Muny Vashıngton bıligi de joqqa shyǵarmaıdy. Memlekettik departament ókiliniń aıtýynsha, qarjylaı kómek Arktıkadaǵy geosaıası kúshti teńestirýge baǵyttalǵan. Qarajat negizinen energetıka, bilim jáne týrızm salalaryn damytýǵa arnalady.
«Mundaı qadamǵa barýymyzǵa Reseı men Qytaıdyń AQSh pen Batysqa qarsy áreket jasaýy áser etti. Álemniń basqa bóliginde de osyndaı oıyn bolyp jatyr. Arktıka saıası oıyn júrgizýge beıimdelmegen», dedi Memlekettik departament ókili.
AQSh-tyń kenetten mundaı qadamǵa barýynyń ózindik máni bar. Qazirgi tańda Arktıka keńesine 8 memleket múshe. Olar: AQSh, Kanada, Reseı, Danııa, Norvegııa, Shvesııa, Fınlıandııa jáne Islandııa. 1996 jyly qurylǵan bul keńes soltústik polıýsti ortaq paıdalanýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar Arktıkaǵa qatysty máseleniń bárin osy 8 memleket birlesip sheshpek.
Reseı keıingi kezde polıýske basymdyq bere bastady. Máselen, byltyr Kreml Arktıkada keń kólemdi áskerı jattyǵý ótkizdi. Bul Aq úıdi alańdatqany anyq. О́ıtkeni sońǵy ret mundaı jıyndy Máskeý bıligi qyrǵı-qabaq soǵys kezinde uıymdastyrǵan bolatyn. Iаǵnı, Reseıdiń Arktıkany belsendi ıgerýge degen múddesin ańǵarý qıyn emes.
Qytaı 2013 jyly Arktıka keńesine baqylaýshy retinde endi. Sodan beri Beıjiń de soltústik polıýske qatysty jospary bar ekenin talaı ret baıqatty. Máselen, 2018 jyly Qytaı Polıarlyq Jibek joly bastamasyn kótergen. Mundaǵy maqsat – Arktıkada yqpalyn arttyrý.
Aq úıdiń Qytaı josparyna alańdaýy beker emes. О́ıtkeni Beıjiń halyqaralyq sýlarǵa qatysty erejeni saqtaı bermeıtini belgili. Mysaly, Ońtústik Qytaı teńizin paıdalanýǵa baılanysty talaı márte daý týǵan bolatyn. Sondyqtan Aq úı úshin Arktıkaǵa basqa eldiń yqpalyn júrgizýi múldem tıimsiz.
Budan bólek, Grenlandııadaǵy qazba-baılyq ta talaıdyń kóz qurtyna aınaldy. Boljam boıynsha, aımaqtaǵy muz astynda mıllıardtaǵan tonna kómirsýtek otynynyń qory bar. Ol álemdik kómirsýtek qorynyń 20-25 paıyzyn quraıtyn kórinedi. Osynaý baılyqty meılinshe molynan ıemdený úshin eshkimniń de aıanyp qalmasy anyq.
BUU-nyń 1982 jyly qabyldanǵan Teńiz quqy jónindegi konvensııasy boıynsha teńizdik shekarasy bar memleketter óz jaǵalaýynan 200 mıldik aımaqty ekonomıkalyq múddesine paıdalanady. Sol jaǵalaý shelftermen jalǵasar bolsa, ol 350 mılge deıin sozylýy múmkin. Al Arktıka jáne onyń baılyǵy odan ári Soltústik polıýske deıin biraz sozylady.
AQSh-tyń Grenlandııaǵa kóńil bólýi birinshi ret emes. Byltyr prezıdent Donald Tramp muz qursaýlaǵan araldy Danııadan satyp alýǵa yqylas tanytqan. Biraq Grenlandııanyń syrtqy ister mınıstri araldyń satylmaıtynyn, biraq bıznes jasaýshylarǵa ashyq ekenin málimdedi.
Aq úıdiń Grenlandııaǵa qyzyǵýy keshe bastalǵan joq. 1946 jyly AQSh-tyń sol kezdegi prezıdenti Harrı Trýmen araldy satyp alý úshin Danııaǵa 100 mıllıon dollar usynǵan. Alaıda Kopengagen odan bas tartty.
Amerıkalyqtardyń aralǵa qyzyǵýynyń taǵy bir sebebi – onda AQSh-tyń áskerı bazasy ornalasqan. Thule áýe bazasy soltústik polıýsten myń shaqyrym qashyqta jatyr. Sondaı-aq bazada ballıstıkalyq zymyrannan qorǵaýǵa arnalǵan arnaıy júıe ornalasqan. Qysqasy, Grenlandııa strategııalyq turǵyda mańyzǵa ıe.
Áıtse de, Grenlandııaǵa qatysty kóptegen máseleni Danııa tarapy sheshedi. Aral 2008 jyly ǵana jartylaı memleket quqyǵyn ıelendi. Oǵan deıin ǵasyrlar boıy Danııanyń qol astynda bolyp kelgen. Keıingi júrgizilgen saýalnamalarǵa súıensek, Grenlandııa halqynyń basym bóligi táýelsizdik jarııalaýǵa yntaly. Biraq egemen el ataný úshin ynta jetkiliksiz. Ekonomıkalyq táýelsizdik kerek. Qazirgi tańda aral negizinen Danııanyń quıǵan qarjysy arqasynda ómir súrip otyr.
Munyń bárin jete túsinetin Qytaı da Grenlandııaǵa ınvestısııa quıýǵa múddeli ekenin bildirdi. Biraq AQSh-tyń qarjylaı kómek qolyn sozýy Beıjińniń josparyna syna qaǵýy yqtımal.
Qoryta aıtqanda, Arktıka úshin tartys ázirge aıaqtalar túri kórinbeıdi. Keı memleketter soltústik polıýske deıingi aımaqty teńdeı bólip almaq. Kelesileri aımaqty ashqan kim, alǵash jol salǵan kim, sonyń da úlesi bolǵanyn qalaıdy. Taǵy bir tarap Arktıkany jalpy adamzatqa ortaq qazyna dep esepteıdi. Qysqasy, Arktıka geosaıası turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da mańyzdy bolyp tur.
