– Alashtyń aıaýly uldarynyń biri Nyǵmet Nurmaqovtyń kir jýyp, kindik kesken topyraǵy, ósken ortasy onyń maqsaty bıik memleketshil tulǵa retinde qalyptasýyna qandaı áserin tıgizdi dep oılaısyz?
– Kez kelgen adamnyń tulǵa retinde qalyptasyp, izgilik jolynda eńbek etip, taǵylymdy ǵumyr keshýine onyń ómir jolynda kezdesken adamdardyń aıtarlyqtaı yqpaly bar. Bul týraly hakim Abaıdyń «Adamnyń jeke tulǵa bolyp qalyptasýyna onyń ata-anasy, dostary hám ustazy áser etedi. Eger bireýi durys bolmasa, tárbıesi shala bolady», degen maǵynadaǵy taǵylymdy sózi bar. Osy atalǵan úsh talaptyń da Nyǵmet aǵamyzdyń ómirinde túgel bolǵanyn onyń ómir tarıhynan jaqsy bilemiz.
Bolashaq qaıratker Qazybek bıdeı alypty týǵyzǵan kıeli ólkede dúnıe esigin ashyp, ákesi Nurmaq aqsaqaldyń tárbıesin kórip, aýyldyń aýzy dýaly aqsaqaldarynyń áńgimelerin tyńdap ósedi. Nurmaq aqsaqal aldyna «Qaıtsem de, osy balamdy eline qyzmet etetin azamat qylyp tárbıeleımin», dep maqsat qoıǵan eken. Al, endi, ustazdary Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly syndy alyptar bolsa, úzeńgilesteri men zamandastary – Sáken Seıfýllın, Smaǵul Sádýaqasov, Turar Rysqulov sekildi birtýar tulǵalar. Osy turǵyda, qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, Nyǵmet atamyzdyń osal bolýǵa haqysy joq edi.
Ulttyq tárbıe qaınaryna boılap, asyl qasıetterdi sanasyna sińirip ósken ol ǵumyrynyń sońyna deıin bastapqy baǵytynan taıǵan joq. Onyń óte izdenimpaz, alǵyr, talapty, jan-jaqty saýatty, keń júrekti, elim dese emeshegi úzilip turatyn «segiz qyrly, bir syrly» azamat bolǵany aıan.
– Nyǵmet Nurmaqovtyń kóshbasshylyq qasıetteriniń aıqyndalyp, saıası kózqarasynyń qalyptasýyna jáne nyǵaıýyna yqpaly tıgen qaıratkerlerdiń ishinen kimderdi erekshe atar edińiz?
– Nyǵmet Nurmaqov 1911 jyly Romanovtar áýletiniń patsha taǵyna otyrǵanyna 300 jyl tolýyna oraı, Ombyda ótken aýyl sharýashylyǵy kórmesine Qý bolysynyń ataqty baıy Aqaıdyń Qaseniniń hatshysy ári ulttyq dástúrdiń qyr-syryn túsindiretin aýdarmashy retinde barady. Sol joly Shoqan Ýálıhanovtyń dosy Grıgorıı Potanınmen, Ombydaǵy muǵalimder semınarııasynyń qyzmetkeri, halyqshyl-demokrat Aleksandr Sedelnıkovpen tanysyp, keıin olar onyń Omby semınarııasyna túsýine kómektesedi.
Semınarııada oqyp júrgende Sáken Seıfýllın, Maǵjan Jumabaev, Ábilqaıyr Dosov sııaqty qaıratkerlermen jaqyn aralasyp, bári birge «Birlik» atty mádenı-aǵartý uıymyn qurady. Uıym músheleri Reseıdiń otarshyldyq saıasatyna qarsy úgit-nasıhat jumysyn júrgizip, Omby turǵyndaryn qazaq halqynyń mádenıetimen tanystyrý maqsatynda túrli sharalar ótkizýdi qolǵa alady. Onyń kóshbasshylyq qasıetteri aıqyndalyp, saıası kózqarasy qalyptasady ári nyǵaıa túsedi. Sol kezderden eldegi betke ustar tulǵalarmen etene aralasyp, ıyq tirese júrip eńbek etken.
1920 jyldan bastap Qarqaralyda, sodan soń Semeıde ýezdik, gýbernııalyq atqarý komıtetterinde birqatar jaýapty qyzmetterde istegen. Baspasózde de batyl eńbek etip, «Qazaq tili» gazetiniń, «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynyń redaktory boldy.
1922 jyly Orynbordaǵy Qazaq ólkelik partııa komıteti bólim meńgerýshisiniń orynbasary, osy jyly qazan aıynda ótken búkilqazaqtyq keńesterdiń III sezinde Qazaq Atqarý komıteti tóralqasynyń quramyna saılanyp, ózine júktelgen Joǵary Revolıýsııalyq trıbýnaldy basqarý mindetin abyroımen atqarǵan. Qazaq trıbýnaly 1923 jylǵy 19 aqpanda RKFSR Joǵarǵy sotynyń qazaq bólimi bolyp qurylǵan tusta tóraǵalyqqa taǵy da Nyǵmet Nurmaqov bekitiledi.
Endi, Joǵary Revolıýsııalyq trıbýnal jumysynyń qanshalyqty jaýapty ekenine qysqasha toqtalaıyq. KSRO kólemindegi revolıýsııalyq kúrdeli kezeńde tergeý isi, prokýratýra qyzmeti jáne sot mindetin osy trıbýnal uıymy jeke-dara atqarǵan. Ony basqarý úsh organnyń da salalyq qyzmet erekshelikterin jetik biletin Nyǵmet Nurmaqovtyń mańdaıyna jazylǵan edi.
Ol 1923 jyldyń mamyr aıynda Qazaq AKSR Ádilet komıssary qyzmetine taǵaıyndalady jáne sol jyldyń kúzine deıin Sot tóraǵasy qyzmetin qosa atqarady.
– Nyǵmet Nurmaqovtyń Qazaq AKSR-iniń zań shyǵarý isiniń negizin qalaǵany óz aldyna, sonymen qatar ol elimizdiń saıası-ekonomıkalyq turǵyda damýy men quqyq salasynyń nyǵaıýyna, mádenıeti men óneriniń órkendeýine de ólsheýsiz úles qosty emes pe?
– Iá, ol ras. Nyǵmet Nurmaqov 1924 jyldan ólkelik partııa komıteti úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi, Qazaq AKSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Sol jyldary oryndalýǵa jiberilgen memlekettik mańyzdy qujattardyń bárinde Nyǵmet Nurmaqovtyń qoly boldy.
Osy jyldary Qazaqstannyń halyq sharýashylyǵy ósip, óndirisi qaryshtap damydy. Ol Qazaqstan Úkimetiniń basshysy retinde qurǵaqshylyq zardaptaryna qarsy kúres, oqý-aǵartý jáne mádenı damý, qazaqtardy basqarý isine tartý, aýyl sharýashylyǵyn damytý sekildi mańyzdy mindetterdi utymdy oryndap, túrli salalardyń ilgerileýine úlken eńbek sińirdi.
1924 jyly Qazaq AKSR-i astanasyn Orynbordan Qyzylordaǵa, al 1929 jyly Almatyǵa kóshirý, elimizdiń tuńǵysh Konstıtýsııasynyń jobasyn ázirleý, qazaq álipbıin qurastyrý, alǵashqy qazaq drama teatryn ashý syndy ózekti máselelerdiń basy-qasynda júrip, ornyqty oryndalýyn tikeleı qadaǵalap otyrdy.
Keıin Nyǵmet Nurmaqov Fılıpp Goloshekınniń ospadar saıasatyna ashyq qarsy shyǵyp, aralaryndaǵy pikir qaıshylyǵy órshýine baılanysty Úkimet basshysy qyzmetinen bosatylyp, Máskeýge BK(B)P OK janyndaǵy Joǵary partııa mektebine oqýǵa jiberiledi.
Sáken Seıfýllın Úkimet basshylyǵynan keterde, ornyna Nyǵmet Nurmaqovty usynýy, árıne, onyń qarym-qabiletine degen selkeýsiz seniminiń aıǵaǵy bolsa kerek.
Qaıratker azamat búkilodaqtyq Atqarý Komıteti hatshysynyń orynbasary jáne az ulttar bóliminiń meńgerýshisi bolǵan tusta da, sol salanyń damýyna úlken úles qosty.
Saıası qýǵyn-súrgin jyldary «tuzaqqa» alǵashqylardyń biri bolyp ilingen bozdaq 1937 jyldyń 3 maýsymynda Máskeýdegi páterinde tutqyndalyp, sol jyly 27 qyrkúıekte 42 jasynda atyldy. «Aıybyn moınyna aldy» dep kórsetilip, «úshtik» úkiminiń qurbany bolǵan qaıran erdiń taǵdyry bar bolǵany 15 mınýtta sheshilipti. Nyǵmet Nurmaqov 1958 jyldyń 11 tamyzynda KSRO Joǵarǵy soty áskerı alqasynyń sheshimimen aqtaldy.
– Qazaqqa, onyń memlekettiliginiń qurylyp, nyǵaıýyna eńbegi erekshe sińgen esil erdiń 125 jyldyq mereıtoıyn atap ótý isinde qandaı sharýalarǵa basa mańyz beriledi?
– Birtýar tulǵanyń 125 jyldyq mereıtoıyna oraı, Qaraǵandy oblysynda josparlanǵan birqatar is-sharalardy bastap ta kettik. Mysaly, taıaýda onyń ómiri men qyzmetine arnalǵan oblystyq onlaın ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizildi. Aldaǵy ýaqytta derekti fılm túsirý, saltanatty jıyn men merekelik konsert uıymdastyrý, Qarqaralydaǵy Nyǵmet Nurmaqov atyndaǵy kósheni abattandyrý, ónegeli ómir joly týraly baıandaıtyn kitap shyǵarý, Nyǵmet Nurmaqov atyndaǵy oblystyq daryndy balalarǵa arnalǵan maman dandyrylǵan mektep-ınternat ǵımaratynyń aldyna músinin ornatý, qalalar men aýdandarda taqyryptyq kezdesýler, dóńgelek ústelder, konkýrstar, semınarlar jáne basqa da túrli formattaǵy is-sharalar uıymdastyrý josparda bar. Sonymen qatar, buqaralyq aqparat quraldarynda turaqty aıdarlar ashý, mereıtoı aıasyndaǵy is-sharalar týraly jarııalanymdar uıymdastyrý, murajaılar men kitaphanalarda kitap kórmelerin, arnaıy ekspozısııalar ashý jáne «Nyǵmettaný» marafonyn ótkizý sııaqty kóptegen mańyzdy is-sharalar júzege asyrylmaqshy. Iаǵnı, Nyǵmet Nurmaqovtyń artyna qaldyrǵan mol murasy tereń zerttelip, laıyqty túrde nasıhattalyp, onyń tarıh sahnasyndaǵy bıik tuǵyry nyǵaıa túsedi degen berik senim bar.
Nyǵmet Nurmaqov zań salasy, prokýratýra, sot organdarynyń bastaýynda turǵandyqtan, atalǵan organdardyń tikeleı qatysýymen aldaǵy ýaqytta konferensııalar, «Nurmaqovtaný» dáristerin uıymdastyrý oıda bar. Sonymen qatar, aıtýly tulǵanyń qazaq dalasynyń damýyna jan bitirgen ataqty Túrksib temir jolynyń salynýyna da aıryqsha úles qosqanyn este ustaýymyz kerek. Osy turǵydan alǵanda, «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy da memleketshil tulǵanyń mereıtoıyna ún qossa degen tilek bar. Aldaǵy ýaqytta bul baǵyttaǵy jumystar jemisin beredi degen oıdamyn.
Jalpy, Nyǵmet Nurmaqov bir ǵana Qarqaralynyń nemese Qaraǵandy óńiriniń perzenti emes, ol – bar qazaqqa ortaq tulǵa. Sondyqtan, sanaly ǵumyryn ultynyń qajetine sarp etken esil erdiń esimi mereıtoı aıasynda elimizdiń ár buryshynda atalyp jatsa, nur ústine nur bolar edi!
Bul mindetterdi jalpy qoǵamdastyqpen birlese atqarýǵa kúsh salatyn bolamyz. El múddesine ólsheýsiz eńbek sińirgen Nyǵmet Nurmaqovtyń jarqyn isteri men esimi el jadynda máńgi qalary sózsiz. О́ıtkeni, ol – kúrdeli kezeńde ómir súrgenine qaramastan, ózine senip tapsyrylǵan joǵary laýazymdy qyzmetterdegi múmkindigin tek halyq ıgiligine baǵyttaı bilgen, týǵan halqy úshin qarańǵyda janǵan shyraqtaı bolǵan qaıratker tulǵa.
– Áńgimeńizge raqmet.
Áńgimelesken Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
QARAǴANDY
