Nur-Sultan qalasyn sút jáne sút ónimderimen qamtýǵa Selınograd aýdanyndaǵy «Rodına», Aqkól aýdanyndaǵy «Eńbek», Astrahan aýdanyndaǵy «Kamyshenka», Arshaly aýdanyndaǵy «Ijevsk» tárizdi iri taýarly-sút fermalary qomaqty úles qosyp otyr. Oǵan qosa oblysta uzyn-yrǵasy qyryqqa jýyq taýarly-sút fermasy bar. Bul fermalardyń eń shaǵyny 50-60 basqa deıin sıyr saýady. Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, taýarly-sút fermasy saýyn sıyrdyń sany 400-den asqanda ǵana ózin-ózi aqtap shyǵady eken. Áıtpese «sıyrdyń súti tilinde» degendeı, myqty azyq-túlik bazasyn qalyptastyryp, qora salýdan bastap, saýyn apparattaryn alýǵa deıingi qyrýar shyǵyny bar. Demek memleket tarapynan qoldaý kórsetilip, shaǵyn taýarly-sút fermalaryn irilendirý qajet. Esep qarapaıym ǵana, shaǵyn fermalar irilendirý arqyly qarajat qýatyn arttyrsa, esesine sút ónimi de molaıa túser edi. Mal basyn óz tóli esebinen kóbeıtýge tolyq múmkindik bar. Jaıylym da jetkilikti. Negizinen, aýyl sharýashylyǵyna beıimdelgen oblysta mal azyǵy daqyldaryn búgingi kólemnen áldeqaıda molaıta alar edi.
Bıyl oblys ákimi Ermek Marjyqpaevtyń arnaıy tapsyrmasymen ár aýdanda taýarly-sút fermalary uıymdastyrylmaq. Qarjy ınstıtýttarynda bul salany qoldaýǵa qajetti qarajat ta bar. Tek yntaly adamdardyń sol qarajatty alýǵa kepildigi joq.
Bas-aıaǵy 18 joba qarastyrylǵanymen, ázirge bireýi ǵana Býrabaı aýdanyndaǵy «Qoıandy-Agro» sharýa qojalyǵynda qolǵa alynyp otyr. Sharýashylyq 280 basqa deıin saýyn sıyr ustaýdy mejelegen. Qazirgi kúni 100 basy bar, onyń 50-i Slovakııadan ákelingen asyl tuqymdy saýyn sıyrlar.
Bizdiń aıtpaǵymyz, oblystyń sút jáne sút ónimderin óndirýdegi bar qýaty tolyq kádege aspaı jatqany. Máselen, jańa jyldan beri oblysta barlyǵy 62,7 myń tonna sút óndirilgen. Munyń 20,2 myń tonnasy jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri men sharýa qojalyqtarynyń enshisinde. Al endi mal súmesimen kún kórip otyrǵan halyq 42 myń tonnaǵa jýyq ónim óndirgen. Shamalap aıtqanda, barlyq súttiń 68 paıyzy halyqtyń enshisi. Biraq bul óndirilgen sút ishki qajettilikti tolyq qanaǵattandyrǵanymen, malsaq qaýym aıtarlyqtaı tabys taýyp otyrǵan joq. Iri sharýashylyqtar bolmasa, jekemenshik ıeleri baǵamyndaǵy maldyń ónimin satyp, nátıjesin kóre almaýda. Basty sebep uıymdastyrý jumystarynyń oralymsyzdyǵynan. Máselen, eldi mekenderde sút jınaý jumysy durys jolǵa qoıylmaǵan.
Eger aýyl adamdarynan sút satylyp alynsa, eldiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy kóp-kórim jaqsaryp qalar edi. Máselen, jumys jolǵa qoıylǵan jerde halyqtyń qolyndaǵy sútti eger maılylyǵy 3,5 paıyzdy quraıtyn bolsa, lıtrin 99-95 teńgeden satyp alady. Maılylyǵy odan joǵary bolsa, 120 teńgeden ótkize alar edi. Bul aradaǵy baǵanyń qalyptasýy ónimniń tasymaldaý qashyqtyǵyna tikeleı táýeldi.
Sút zaýyttary úshin shalǵaıdaǵy aýyldardan sút tasymaldaý ózin-ózi aqtamaıtyn is bolyp esepteledi. Olaı bolatyny, jol shyǵyny qymbat. Sonda birer malynyń súmesimen kún kórip otyrǵan qarapaıym halyq mal ónimderinen tabys tappaıtyn bolyp shyǵady. Endi osy jaıdy qalaı sheshýge bolady. Bizdiń mynadaı usynysymyz bar. Máselen, shalǵaıdaǵy aýyldyq okrýgte bes eldi meken bar delik. Halyqtyń qolyndaǵy sútti satyp alyp, kádege jaratý úshin okrýg ortalyǵynan sút jınaıtyn arnaıy oryn ashylsa. Árıne bul oryn tońazytqyshpen qamtylýy qajet. Mine, osy tońazytqyshqa tańǵy saýyn men keshki saýyndy qosyp jınap, sút zaýytyna bir-aq tasymaldasa. Osy ádis utymdy bolar edi. Eki saýynnyń sútin bir qosqan soń tasymaldaý shyǵyny arzandaıdy. Áıtpese aýyl turǵyndary sıyr saýyp, tabys taýyp otyr dep aıtý qıyn. Onyń ústine jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri men sharýa qojalyqtaryna tólenetin sýbsıdııa jeke sharýashylyqqa tólenbeıdi. Taratyp aıtsaq, eger taýarly-sút fermalaryndaǵy saýyn sıyrdyń basy 600-den assa, onda bir kılo sútke 35 teńgeden, 400-den assa 20 teńgeden, 50-den assa 10 teńgeden sýbsıdııa tólenedi. Aıtpaqshy, sút jınaıtyn kooperatıvter de bul nesibeden qur qalyp otyrǵan joq. Olarǵa da ár kılosy úshin 10 teńgeden sýbsıdııa beriledi. Al oblysta súttiń 70 paıyzyna jýyǵyn óndirip otyrǵan aýyl turǵyndaryna kók tıyn tólenbeıdi. Negizgi júk mal ıelerinde emes pe? Bizdiń soltústik óńirde qara mal baǵý qııapat sharýa. Máselen, bir saýyn sıyrdy qystatý úshin eki tirkeme shóp qajet. Byltyr ár tirkeme shóp sapasyna baılanysty 35-40 myń teńgeden satyldy. Oǵan kúzdiń ózinde sharyqtap ketken jem baǵasyn qossańyz, maldyń qunyna jetip qalady. Demek, mal baqqan aýyl adamy qara maldyń ózin etke ótkizip, jarytymdy paıda taba almaıdy. Joǵarydaǵy esep boıynsha, qysy uzaq óńirde mal óziniń qunyn alty aı qysta jep bitiredi. Demek, tabysty kózge aınalý úshin sútin de kádege asyrý kerek. Bul oraıda talpynys ta boldy. Kooperatıvter qurý jóninde bastama kóterildi. Kooperatıv demekshi, 2016 jyly oblysta 21 kooperatıv qurylǵan bolatyn. Qazir tek 12-si ǵana jumys istep tur.
– Bul oraıda adamdardyń jumys isteýge talpynysy bar, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń mal sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Qaırat Kóshenov, – kooperatıvterdiń qolyn baılaǵan jaı, tirketý boldy. Túsinikti bolýy úshin taratyp aıtaıyn, sharýashylyq júrgizýshi nysan retinde ol jyljymaıtyn ǵımaratta bolýy kerek. Sonda ǵana tirkeledi. Al birqatar kooperatıvte olaı bolmaı shyqty. Áıtpese bastama kóp-kórim jaqsy edi. Máselen, 2019 jyly 5 myń tonnaǵa deıin sút jınap, óńdeýshi kásiporyndarǵa jetkizdi.
Qoryta aıtqanda, sút molshylyǵyn jasaýǵa aýyl turǵyndarynyń da yqpaly kóp bolar edi. Tek jap-jaqsy bastama retinde kóterilip, alǵa umtylǵan sharýanyń aıaqasty qalyp jatqany ókinishti-aq.
Aqmola oblysy
