otbasy baspanaly bolady

Aımaqtar • Búgin, 09:10

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 08:10

Kaka «Qaıratpen» birge

Sport • Búgin, 08:04

Mamyq-maýsym

Rýhanııat • Búgin, 07:57

Zańdy qaıta qaraý kerek

Saıasat • Búgin, 07:48

Mańyzdy sheshim

Pikir • Búgin, 07:43

Úńgir (úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 07:17

«Oqyǵan azamattyń» derti...

Ádebıet • Búgin, 07:15

Zulmattyń zardaby aýyr tıdi

Tarıh • Búgin, 07:10

Tarıhtyń taǵylymyna taǵzym

Tarıh • Búgin, 07:07

Endi sol zulmattar qaıtalanbasyn!

Pikir • Búgin, 07:00

Tramp býnkerge tyǵyldy

Álem • Búgin, 06:57

Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Qoǵam • Búgin, 06:54

Ár aýyl­dyń óz «Groz­nyıy» bolǵan

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Syrdaǵy egin sýsyz qalýy múmkin

Ekologııa • Búgin, 06:48

Uqsas jańalyqtar