Álem • 28 Sáýir, 2020

Arktıka úshin «aıqas»

39 retkórsetildi

AQSh Arktıkadaǵy yqpalyn kúsheıtý maqsatynda Grenlandııaǵa 12,1 mıl­lıon dollar kóleminde qarjylaı kómek berdi. Bul qadam strategııalyq turǵyda mańyzǵa ıe ári Qytaı men Reseıdiń soltústik polıýste erkin tynystaýyna kedergi keltirmek.

Muny Vashıngton bıligi de joqqa shyǵarmaıdy. Memlekettik departament ókiliniń aıtýynsha, qarjylaı kómek Arktıkadaǵy geosaıası kúshti teńestirýge baǵyttalǵan. Qarajat negizinen energetıka, bilim jáne týrızm salalaryn damytýǵa arnalady.

«Mundaı qadamǵa barýymyzǵa Reseı men Qytaıdyń AQSh pen Batysqa qarsy áreket jasaýy áser etti. Álemniń basqa bóli­ginde de osyndaı oıyn bolyp jatyr. Ark­­­tıka saıası oıyn júrgizýge beıimdel­megen», dedi Memlekettik departament ókili.

AQSh-tyń kenetten mundaı qadamǵa barýynyń ózindik máni bar. Qazirgi tańda Arktıka keńesine 8 memleket múshe. Olar: AQSh, Kanada, Reseı, Danııa, Nor­vegııa, Shvesııa, Fınlıandııa jáne Islan­dııa. 1996 jyly qurylǵan bul keńes soltús­tik polıýsti ortaq paıdalanýǵa baǵyttal­ǵan. Sonymen qatar Arktıkaǵa qatysty máse­leniń bárin osy 8 memleket birlesip sheshpek.

Reseı keıingi kezde polıýske basymdyq bere bastady. Máselen, byltyr Kreml Arktıkada keń kólemdi áskerı jattyǵý ótkizdi. Bul Aq úıdi alańdatqany anyq. О́ıtkeni sońǵy ret mundaı jıyndy Máskeý bıligi qyrǵı-qabaq soǵys kezinde uıymdastyrǵan bolatyn. Iаǵnı, Reseıdiń Arktıkany belsendi ıgerýge degen múddesin ańǵarý qıyn emes.

Qytaı 2013 jyly Arktıka keńesine baqylaýshy retinde endi. Sodan beri Beıjiń de soltústik polıýske qatysty jospary bar ekenin talaı ret baıqatty. Máselen, 2018 jyly Qytaı Polıarlyq Jibek joly bastamasyn kótergen. Mundaǵy maqsat – Arktıkada yqpalyn arttyrý.

Aq úıdiń Qytaı josparyna alań­daýy beker emes. О́ıtkeni Beıjiń halyq­aralyq sýlarǵa qatysty erejeni saqtaı bermeıtini belgili. Mysaly, Ońtústik Qytaı teńizin paıdalanýǵa baılanysty talaı márte daý týǵan bolatyn. Son­dyq­tan Aq úı úshin Arktıkaǵa basqa eldiń yq­palyn júrgizýi múldem tıimsiz.

Budan bólek, Grenlandııadaǵy qazba-baılyq ta talaıdyń kóz qurtyna aınaldy. Boljam boıynsha, aımaqtaǵy muz astynda mıllıardtaǵan tonna kómir­sýtek otynynyń qory bar. Ol álemdik kómirsýtek qorynyń 20-25 paıyzyn quraıtyn kórinedi. Osynaý baılyqty meılinshe molynan ıemdený úshin eshkimniń de aıanyp qalmasy anyq.

BUU-nyń 1982 jyly qabyldanǵan Teńiz quqy jónindegi konvensııasy bo­ıynsha teńizdik shekarasy bar memleketter óz jaǵalaýynan 200 mıldik aımaqty ekonomıkalyq múddesine paıdalanady. Sol jaǵalaý shelftermen jalǵasar bolsa, ol 350 mılge deıin sozylýy múmkin. Al Arktıka jáne onyń baılyǵy odan ári Soltústik polıýske deıin biraz sozylady.

AQSh-tyń Grenlandııaǵa kóńil bólýi birinshi ret emes. Byltyr prezıdent Donald Tramp muz qursaýlaǵan araldy Danııadan satyp alýǵa yqylas tanytqan. Biraq Grenlandııanyń syrtqy ister mı­nıstri araldyń satylmaıtynyn, biraq bıznes jasaýshylarǵa ashyq ekenin málimdedi.

Aq úıdiń Grenlandııaǵa qyzyǵýy keshe bastalǵan joq. 1946 jyly AQSh-tyń sol kezdegi prezıdenti Harrı Trýmen araldy satyp alý úshin Danııaǵa 100 mıllıon dollar usynǵan. Alaıda Kopengagen odan bas tartty.

Amerıkalyqtardyń aralǵa qyzyǵýy­nyń taǵy bir sebebi – onda AQSh-tyń áskerı bazasy ornalasqan. Thule áýe bazasy soltústik polıýsten myń shaqyrym qashyq­ta jatyr. Sondaı-aq bazada ballıstıkalyq zymyrannan qorǵaýǵa arnalǵan arnaıy júıe ornalasqan. Qysqasy, Grenlandııa strategııalyq turǵyda mańyzǵa ıe.

Áıtse de, Grenlandııaǵa qatysty kóp­tegen máseleni Danııa tarapy sheshedi. Aral 2008 jyly ǵana jartylaı memleket quqyǵyn ıelendi. Oǵan deıin ǵasyrlar boıy Danııanyń qol astynda bolyp kelgen. Keıingi júrgizilgen saýalnamalarǵa súıensek, Grenlandııa halqynyń basym bóligi táýelsizdik jarııalaýǵa yntaly. Biraq egemen el ataný úshin ynta jetkiliksiz. Ekonomıkalyq táýelsizdik kerek. Qazirgi tańda aral negizinen Danııanyń quıǵan qarjysy arqasynda ómir súrip otyr.

Munyń bárin jete túsinetin Qytaı da Grenlandııaǵa ınvestısııa quıýǵa múd­deli ekenin bildirdi. Biraq AQSh-tyń qarjylaı kómek qolyn sozýy Beı­jińniń josparyna syna qaǵýy yqtımal.

Qoryta aıtqanda, Arktıka úshin tartys ázirge aıaqtalar túri kórinbeıdi. Keı mem­leketter soltústik polıýske deıin­gi aımaqty teńdeı bólip almaq. Kelesi­leri aımaqty ashqan kim, alǵash jol salǵan kim, sonyń da úlesi bolǵanyn qalaı­dy. Taǵy bir tarap Arktıkany jalpy adam­za­tqa or­taq qazyna dep esepteıdi. Qys­qasy, Ark­tıka geosaıası turǵydan da, ekono­mıka­lyq turǵydan da mańyzdy bolyp tur.

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasy Bishkekte talqylandy

Rýhanııat • Búgin, 20:36

«Adal bilim» jobalyq keńsesi quryldy

Qazaqstan • Búgin, 19:47

Baspanaly bolý múmkindikteri aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 18:15

Alakól jaǵalaýy abattandyrylyp jatyr 

Aımaqtar • Búgin, 17:44

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Uqsas jańalyqtar