Kóterme-taratý ortalyqtary salynady
B.Sultanovtyń aıtýynsha, qazir azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý isindegi bir másele – taýarlardy uzaq merzimdi saqtaýǵa qajet sapaly ınfraqurylymnyń tapshylyǵy. Bul taýar óndirýshilerdiń shyǵynyn kóbeıtedi. Ekinshiden, saýda-logıstıkalyq ınfraqurylym obektileriniń ózara durys úılestirilmeýi tutynýshyǵa deıin jetkizetin taýar jolyn qıyndatady. Úshinshiden, saýda ınfraqurylymynyń eski formattary ónimdi tıimdi taratyp, uzaq merzimdi kezeńge baǵany turaqtandyrýǵa múmkindik bermeıdi.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri atap ótkendeı, ishki naryqtaǵy suranys otandyq azyq-túlik taýarlary esebinen óteledi. Alaıda, qazirgi nashar ınfraqurylym, jetilmegen logıstıka, taýar aınalymyna qatysýshylardyń úılesimsiz is-qımyly baǵanyń edáýir ósýine alyp keledi. Elimizdiń árbir azamaty osyndaı jaǵdaıdy ásirese, maýsymaralyq kezeńde sezinedi.
– Jyl saıyn aqpannan mamyrǵa deıin ótken jylǵy qor taýsylyp, kórshiles elderden jańa ónim kele bastalǵanda, baǵa qumylmaly bolady. Bul óz kezeginde ınflıasııaǵa teris áser etedi. Elimizde óndiriletin azyq-túlikti durys saqtap, ótkizetin júıe qurý qajet ekeniniń bir sebebi óndirýshilerdiń kóp shyǵynǵa batýymen baılanysty, – dedi B. Sultanov.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetine súıensek, el boıynsha kókónis saqtaý qoımalarynyń tapshylyǵy shamamen 70%-dy quraıdy, al keıbir óńirlerde bul kórsetkish 90%-ǵa jetedi. Sol sebepti ónim shyǵyn bolady, ony uzaq merzimge saqtaýǵa múmkindik joq. Máselen, kókónis pen jemistiń shyǵyny 19%-dy, et pen sút ónimderiniń shyǵyndary 5%-dy quraıdy. Al kásipkerdiń barlyq shyǵyndary ónimniń túpkilikti qunyna áserin tıgizedi. Saýda ınfraqurylymyna keletin bolsaq, qazir elimizde jumys isteıtin 750 saýda bazary bar, olardyń basym bóligi (51%) stasıonarlyq emes.
B.Sultanov atap ótkendeı, taýardy jedel júkteýge múmkindik beretin zamanaýı júk túsirý («kross-dok») júıesiniń joqtyǵy jáne temperatýralyq qoımalardyń jetkiliksizdigi baǵaǵa tikeleı áserin tıgizedi. Jumys istep turǵan bazarlarda taýar aǵymyn baqylaıtyn aqparattyq júıe de joq. Bul rette óndirýshilerdiń sórelerge qol jetkizý tetigi burmalanǵan baǵaǵa, ádiletsiz saýda ústemesine jáne belgili kezeńderde baǵalardyń negizsiz ósýine negiz bolady.
– Qalalarda karantın engizilýine baılanysty týyndaǵan dúrbeleń osyndaı máselelerdi kórsetti. Atalǵan problemalardy jedel jáne júıeli sheshý úshin kóterme-taratý ortalyqtarynyń biryńǵaı keshenin quraıtyn ulttyq taýar ótkizý jelisin qurý usynady. Bul ekojúıe óndirýshi men tutynýshyny jaqyndatatyn jekelegen ekonomıkalyq klaster quraıdy, respýblıkanyń saýda ınfraqurylymyna qosylady, – dedi B.Sultanov.
Kóterme-taratý ortalyqtary ónimdi saqtaý men qaıta óńdeýden bastap taratý men ótkizýge deıingi mamandandyrylǵan qyzmetterdi usyndy. Bul ınfraqurylym ónimdi jetkizýdiń negizgi baǵyttary úshin tıimdi kóliktik-logıstıkalyq arnalardy qurýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderine, Ortalyq Azııaǵa jáne Qytaıǵa eksporttyq-ımporttyq operasııalar júzege asyrylady, bul ótkizý naryǵyn keńeıtedi.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstriniń aıtýynsha, kóterme-taratý ortalyqtarynyń jelisi taýar ótkizý júıesiniń negizgi qatysýshylary arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn bolady, sóıtip óndirýshilerdi, jetkizýshilerdi jáne satýshylardy bir klasterge biriktiredi. Usynylyp otyrǵan júıe jahandyq trendterge tolyq sáıkes keledi. «Ranjıs» pen «Merkasa» sııaqty álemdik jetekshi júıelerdi zertteý kezinde saýda-logıstıkalyq ınfraqurylymdy qurýda memlekettiń basty ról atqaratyny baıqaldy. Mysaly, Fransııada 20 kóterme azyq-túlik bazarynyń bireýi ǵana jeke, qalǵan bazarlar tolyq nemese ishinara memlekettik bolyp tabylady. Ispanııadaǵy Mercasa kóterme-taratý ortalyǵy da memlekettik. Sondaı-aq Varshavadaǵy aýyl sharýashylyǵy kóterme bazarynyń aksııalarynyń 62%-y memleketke tıesili.
Kóterme-taratý ortalyǵy geografııalyq ornalasýy tıimdi qalalardan 20 shaqyrym jerde ornalasatyn bolady. Olardyń taǵy bir qyzmeti – fermerlerdi ótkizý bazarlaryna jaqyndatý. Aýmaǵynda kedendik termınaldyń bolýy júkterdi rásimdeýdi jedeldetýge múmkindik beredi.
– Biz eldiń barlyq óńirlerinde kóterme-taratý ortalyqtary jelisin qurýdy josparlaýdamyz, ol taýardyń óndirýshiden sórege deıingi jetkizilý tizbegin qamtıdy. Taýar ótkizý júıesin 3 kezeńde júzege asyrý usynylady. Birinshi kezeńde aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn saqtaýǵa baǵdarlanǵan 5 kóterme-taratý ortalyǵyn Pavlodar, Almaty jáne Túrkistan oblystarynda salý josparlanýda, – dedi B. Sultanov.
Jobany iske asyrýdyń jalpy quny 237,5 mlrd teńgeni quraıdy. Taýar ótkizý júıesin qurýǵa shamamen 10,5 myń, onyń ishinde qurylys kezeńine 4,2 myń, obektilerdi paıdalanýǵa 6,3 myń mamandy tartýǵa múmkindik týady. Obektilerdi salý úshin otandyq jobalaý jáne qurylys kompanııalary tartylady. 2022 jylǵa qaraı jalpy qýaty jylyna 4,8 mln tonnany quraıtyn tetik ázirlenip, usynylady.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.Omarov óz kezeginde qolda bar shıkizat bazasy saýda-logıstıkalyq júıeniń damymaǵanyna baılanysty jyl boıy sapaly shıkizattyń birkelki jetkizilip turýyn qamtamasyz etpeıtinin jetkizdi.
– Ákimdikterdiń aldyn ala deregi boıynsha respýblıkada jalpy syıymdylyǵy 1 908,3 myń tonna bolatyn 1249 jemis-kókónis jáne kartop saqtaý orny bar. Bul jetkiliksiz. 2019 jyly óndirilgen 6,7 mln tonna kartopqa, qyryqqabatqa, sábizge, pııazǵa, qyzylshaǵa (2018 jylmen salystyrǵanda ósim 5%) jáne kelesi jyldyń ónimine deıin kókónisterdi ishki tutynym úshin de, eksport úshin de saqtaýǵa qýaty shamamen 2,8 mln tonna bolatyn mamandandyrylǵan saqtaý orny qajet, – dep túsindirdi S.Omarov.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi óz tarapynan saýda-logıstıkalyq ınfraqurylymnyń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn jańa tehnologııalardy engizý, tálimbaq sharýashylyǵyn damytý, sapaly tuqymdar men kóshetterdi paıdalaný, sýarmaly jerler alańyn keńeıtý, zamanaýı sýarý mashınalaryn paıdalaný, sondaı-aq jemis, kókónis jáne kartop saqtaıtyn syıymdylyqty jańǵyrtý esebinen kókónis pen jemis óndirý kólemin ulǵaıtý sharalaryn qabyldaýda.
– Kókónis saqtaý oryndaryn salýǵa kásipkerlerdi yntalandyrý úshin Mınıstrlik 25% mólsherinde ınvestısııalyq sýbsıdııa, sondaı-aq qarapaıym zattar ekonomıkasy baǵdarlamasy boıynsha jeńildetilgen kredıt berýdi kózdep otyr, – dedi S.Omarov.
Máseleni qorytyndylaǵan Premer-Mınıstr Asqar Mamın Qazaqstan ulttyq taýar ótkizý jelisin – kóterme-taratý ortalyqtary keshenin (KTO) qurý arqyly azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý men olardyń baǵasyn baqylaýdyń jańa deńgeıine shyǵatynyn aıtyp ótti.
Ulttyq taýar ótkizý júıesin qurý jobasy 2022 jylǵa deıin 3 kezeńde iske asyrylyp, 24-ten asa kóterme-taratý ortalyǵy salynady. Bul shamamen 4,8 mln tonna agroónimdi saqtaýǵa, óńdeý men taratýǵa múmkindik beredi.
Bıyl Pavlodar, Almaty jáne Túrkistan oblystarynda 5 kóterme-taratý ortalyǵy iske qosylady, bul qosymsha 600 myń tonna ónimdi saqtaýǵa múmkindik beredi.
– Kóterme-taratý ortalyqtaryn iske qosqanda birinshi kezeńniń ózinde baǵa belgileýdiń ashyqtyǵy men jańa tıimdi saýda mehanızmderiniń arqasynda biz agrarlyq ónim baǵasy 25%-ǵa deıin tómendeıdi dep boljap otyrmyz, – dedi A.Mamın.
Úkimet basshysy óńirlerdiń ákimdikterine kóterme-taratý ortalyqtaryna jer ýchaskelerin bólip, olarǵa qajetti ınfraqurylymdy júrgizý, sondaı-aq jańa óndiristerdi qurýǵa jeke sektordy tartý men keńeıtý múmkindigin qarastyrýdy tapsyrdy.
Bıyl aýyl ınterneti damıdy
Sondaı-aq Úkimet otyrysynda eldi mekenderdi keńjolaqty ınternetpen qamtamasyz etý boıynsha atqarylyp jatqan jumystar barysy qaraldy. Bul týraly Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Asqar Jumaǵalıev baıandady.
A. Jumaǵalıev aıqandaı, halyqty zamanaýı baılanys qyzmetimen qamtamasyz etý – Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń negizgi mindetteriniń biri. 2005 jyly elimizde ınternetti paıdalanýshylar sany 100 turǵynǵa shaqqanda nebári 4 adamdy, al suranysqa asa ıe qyzmetter toptamasynyń baǵasy 19900 teńgeni (128 kb/s úshin 150 $) quraǵan.
– Telekommýnıkasııa salasyn damytýdyń qabyldanǵan baǵdarlamalaryn iske asyrýdyń nátıjesinde búginde dollarlyq ekvıvalenttegi tarıfter birneshe ese tómendedi (19900 teńgeden 3600 teńgege deıin). Sondaı-aq Qazaqstandaǵy ınternet qyzmetteriniń tarıfteri eń tómengi tarıfterdiń qatarynda» dedi A.Jumaǵalıev.
Halyqaralyq tájirıbege súıensek, jer kólemi úlken eldermen salystyrǵanda Qazaqstan ınternet qoldanýshylar sany boıynsha senimdi orynda túr. Mysaly, ınternet qoldanýshylardyń úlesi Reseıde ‒ 76%, AQSh-ta ‒ 87,3%, Qytaıda ‒ 61,2%, Ýkraınada – 62,5% bolsa, Qazaqstanda ‒ 84,2%-dy quraıdy. Búginde elimizdegi 118 qala men 4 235 aýylda turatyn 18 mln halyq 3G nemese 4G baılanys jelilerin qoldaný múmkindigine ıe.
2018 jyldan bastap, memlekettik jekemenshik áriptestik aıasynda «Aýyldyq eldi mekenderdi talshyqty-optıkalyq baılanys tehnologııasy arqyly ınternetpen qamtamasyz etý» jobasy iske asyrylyp jatyr. Bul joba 2020 jyldyń sońyna deıin 1 250 aýyldy ınternetpen qamtamasyz etýdi kózdeıdi, bul talshyqty-optıkalyq jeliniń uzyndyǵy 20 myń shaqyrymnan asady. Osy jyldyń 20 sáýirindegi jaǵdaı boıynsha 637 aýylǵa ınternet jelisi jetkizilgen, qazirgi tańda 613 aýylǵa ınternet qosý jumystary júrgizilip jatyr. Atalǵan jumystardyń qorytyndysy boıynsha ınternetpen jalpy 5163 aýyl qamtylady. Halyqtyń 99,3%-y 3G jáne 4G jelisimen qamtylady.
Taqyrypty qorytyndylaǵan Premer-Mınıstr Asqar Mamın júrgiziletin jumystar nátıjesinde aýyldarda 7,6 mln-nan astam adam onlaın bilim alýǵa, telemedısınaǵa, memlekettik qyzmetterge, elektrondyq saýdaǵa qol jetkizetinin aıtty.
– Tótenshe jaǵdaı kezinde ınternetpen turaqty túrde qamtamasyz etý máselesi Memleket basshysynyń erekshe baqylaýynda. Qazirgi jaǵdaıda ınternet halyqtyń negizgi baılanys arnasyna aınaldy. Ol sondaı-aq elektrondyq saýda, onlaın-oqý, elektrondyq memlekettik qyzmetter, densaýlyq saqtaý júıesi, qarjy jáne ekonomıkanyń basqa da salalarynda mańyzdy qural bolyp otyr, – dedi Premer-Mınıstr.
Úkimet basshysy Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligine baılanys operatorlarymen birlesip josparlanǵan eldi mekenderdi ınternetpen qamtamasyz etý jobalaryn ýaqtyly iske asyrý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldaýdy tapsyrdy. Ákimdikterge antennalyq-machtalyq qurylystar salýǵa jáne baılanys jelisin tartýǵa jer bólý, elektr energııasymen qamtamasyz etý máselelerin jedel sheshý tapsyryldy.
