Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ
Aqsultan qazirgi Otyrar aýdany, Sháýildir eldi mekeninde qarapaıym qazaqtyń otbasynda dúnıege kelgen. Balalyq shaǵy soǵys kezindegi, odan keıingi aýyr jyldarda ótken ol birde ash, birde toq degendeı, joqshylyq ómirdiń aýyrtpalyqtaryn eresektermen birdeı kórip, erte eseıdi. «Biz shybyqty at qylyp minip, Sháýildirdiń aq topyraǵyn borpyldatyp, jalań aıaq, jalań but keship júrip óstik», dep eske alady Aqań sol bir aýyr kezderdi.
Aqsultan aýylda pysyq bala bolyp ósti. Jasóspirim kezinen-aq bilimge, eńbekke qushtarlyǵymen kózge tústi. Maqtaaral aýdanynda orys orta mektebin altyn medalmen bitirip, Almatydaǵy medısına ınstıtýtynyń emdeý fakýltetine oqýǵa emtıhansyz qabyldandy. 1962 jyly ınstıtýtty úzdik bitirgennen keıin Túrkistan, Túlkibas aýdandarynda dáriger-hırýrg bolyp jumys istedi. Árıne ol kezde aýyldyq jerde hırýrg bolýdyń óz qıynshylyǵy bastan asatyn. Nebir jedel hırýrgııalyq aýrýlar kún demeı, tún demeı, ýaqytpen sanaspastan ota jasaýdy kerek etedi. Eki qabat áıelderdiń bosanýyna da kómektesip, ota jasap, ana men balanyń ómirin saqtap qalǵan jaǵdaılar da kezdesti. Aýdandyq aýrýhanalarda 8 jyl hırýrg qyzmetin atqaryp, mol tájirıbe jınaqtady, sóıtip ómirdiń úlken mektebinen ótti. Osy kezderde Máskeý, Kıev, Almaty qalalarynyń jetekshi klınıkalarynda taǵylymdamadan ótip, bilimin jetildirdi, bilgir otashylardyń tájirıbelerinen úırendi, nátıjesinde hırýrgııanyń qyr-syryn tereń meńgere tústi.
Ol bilimin odan ári jetildirý, hırýrgııanyń qıyn da kúrdeli salasy kardıohırýrg mamandyǵyn ǵylymı teorııalyq zertteýlermen ushtastyrý maqsatynda arman qýyp, Almatyǵa attanady. 1969-1974 jyldary Qazaq klınıkalyq jáne eksperımentaldy hırýrgııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń (qazirgi A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııalyq ortalyq) kardıohırýrgııa bóliminiń klınıkalyq ordınatýrasy men aspırantýrasynda ǵylym negizderin ıgeredi. Odaqqa belgili kardıohırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor V.S.Sergıevskııdiń jetekshiligimen kardıohırýrgııadaǵy júrekti almastyrý týraly asa ózekti, kúrdeli máselege arnalǵan taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵaıdy. Bul eńbegi otandyq jáne sheteldik ǵalymdar tarapynan joǵary baǵalandy.
Aspırantýrany bitirgen soń, Aqań ózi oqý bitirgen ǵylymı ortalyqta 15 jyl úzbesten kardıohırýrg, aǵa ǵylymı qyzmetker bolyp eńbek etti. Osy kezderi qanshama aýrý-syrqaý bolǵan hırýrgııalyq kómekke zárý jandar onyń jeńil de, dýaly qolynan em alyp, aıyǵyp ketti. Kóp jyldar boıy jınaqtalǵan baı tájirıbe negizindegi 50-den astam ǵylymı-zertteý eńbekteri elimizdiń júrek aýrýyna shaldyqqan turǵyndaryna mezgilinde ota jasalyp, denderin saýyqtyrýǵa úlken kómegin tıgizdi. Ǵylymı shyǵarmashylyq pen tájirıbe sabaqtastyǵymen eńbek etetin ujymnyń qoǵamdyq jumysyna da belsene qatysyp, 10 jyl boıy partııa hatshysy boldy. Osy hırýrgııalyq ortalyqta uzaq ýaqyt atqarǵan ıgi jumystary arqyly ujym músheleriniń aldynda úlken abyroıǵa bólenip, tanymal ǵalym-kardıohırýrg atandy.
Dárigerlik jumysynda ol ómirdiń nebir soqpaqtarynan ótken, tájirıbesi mol ǵalymdardyń, ulaǵatty ustazdardyń (A.N.Syzǵanov, M.N.Brıakın, A.B.Raız, G.K.Tkachenko, V.S.Sergıevskıı, M.Á.Álıev) tálim-tárbıesin, ólsheýsiz qamqorlyǵyn kórdi, úırendi.
Aqsultan Amanbaıuly 1984 jyly Úkimet quramyndaǵy joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetke shaqyryldy. Sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy N. Á.Nazarbaevtyń kelisimimen, Mınıstrler Keńesiniń qaýlysymen úkimet apparatynyń oqý-aǵartý jáne densaýlyq saqtaý bólimi bastyǵynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy. Úsh jyl elimizdiń qalalyq, aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi densaýlyq saqtaý uıymdarynyń kýratory bolyp qyzmet istedi. 1987-1990 jyldary Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń qaýlysymen Densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary jáne 4-shi Bas basqarmasynyń bastyǵy (qazirgi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Is basqarmasynyń medısınalyq ortalyǵy), Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Emdeý-saýyqtyrý birlestiginiń bastyǵy qyzmetterin atqardy. 1990 jyly Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstri bolyp qyzmet atqardy. Elimiz egemendik alǵan jyldary (1991-1992) Prezıdent Jarlyǵymen Densaýlyq saqtaý mınıstri bolyp ekinshi ret taǵaıyndalǵan qyzmetinde de abyroıly eńbek ónegesin kórsetti.
HH ǵasyrdyń 90-jyldary Keńes Odaǵynyń taraýy saldarynan, elimizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıy tyǵyryqqa tirelgeni belgili. Ásirese medısına mekemeleriniń kóptegen qıynshylyqty bastan keshirýine týra keldi. Aýrýhanalardyń materıaldyq bazasy, medısına qyzmetkerleriniń áleýmettik jaǵdaıy kúrt nasharlap ketti. Osyndaı aýyr jaǵdaıda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyna naryq zamanynyń talabyna saı ózgerister engizý qajettiligi týyndady. Osyǵan baılanysty 1991 jyly jańa zań jobasy daıyndalyp, Joǵarǵy Keńestiń VII sessııasynda «Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń densaýlyǵyn saqtaý týraly» Zań qabyldandy. Bul zań ýaqyt talabyna oraı, elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qordalanyp qalǵan kóp túıindi sheshýge eleýli yqpal etti. Úkimetimiz halyq densaýlyǵynyń ózekti máselelerine erekshe nazar aýdaryp, qarjylandyrý jáne medısınalyq qyzmettiń nátıjeliligi men sapasyn arttyrý tárizdi kúrdeli máselelerdi sheshýdi shuǵyl túrde qolǵa aldy. Sonyń nátıjesinde halyqqa medısınalyq kómek kórsetýdi jaqsartý baǵytynda ıgilikti is-sharalar birtindep júzege asa bastady. Aqań sol qıyn-qystaý 90-jyldary elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn basqarý qyzmetinde birneshe basshylarmen (N.Á.Nazarbaev, U.Q.Qaramanov, S.A.Tereshenko) túsinisip, nátıjeli jumys istedi. О́ziniń uıymdastyrýshylyq, iskerlik qabiletiniń arqasynda densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kúrdelenip qalǵan máselelerdi sheshý baǵytynda aıtarlyqtaı jumystar atqaryldy.
Ol Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasyn basqarǵan jyldary elimizde kóptegen nysan iske qosyldy. Medısına mekemeleri men medısına mamandaryn daıarlaıtyn oqý oryndary: perınataldyq ortalyqtar (Almaty, Qostanaı, Kókshetaý qalalarynda), dıagnostıkalyq ortalyq (Qaraǵandy, Semeı, Jambyl, Shymkent, Almaty qalalarynda), respýblıkalyq 1000 tósektik klınıkalyq aýrýhana (qazirgi Almatydaǵy №7 qalalyq aýrýhana), Respýblıkalyq ýrologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty (Almaty qalasynda), Respýblıkalyq halyqtyq emdeý ortalyǵy (Almaty qalasynda), Radıasııalyq medısına men ekologııa ınstıtýty (Semeı qalasynda), Respýblıkalyq ana men bala densaýlyǵyn qorǵaıtyn ǵylymı-zertteý ortalyǵy (Almaty qalasynda), Almaty medısına ınstıtýtynda joǵary bilimdi medbıkelerdi daıyndaıtyn fakýltet, Almaty medısına ınstıtýty fılıalynyń bazasynda Farmasevtıka ınstıtýty (Shymkent qalasynda), Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan ýnıversıtetinde medısına fakýlteti, oblystarda medýchılısheler ashyldy.
Aqań qaı jerde, qandaı deńgeıde qyzmet atqarsa da kásibı mamandyǵyn árdaıym birinshi kezekke qoıdy. Kásibı sheberligin ábden jetildirgen, hırýrgııany tereń meńgergen maman retinde janyna dert jamap, júıkesin muń torlaǵan myńdaǵan adamǵa ota jasap densaýlyqtaryn túzedi, ómirlerin uzartty. Júzdegen ómir men ólim arasyndaǵy janǵa arasha túsip, ómirin saqtap qaldy. «Ajaldan aman alyp qalǵan, denderi saýyǵyp ketken ártúrli jastaǵy adamdar elimizdiń túkpir-túkpirinen osy ýaqytqa deıin maǵan habarlasyp, alǵystaryn aıtyp jatady. Eńbegimniń osyndaı nátıjesin el aýzynan estý – men úshin zor maqtanysh, qýanysh, úlken qurmet», deıdi Aqań.
Aqańnyń kóp jyl nátıjeli eńbek etýine baqytty otbasynyń tikeleı áseri boldy. Jubaıy Kúlsara Jumaıqyzy tájirıbeli pedagog, aqkóńil, aqylyna minezi saı, kelisti kelgen, qazaq áıelderine tán óte ustamdy, ashyq minezdi, júzi jyly, jarqyn jan bolatyn. Otbasynyń úlken qamqorshysy, úlgili ana edi. Mektepke deıingi balalardy tárbıeleý salasynda uzaq jyldar qyzmet atqarǵan, eńbek sińirgen ardager. Ol Aqańnyń alańsyz qyzmet etýine bar jaǵdaıyn jasap, altyn asyqtaı uldaryn tárbıelep, ósirdi. Eń ókinishtisi – zeınetkerlik jasqa jetpegen ardaqty ana aýyr naýqastan dúnıeden ozdy. Taǵdyry solaı boldy.
Aqsultan Amanbaıuly ústimizdegi jyly seksenge aıaq basyp, medısınanyń abyz aqsaqaly bolyp, qazynaly qarııalar qataryna qosyldy. Qazir uldarynyń, nemere-shóbereleriniń aldynda abyroıly jaqsy ómir súrip jatyr. Áli de qýatty, júris-turysy shıraq. Qazir de eńbekten qol úzbeı, medısınalyq ortalyqtyń konsýltant qyzmetkeri bolyp jumys isteıdi. «Qansha jasqa kelsem de, qaı jerde júrsem de dáriger bolyp qala beremin. О́ıtkeni dárigerlik – ómirlik kásip. О́mir bolǵasyn, nebir kútpegen kezdeısoq jaǵdaılar kezdesip otyrady. Aýyryp nemese jaraqattanyp jany qınalǵan adamǵa kómek kórsetip, ómirin saqtap qalýǵa árqashan da daıynmyn. О́ıtkeni dúnıede adam ómirinen qymbat eshnárse joq. Qaı qoǵam bolsa da, qaı el bolsa da, onyń basty baılyǵy – aldymen, adam. Sol adamnyń deni saý, janarynda muń, kóńilinde kir bolmasa, jadyrap kúlse, eldiń júzi de árýaqytta jarqyn, jetistikteri kóp. Táýelsizdik alǵan memleketimizdiń Qazaqstan Respýblıkasy bolyp atalǵan tarıhı jyldarynda elimizdiń adam densaýlyǵyn qorǵaıtyn kúrdeli de jaýapty salasyn basqaryp, Otanyma, halqyma qyzmet etýdi Alla maǵan násip etti. Ol úshin men taǵdyryma rızamyn!» – deıdi Aqań tebirenip.
Aqańnyń Qazaqstan densaýlyq saqtaý salasynda uzaq jyldar istegen abyroıly qyzmeti ókimet tarapynan da eleýsiz qalǵan joq. «Parasat», «Qurmet» ordenderimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine – 20 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine – 25 jyl» merekelik medaldarymen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Alǵys hatymen, «Keńes Odaǵy densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi», «Qazaqstan Respýblıkasy densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi», «Qazaqstan Respýblıkasy densaýlyq saqtaý salasyna qosqan úlesi úshin» tósbelgilerimen marapattaldy. Ardager aǵamyzǵa «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty», «Otyrar aýdanynyń qurmetti azamaty» ataqtary berilgen. 2013 jyly S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń ǵylymı keńesiniń sheshimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń medısına ǵylymy men bilimin damytýǵa, densaýlyq saqtaý salasyna jáne ýnıversıtet mártebesin joǵarylatýǵa qosqan eńbegi úshin esimi «Ýnıversıtettiń Dańq galereıasyna» kirgizildi. A.N.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq ǵylymı hırýrgııa ortalyǵy Dırektorlar keńesiniń sheshimimen hırýrgııaǵa sińirgen eńbegi úshin Altyn medalmen marapattaldy (2014 jyly); hırýrgııaǵa sińirgen eńbegi úshin «Qurmetti professor» ataǵy berildi (2015 jyly).
«Jaqsy adam – eldiń yrysy» degen halqymyzdyń danalyǵy osyndaı abzal azamattarymyzdyń ónegeli ómirine baılanysty aıtylǵan. Táýelsiz qazaq eliniń damýyna, aıaǵynan nyq turyp ketýine ónegeli eńbegimen aıtýly úles qosqan Aqańdar – bizdiń maqtanyshymyz.
Iá, atam qazaq «Birinshi baılyq – densaýlyq» dep tegin aıtpasa kerek. Sebebi deni saý adam baqytty, halqy saý-salamat eldiń ǵana bolashaǵy jarqyn bolady. Endeshe, Aqań sııaqty adamdarǵa baqyt syılaıtyn altyn qol azamattar barda júrek lúpili eshqashan jańylmaı, elim dep soǵyp turatyn bolady.
Dandaı YSQAQULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
