Rýhanııat • 27 Sáýir, 2020

Aqsultan asqan asýlar

153 retkórsetildi

Bizdiń búgingi keıipkerimiz, uzaq jyldar boıy elimizdiń densaýlyq saqtaý salasynda eńbek etip, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstannyń Densaýlyq saqtaý mınıstri bolǵan, qazir zeınetke shyqqan Aqsultan Amanbaev ózi týyp-ósken ońtústik óńiri jaıly «ulan-ǵaıyr qazaqtyń kıeli jeri bar qazaqtyń, arǵysy búkil túrki áleminiń aıaýly mekeni, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy qonysymyz, ultjandy halqymyz ulttyq dástúrimizdi, salt-sanamyzdy umyttyrýǵa baǵyttalǵan jyldarda dinimizdi, tilimizdi, dilimizdi saqtap qalýǵa zor úles qosqan qasıetti mekende, Ál-Farabı babamyz­dyń kindik qany tamǵan, elimizge talaı ataqty tulǵalardy, ǵulamalardy, óner tarlandaryn syılaǵan Otyrardyń qasıetti topyraǵynda ómirge kelgenimdi maqtanysh tutamyn», – deıdi. Osyndaı ólkede týyp, eliniń bar jaqsy qasıetterin boıyna sińirip ósken, ómirden óz ornyn taýyp, ult aldynda perzenttik boryshyn adal atqaryp, kópshiliktiń qurmetine bólengen, memleket qaıratkeri, ǵalym-kardıohırýrg Aqsultan Amanbaıuly Amanbaev bul kúnderi seksenniń seńgirine aıaq basyp otyr.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ

Aqsultan qazirgi Otyrar aýdany, Sháýildir eldi mekeninde qara­paıym qazaqtyń otbasynda dúnıege kelgen. Balalyq shaǵy soǵys kezindegi, odan keıingi aýyr jyldarda ótken ol birde ash, birde toq degendeı, joqshylyq ómirdiń aýyrtpalyqtaryn eresektermen birdeı kórip, erte eseıdi. «Biz shybyqty at qylyp minip, Sháýildirdiń aq topyraǵyn borpyldatyp, jalań aıaq, jalań but keship júrip óstik», dep eske alady Aqań sol bir aýyr kezderdi.

Aqsultan aýylda pysyq bala bolyp ósti. Jasóspirim kezinen-aq bilimge, eńbek­ke qushtarlyǵymen kózge tústi. Maqtaaral aýdanynda orys orta mekte­bin altyn medalmen bitirip, Almaty­daǵy medısına ınstıtýtynyń emdeý fakýl­tetine oqýǵa emtıhansyz qabyldandy. 1962 jyly ınstıtýtty úzdik bitirgennen keıin Túr­kistan, Túlkibas aýdandarynda dáriger-hı­rýrg bolyp jumys istedi. Árıne ol kez­de aýyldyq jerde hırýrg bolýdyń óz qıyn­shylyǵy bastan asatyn. Nebir jedel h­ırýr­gııalyq aýrýlar kún demeı, tún demeı, ýaqytpen sanaspas­tan ota jasaýdy ke­rek etedi. Eki qabat áıelderdiń bosanýy­na da kómektesip, ota jasap, ana men bala­nyń ómirin saqtap qalǵan jaǵdaılar da kezdesti. Aýdandyq aýrýhanalarda 8 jyl hırýrg qyzmetin atqaryp, mol táji­rı­be jınaqtady, sóıtip ómirdiń úlken mek­tebinen ótti. Osy kezderde Máskeý, Kıev, Almaty qalalarynyń jetekshi klını­kalarynda taǵylymdamadan ótip, bili­min jetildirdi, bilgir otashylardyń tá­jirı­belerinen úırendi, nátıjesinde hı­rýr­gııanyń qyr-syryn tereń meńgere tústi.

Ol bilimin odan ári jetildirý, hırýr­gııanyń qıyn da kúrdeli salasy kardıohırýrg mamandyǵyn ǵylymı teorııa­­lyq zertteýlermen ushtastyrý maqsatyn­da arman qýyp, Almatyǵa attanady. 1969-1974 jyldary Qazaq klınıkalyq jáne eks­pe­rımentaldy hırýrgııalyq ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń (qazirgi A.N.Syz­ǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýr­gııa­lyq ortalyq) kardıohırýrgııa bólimi­niń klınıkalyq ordınatýrasy men as­pı­rantýrasynda ǵylym negizderin ıge­redi. Odaqqa belgili kardıohırýrg, medı­sına ǵylymdarynyń doktory, professor V.S.Sergıevskııdiń jetekshiligimen kar­dıo­hırýrgııadaǵy júrekti almastyrý týraly asa ózekti, kúrdeli máselege arnalǵan taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵaıdy. Bul eńbegi otandyq jáne sheteldik ǵalymdar tarapynan joǵary baǵalandy.

Aspırantýrany bitirgen soń, Aqań ózi oqý bitirgen ǵylymı ortalyqta 15 jyl úzbesten kardıohırýrg, aǵa ǵylymı qyz­met­ker bolyp eńbek etti. Osy kezderi qan­sh­ama aýrý-syrqaý bolǵan hırýrgııalyq kómek­ke zárý jandar onyń jeńil de, dýaly qolynan em alyp, aıyǵyp ketti. Kóp jyldar boıy jınaqtalǵan baı tájirı­be negizindegi 50-den astam ǵylymı-zert­teý eńbekteri elimizdiń júrek aýrýyna shal­­dyqqan turǵyndaryna mezgilinde ota ja­s­alyp, denderin saýyqtyrýǵa úlken kóme­gin tıgizdi. Ǵylymı shyǵarmashylyq pen tájirıbe sabaqtastyǵymen eńbek ete­tin ujymnyń qoǵamdyq jumysyna da belsene qatysyp, 10 jyl boıy partııa hatshysy boldy. Osy hırýrgııalyq ortalyqta uzaq ýaqyt atqarǵan ıgi jumys­tary arqyly ujym músheleriniń aldynda úlken abyroıǵa bólenip, tanymal ǵalym-kardıohırýrg atandy.

 Dárigerlik jumysynda ol ómirdiń nebir soqpaqtarynan ótken, tájirıbesi mol ǵalymdardyń, ulaǵatty ustazdardyń (A.N.Syzǵanov, M.N.Brıakın, A.B.Raız, G.K.Tka­­chenko, V.S.Sergıevskıı, M.Á.Álıev) tálim-tárbıesin, ólsheý­siz qam­qorlyǵyn kórdi, úırendi.

Aqsultan Amanbaıuly 1984 jyly Úkimet quramyndaǵy joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetke shaqyryldy. Sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy N. Á.Nazarbaevtyń kelisimimen, Mınıstrler Keńesiniń qaýlysymen úkimet apparatynyń oqý-aǵartý jáne densaýlyq saqtaý bólimi bastyǵynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy. Úsh jyl elimizdiń qalalyq, aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi densaýlyq saqtaý uıymdarynyń kýratory bolyp qyzmet istedi. 1987-1990 jyldary Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń qaýlysymen Densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary jáne 4-shi Bas basqarmasynyń bastyǵy (qazirgi Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdenti Is bas­qarmasynyń medısı­nalyq ortalyǵy), Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Em­deý-saýyqtyrý birlestiginiń bas­tyǵy qyzmet­terin atqardy. 1990 jy­ly Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mı­nıstri bolyp qyzmet atqardy. Elimiz egemendik alǵan jyldary (1991-1992) Prezıdent Jarly­ǵymen Densaýlyq saqtaý mınıstri bolyp ekinshi ret taǵaıyndalǵan qyzmetinde de abyroıly eńbek ónegesin kórsetti.

HH ǵasyrdyń 90-jyldary Keńes Odaǵynyń taraýy saldarynan, elimiz­diń ekonomıkalyq jaǵdaıy tyǵy­ryqqa tirelgeni belgili. Ásirese medı­sına me­ke­meleriniń kóptegen qıynshy­ly­q­ty bastan keshirýine týra keldi. Aýrý­ha­nalardyń materıaldyq bazasy, me­dı­­sına qyzmetkerleriniń áleýmettik jaǵdaıy kúrt nasharlap ketti. Osyndaı aýyr jaǵdaıda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyna naryq zamanynyń talabyna saı ózgerister engizý qajettiligi týyndady. Osyǵan baılanysty 1991 jyly jańa zań jobasy daıyndalyp, Joǵarǵy Keńestiń VII sessııasynda «Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń densaýlyǵyn saqtaý týraly» Zań qabyldandy. Bul zań ýaqyt talabyna oraı, elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qordalanyp qalǵan kóp túıindi sheshýge eleýli yqpal etti. Úkimetimiz halyq densaýlyǵynyń ózekti máselelerine erekshe nazar aýdaryp, qar­jylandyrý jáne medısınalyq qyz­mettiń nátıjeliligi men sapasyn art­tyrý tárizdi kúrdeli máselelerdi sheshýdi shuǵyl túrde qolǵa aldy. Sonyń nátı­jesinde halyqqa medısınalyq kómek kórsetýdi jaqsartý baǵytynda ıgilikti is-sharalar birtindep júzege asa basta­dy. Aqań sol qıyn-qystaý 90-jyl­­dary elimizdiń densaýlyq saqtaý sala­­syn basqarý qyz­metinde birneshe bas­shylarmen (N.Á.Nazarbaev, U.Q.Qa­ra­manov, S.A.Tereshenko) túsini­sip, ná­tı­jeli jumys istedi. О́ziniń uıym­das­tyrý­shylyq, isker­lik qabiletiniń arqa­syn­da densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kúr­de­lenip qalǵan máselelerdi sheshý baǵy­tyn­da aıtarlyqtaı jumystar atqaryldy.

Ol Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasyn basqarǵan jyldary elimizde kóptegen nysan iske qosyldy. Medı­sına mekemeleri men medısına mamandaryn daıar­laıtyn oqý oryndary: perınataldyq ortalyqtar (Almaty, Qostanaı, Kókshe­taý qalalarynda), dıag­nos­tıkalyq or­ta­lyq (Qa­ra­ǵandy, Semeı, Jambyl, Shym­kent, Almaty qala­larynda), respýb­lı­ka­lyq 1000 tósek­tik klınıkalyq aýrýhana (qazir­gi Almatydaǵy №7 qa­la­lyq aýrýhana), Respýblıkalyq ýro­lo­gııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty (Almaty qalasynda), Respýblıkalyq halyqtyq emdeý ortalyǵy (Almaty qalasynda), Radıasııalyq medı­sına men ekologııa ınstıtýty (Semeı qalasynda), Respýblıkalyq ana men bala densaýlyǵyn qorǵaıtyn ǵyly­mı-zertteý ortalyǵy (Almaty qala­synda), Almaty medısına ınstıtýtyn­da joǵary bilimdi medbıkelerdi daıyn­daı­­tyn fakýltet, Almaty medısına ıns­tıtýty fılıalynyń baza­synda Far­­ma­sevtıka ınstıtýty (Shym­kent qa­lasynda), Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Túrkis­tan ýnıversıtetinde medısına fakýl­teti, oblystarda medýchılısheler ashyldy.

Aqań qaı jerde, qandaı deńgeıde qyzmet atqarsa da kásibı mamandyǵyn ár­daıym birinshi kezekke qoıdy. Kásibı sheber­ligin ábden jetildirgen, hırýrgııa­ny tereń meńgergen maman retinde janyna dert jamap, júıkesin muń torlaǵan myńdaǵan adamǵa ota jasap densaýlyqtaryn túzedi, ómirlerin uzartty. Júzdegen ómir men ólim arasyndaǵy jan­ǵa arasha túsip, ómirin saqtap qaldy. «Ajal­dan aman alyp qalǵan, denderi saýy­ǵyp ketken ártúrli jastaǵy adamdar eli­miz­diń túkpir-túkpirinen osy ýaqytqa de­ıin maǵan habarlasyp, alǵystaryn aıtyp jatady. Eńbegimniń osyndaı nátı­jesin el aýzynan estý – men úshin zor maq­tanysh, qýanysh, úlken qurmet», deıdi Aqań.

Aqańnyń kóp jyl nátıjeli eńbek etýine baqytty otbasynyń tikeleı áseri boldy. Jubaıy Kúlsara Jumaıqyzy tájirıbeli pedagog, aqkóńil, aqylyna minezi saı, kelisti kelgen, qazaq áıelderine tán óte ustamdy, ashyq minezdi, júzi jyly, jarqyn jan bolatyn. Otbasynyń úlken qamqorshysy, úlgili ana edi. Mektepke deıingi balalardy tárbıeleý salasynda uzaq jyldar qyzmet atqarǵan, eńbek sińirgen ardager. Ol Aqańnyń alańsyz qyzmet etýine bar jaǵdaıyn jasap, altyn asyqtaı uldaryn tárbıelep, ósirdi. Eń ókinishtisi – zeınetkerlik jasqa jetpegen ardaqty ana aýyr naýqastan dúnıeden ozdy. Taǵdyry solaı boldy.

Aqsultan Amanbaıuly ústimizdegi jyly seksenge aıaq basyp, medısınanyń abyz aqsaqaly bolyp, qazynaly qarııa­lar qataryna qosyldy. Qazir uldary­nyń, nemere-shóbereleriniń aldynda abyroıly jaqsy ómir súrip jatyr. Áli de qýatty, júris-turysy shıraq. Qazir de eńbekten qol úzbeı, medısınalyq ortalyqtyń konsýltant qyzmetkeri bolyp jumys isteıdi. «Qansha jasqa kelsem de, qaı jerde júrsem de dáriger bolyp qala beremin. О́ıtkeni dárigerlik – ómirlik kásip. О́mir bolǵasyn, nebir kútpegen kezdeısoq jaǵdaılar kezdesip otyrady. Aýyryp nemese jaraqattanyp jany qınalǵan adamǵa kómek kórsetip, ómirin saqtap qalýǵa árqashan da da­ıynmyn. О́ıtkeni dúnıede adam ómirinen qymbat eshnárse joq. Qaı qoǵam bolsa da, qaı el bolsa da, onyń basty baılyǵy – aldymen, adam. Sol adamnyń deni saý, janarynda muń, kóńilinde kir bolmasa, jadyrap kúlse, eldiń júzi de árýaqytta jarqyn, jetistikteri kóp. Táýelsizdik alǵan memleketimizdiń Qazaqstan Respýblıkasy bolyp atalǵan tarıhı jyldarynda elimizdiń adam densaýlyǵyn qorǵaıtyn kúrdeli de jaýapty salasyn basqaryp, Otanyma, halqyma qyzmet etýdi Alla maǵan násip etti. Ol úshin men taǵdyryma rızamyn!» – deıdi Aqań tebirenip.

Aqańnyń Qazaqstan densaýlyq saq­taý salasynda uzaq jyldar istegen aby­­roı­ly qyzmeti ókimet tarapynan da eleý­siz qal­ǵan joq. «Parasat», «Qurmet» or­den­deri­men, «Qazaqstan Respýblı­kasy­­­nyń Táýel­­sizdigine – 20 jyl», «Qazaqstan Res­­­pýb­­lı­kasynyń Táýelsiz­digine – 25 jyl» m­­e­rekelik medal­dary­men, Qazaq KSR Jo­­ǵarǵy Keńesi Pre­zı­dıýmynyń, Qa­zaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Alǵys haty­men, «Keńes Odaǵy densaýlyq saq­taý isiniń úzdigi», «Qazaqstan Respýblı­kasy densaý­lyq saqtaý isiniń úzdigi», «Qazaqstan Respýb­lıkasy densaýlyq saqtaý salasyna qosqan úlesi úshin» tós­bel­gilerimen marapattaldy. Ardager aǵa­myzǵa «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty», «Otyrar aýdanynyń qurmetti azamaty» ataqtary berilgen. 2013 jyly S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnı­versıtetiniń ǵylymı keńesiniń sheshimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń medısına ǵylymy men bilimin damytýǵa, densaýlyq saq­taý salasyna jáne ýnıversıtet márte­be­sin joǵarylatýǵa qosqan eńbegi úshin esi­mi «Ýnıversıtettiń Dańq galereıa­sy­na» kirgizildi. A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııa ortalyǵy Dı­rek­torlar keńesiniń sheshimimen hı­rýr­gııaǵa sińirgen eńbegi úshin Al­tyn medalmen marapattaldy (2014 jy­ly); hırýrgııaǵa sińirgen eńbegi úshin «Qurmetti professor» ataǵy berildi (2015 jyly).

«Jaqsy adam – eldiń yrysy» degen halqymyzdyń danalyǵy osyndaı abzal azamattarymyzdyń ónegeli ómirine baılanysty aıtylǵan. Táýelsiz qazaq eliniń damýyna, aıaǵynan nyq turyp ketýine ónegeli eńbegimen aıtýly úles qosqan Aqańdar – bizdiń maqtanyshymyz.

Iá, atam qazaq «Birinshi baılyq – densaýlyq» dep tegin aıtpasa kerek. Sebebi deni saý adam baqytty, halqy saý-salamat eldiń ǵana bolashaǵy jarqyn bolady. Endeshe, Aqań sııaqty adamdarǵa baqyt syılaıtyn altyn qol azamattar barda júrek lúpili eshqashan jańylmaı, elim dep soǵyp turatyn bolady.

 

Dandaı YSQAQULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Kaka «Qaıratpen» birge

Fýtbol • Búgin, 08:04

Mamyq-maýsym

Rýhanııat • Búgin, 07:57

Zańdy qaıta qaraý kerek

Saıasat • Búgin, 07:48

Ádilettilik jolymen

Pikir • Búgin, 07:46

Mańyzdy sheshim

Pikir • Búgin, 07:43

Táýelsizdik – eń qymbat qundylyq

Saıasat • Búgin, 07:37

Keleshegin kóre biletin el

Pikir • Búgin, 07:30

Olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa serpin beredi

Rýhanııat • Búgin, 07:25

Úńgir (úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 07:17

«Oqyǵan azamattyń» derti...

Ádebıet • Búgin, 07:15

Zulmattyń zardaby aýyr tıdi

Tarıh • Búgin, 07:10

Tarıhtyń taǵylymyna taǵzym

Tarıh • Búgin, 07:07

Endi sol zulmattar qaıtalanbasyn!

Pikir • Búgin, 07:00

Tramp býnkerge tyǵyldy

Álem • Búgin, 06:57

Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Qoǵam • Búgin, 06:54

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 06:52

Qazaqtyń qadirli edi qarııasy

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Syrdaǵy eginniń sýsyz qalý qaýpi bar

Ekologııa • Búgin, 06:48

Maýsym shildede jalǵasady

Sport • Búgin, 06:40

Uqsas jańalyqtar