Ekonomıka • 27 Sáýir, 2020

Jeńil ónerkásiptiń júgi nege aýyr?

29 ret kórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog –Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýynda ónimin eksportqa shyǵaratyn kompanııalarǵa memlekettik qoldaý kórsetýdiń tıimdiligin barynsha arttyrý qajettigin atap kórsetip, Úkimetke memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde keshendi sharalar ázirleýdi, onyń ishinde salyqtyq, qarjylyq, ákimshilik yntalandyrý máseleleri kózdelýin, shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jumystaryn barynsha jandandyrýdy tapsyrdy. Osyǵan oraı, Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq damý jospary aıasynda árbir sala men óńir úshin naqty maqsatty kórsetkishter belgilendi.

Básekege qabiletti otandyq ónim ón­di­rip, syrtqy naryq kókjıegin keńeı­tý­ge basymdyq berilip otyrǵan asa ja­ýap­ty kezeńde jeńil ónerkásiptiń orny bólek. О́rkenıetti elderde bul sala ta­ýar­­laryna suranys azyq-túlik ónim­de­rinen keıin ekinshi orynda turǵanyn eskersek, mán-mańyzy tipti arta túsedi. Jeńil ónerkásiptiń úlesi AQSh, Italııa, Ger­manııa, Qytaı, Túrkııa sekildi mem­le­­ketterde IJО́-niń 15-22 paıyzyn qu­ra­sa, ókinishke qaraı Qazaqstanda 1,2-1,5 paıyzǵa ǵana jeteǵabyl. Qoldaǵy má­li­met­terge súıensek, óńirlerdegi ah­ýal da kóńil kónshitpeıdi. Olaı bolsa, jeńil óner­kásiptiń júgi nege «aýyrlap» ketkenin taldaý tarazysyna salyp kóreıik.

 

Sapasy da, baǵasy da qoljetimdi

 О́ńir óndirisindegi jeńil ónerkásiptiń róli mańyzdy deýge áli erte. Árıne ár jer­den aragidik boı kóterip, óz isin dóń­geletip júrgen bıznesmender joq emes, bar. Alaıda erekshe serpilis baıqala qoımaıdy. Bálkim, memleket tarapynan qoldaý-qoshtaý kem shyǵar degenbiz. Biraq Vıktor Petrosıan jetekshilik etetin «Tıg­ran» jeke kásipkerligi aıaq-kıim tigýdi jolǵa qoıyp otyr. О́ńirge tájirıbe alma­sýǵa kelgen ıtalııalyqtar eski stanok­tar­men jańa úlgidegi jaıly aıaq kıim tik­kenine tańǵalǵan. «Bıznestiń jol kar­ta­sy – 2020» baǵdarlamasy bo­ıynsha je­ńildikti nesıeler rásimdep, ǵımarat satyp alǵan, óndiristi keńeıtken. Sóıtip erler men áıelderge arnalǵan aıaq-kıim túrlerin júzge deıin jetkizgen. Sapasy jaqsy, baǵasy qoljetimdi, suranys joǵa­ry. Sehta osy zamanǵy qural-jabdyqtar orna­tylǵan. Jeke tapsyrystar da qabyl­da­nady. 11 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Fabrıkanyń ónimderi saýda oryndaryna «Tigran» markasymen shyǵarylady.

Jeke kásipker Sergeı Sokırko ótken ǵasyrdyń 90-jyldary alǵashqylardyń qatarynda tigin sehyn ashyp, sonyń negi­zinde birneshe fılıal qurǵan. «Sens Fashion» kompanııasy boı kóterip, 70 adam turaqty jumyspen qamtyldy. Oqýshylar formasyn tigýmen shuǵyldanatyn 19 kásip­ker­lik uıymdy qaýymdastyqqa biriktirip, jańa sán úlgilerin óndiriske engizdi. Búgin­de oblys boıynsha 35 myńnan astam balany bastan-aıaq kıindiredi. Ár mektepke formanyń birneshe úlgisi usynylady. 275 mekememen turaqty áriptestik baılanys ornatylǵan. Az qamtylǵan otbasylarǵa, múgedek balalarǵa – 40, jetim balalarǵa 100 paıyz jeńildik jasalady.

Tájirıbeli basshy Úkimettiń qar­jy­lyq qoldaýyna rıza. Memlekettik baǵ­dar­lamalar arqyly óndiris qurylǵylary jańartylǵan. Ol kadr jetispeýshiligi sala­nyń ornyqty jumys isteýine bóget jasap otyrǵan máseleniń biri ekenin aıtty.

– Kásibı mamandarǵa zárýmiz. Tigin­shi­ler­diń birazy zeınet jasyna jetip qaldy. Sońǵy 3 jylda arnaıy mamandyǵy bar 2 adamdy ǵana qabyldadyq. Jastar kelgisi kelmeıdi. Ujym qataryn bilikti kásip ıe­le­rimen tolyqtyrý jaıy bizdi ǵana emes, múddeli organdardy da oılandyrýy tıis. Bir amalyn qarastyrmaı bolmaıdy, – deıdi S.Sokırko.

 

Barymyzdy baǵalaı bilsek

 Jeńil ónerkásip salasynyń ardageri, «Qazaqstanda jasalǵan» sapaly taýr­lar brendiniń qalyptasýyna súbeli úles qos­qan Aleksandr Belokonenkomen áńgi­me­leskenimizde, ol halyqtyń áleýetin kóte­rýde jeńil ónerkásiptiń ıgi yqpaly ólsheý­siz ekenine toqtaldy. Bul sala álemde jetekshi oryn alady. Oǵan ónerkásip óndirisiniń 5,7 paıyzy tıesili. Sońǵy 10 jyl ishinde jeńil ónerkásip ónimderin paıdalaný kólemi  Eýropa odaǵynda – 90,5, AQSh-ta – 99,3, al Japonııada 220 paıyzǵa artty. Sol sııaqty birqatar damýshy memleketterde ulttyq ekonomıkany qaryshtap damytýdyń basym baǵyty sanalady.

– Qazaqstanda jeńil ónerkásip respýb­lıka bıýdjetiniń tórtten birin qura­ǵa­nyn jaqsy bilemiz. Qarjy daǵdarysy ke­zeńinde barymyzdan aıyrylyp qal­dyq. Sodan beri ońala almaı keledi. Ke­zin­de ataǵy Máskeýge deıin taraǵan Petropavldaǵy «Komsomolka» tigin fabrıkasyn kim bilmeıdi?! Onyń qabyrǵasynan Sosıalıstik Eńbek Eri Sárýar Baısarına sııaqty óndiris ozaty shyqqan. Jeńil óner­kásip salasyna jańa tynys berý maq­sa­tyn­da údemeli ındýstrııalandyrýdyń mem­lekettik baǵdarlamalary qabyldanyp, damýdyń negizgi sektorlarynyń biri re­tin­de aıqyndalǵanymen, kórsetkishter áli de tómen. Onyń bir ushyǵy eńbektiń aýyrlyǵy men jalaqynyń tómendigine, sondaı-aq shıkizattyń mol qoryn jáne eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalana almaı otyrǵanymyzǵa kelip tireledi. Osy sebepterge baılanysty otandyq toqyma jáne tigin ónerkásibi ishki naryq suranysynyń – 8, tutynylatyn aıaq-kıimniń 1,2 paıyzyn ǵana ótep otyr. Demek, jurtshylyq tutynatyn taýarlardyń 90 paıyzy ımport, áli syrttan tasylady degen sóz, – deıdi eńbek ardageri.

Oblysta odaqtyq mártebege ıe eki tigin fab­rıkasy, aýdan ortalyqtarynda bes tigin sehy jabylyp, jumyskerler 5 myń­nan 500-ge deıin qysqartýǵa ushy­ra­ǵan.

Salaǵa ınvestısııalyq, ınnovasııalyq qoldaý qalaı bolyp jatyr degen saýal­ǵa qysqasha jaýap almaq bolyp ob­lys­tyq ındýstrıalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Arman Oraz­ǵu­lov­qa arnaıy jolyqqan edik. Basqarma maman­dary ázirlep bergen bes bettik anyq­tama qolymyzǵa jedel tıgenimen, jeńil ónerkásip sııaqty soqtaly sala umyt qalypty. О́nerkásip bóliminiń jetekshisi Gúljazıra Ramazanova ótken jyldyń kór­set­­kishteri áli qorytyndylanbaǵanyn alǵa tartty. Biz shyǵarypsalma jaýapty emes, jeńil ónerkásip salasynyń búgingi ahýaly men olqylyqtardy eńserýdiń sal­maq­ty saraptamasyn kútken edik.

 

Kásipkerlerdiń tilegi

Joǵaryda aıtqan «Tıgran» basshysy Vıktor Petrosıan jeńil ónerkásip aldynda turǵan birqatar ótkir máseleni atady. Básekelestiktiń kúshtiliginen shaǵyn kásip­kerlikpen aınalysatyndar úshin oǵan tótep berý kúrdelenip bara jatqan kóri­ne­di. О́tken jyldarǵa qaraǵanda óndiris kólemi birshama azaıypty. Ásirese da­ıyn ónimderdi ótkizý qıyndap ketken. Onyń pikirinshe, tyǵyryqtan shyǵýdyń bir amaly – óndiris aýqymyn arttyryp, qosymsha naryq kózderin tabý. Nur-Sultan, Qaraǵandy óńirlerimen tike baılanysty ornatýdyń múmkindikteri qolǵa alynypty. «Damý» kásipkerlikti qoldaý uıymynan taǵy da nesıe rásimdemek oıy bar. Ká­sip­ker eń negizgisi otandyq shıkizattyń tap­shy­lyǵyna tıisti vedomostvolar nazar aýdarsa deıdi. Sapaly bylǵary Reseıden ákeli­netindikten, ónimniń ózindiń qunyna áser etpeı turmaıdy. Kadr máselesi ózekti, kásiptik bilim berý mekemeleriniń ma­m­an­­dyqqa baýlý baǵdarlamasy syn kó­ter­­meıdi. Kásipkerdiń qazirgi jaı-kúıi naryq aıdynynda qalt-qult etken qaıyq­shy­ǵa kóbirek uqsaıdy. Qoshtasarda sala kásiporyndary aıaqtarynan tik turyp ketkenshe jeńildikter jasalsa, sýbsıdııa berilse, shetelderden keletin taýarlarǵa tosqaýyl qoıylsa degen ótinishin jetkizdi.

S.Sokırko aldymyzǵa bir býma qaǵazdy jaıyp saldy. Oblystyq bilim bas­qar­ma­syna, aımaqtyq «Damý» kásipkerlikti qoldaý bólimshesine joldaǵan hattarda bir­qatar problemalar tizbelenipti. Sonyń biri Úkimettiń az qamtylǵan otbasylardyń balalaryn bıýdjet qarajaty esebinen mektep formasymen qamtamasyz etýge qatysty qa­byldaǵan baǵdarlamasyna qatysty alań­daýshylyq bildirýi. Qujat bıyldan bas­tap qoldanysqa enbek. S.Sokırkony oqý­shynyń densaýlyǵy birinshi kezekte alańdatady. Bıýdjettik qarjylandyrýdy syltaý etken deldaldar baǵasy qymbat, sapasy tómen, qaýipsizdik sertıfıkattary joq kezdeısoq taýarlardy tasymaldamasyna kim kepil? Onsyz da mektep formasyna densaýlyqqa zııan keltiretin sıntetıkalyq matalar az qoldanylmaıdy. Otandyq taýarlar kemip, kerisinshe Qytaı, Túrkııa, Qyrǵyzstannan tapsyrys arqyly daıyn formalar kóshkini aǵylsa, sanıtarlyq-gıgıenalyq normatıvter, tehnıkalyq reglamentter men standarttar boıynsha jumys isteıtin kásiporyndar básekelestik qabiletinen aıyrylyp, taqyrǵa otyrýy ǵajap emes. Sondyqtan shekaradan toqtaý­syz ákelinetin oqýshylardyń mektep for­ma­laryna tyıym salý, strategııalyq sanat­qa jatqyzý, monıtorıng júrgizý, biryńǵaı aqpa­rattyq portal qurý sekildi naqty shara­lardyń qarastyrylýy kerek-aq.

A.Belokonenkonyń usynystary da oı salarlyq. Eki qazaqstandyqtyń biri Qytaıdyń ne jylýy, ne sapasy joq kıimderin satyp alady. Odan arylýdyń joly – elimizdiń shıkizattyq mol áýeletin paıdalaný, ıgerý. Jasyratyny joq, teri daıyndaý, jún óńdeý salalary áli turalap tur. Mamandar bir sıyr terisinen 15-20 aıaq kıim tigýge bolatynyn eseptep shyǵarǵan. Aýyldyqtar ony kádege jaratýdyń ornyna arzanǵa ótkizedi, bolmasa kúresinge laqtyra salady. Oblysta jylyna shamamen 20-25 myńdaı bas iri qara maly soıylady. Bardyń babyn tappaı, uqsata almaı otyrǵan ózimiz. Bir sózben aıtqanda, jún, teri óńdeý óndirisi kenjelep qalǵan. Jyl saıyn elimizde 40 myń tonnadan astam júnniń 30 paıyzdaıy, onyń ishinde 17 pa­ıyzy jýylmaǵan kúıinde eksporttalady.

«Matex» seriktestigi táýligine áıelder men erlerdiń 4-5 myń jup shulyǵyn da­ıyndaıdy. Fabrıkanyń jyldyq óndiristik qýaty 450 tonnaǵa teń. Shulyq óndirisi oblysta alǵash ret qolǵa alynǵandyqtan táji­rıbe azdaý bolǵanymen, naryqtaǵy ornyn tabýǵa degen umtylysy súısintedi. Desek te, shıkizattyń Túrkııa men О́zbek­stan­nan ákelinýi, keı kezderde keshiktirilýi – úlken iske qolbaılaý. Soǵan qaramastan plastıkten jasalatyn qytaılyq ónimderge qaraǵanda sapaly, baǵasy da qoljetimdi. Bul kásiporyn da ózgeler sekildi maman jumysshylarǵa zárý. Aımaqta kásibı kadr­lar daıarlaý ortalyqtary bolmaǵandyqtan, syrttan izdeýge, ákelýge týra keledi. Orta býyn tehnıkalyq jumyskerler de tapshy.

О́ńirde qazirgi zaman talabymen úndes jeńil ónerkásip óndirisin damytýdyń ishki, syrtqy múmkindikteri jetkilikti ekenine kóz jetkizgendeı boldyq. Túıindi máselelerdiń negizgileri shıkizat jetimsizdigi men kadr tapshylyǵy bolyp otyr.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qalalar arasynda blokbeketter qoıylmaıdy

Qazaqstan • Búgin, 15:47

Elbasy koronavırýstan jazylyp shyqty

Elbasy • Búgin, 15:07

8 elden 15 fınteh-startap irikteldi

Qazaqstan • Búgin, 13:37

Tabys ósip, qaryz edáýir azaıdy

Ekonomıka • Búgin, 12:23

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 11:35

Jambyl oblysynda dinı ahýal turaqty

Aımaqtar • Búgin, 09:45

Qazaqstan men álemdegi fıntehtiń damýy

Ekonomıka • Búgin, 09:39

Uqsas jańalyqtar