Bul eshkim, eshqandaı ǵylymı-zertteý ortalyqtary, álemge áıgili saıasatkerler, ǵalymdar, dárigerler boljaı almaǵan, tosynnan jer álemniń apshysyn qýyrǵan surapyl daýyl boldy. Áýel bastaǵy kórshi elden alǵashqy aqparattar kelgende ol osyndaı qaýipti ári tez jaıylmaly bola qoıar dep oılamaǵanymyz da shyndyq. О́ıtkeni ár jyldary olarda «dońyz tumaýy», «qus tumaýy» sııaqty óz óńirlerinde epıdemııalar shyǵyp ári uzaqqa barmaı, azdy-kópti shyǵyndarymen dóńgelenip óship jatatyn. Bul jolǵy vırýstyń ekpini basqasha boldy. Ásirese Ýhannan qysqa merzimde adamdar ólimi týraly aqparat taralǵanda – sanaǵa qorqynysh sezimi kirgeni de tabıǵı.
Memleket basshysy jyl basynda Qytaıdaǵy jaǵdaıdy jiti baqylap, baıqap otyryp, jedel túrde juqpaly aýrýdyń aldyn alý sharalaryn uıymdastyrýǵa pármen berdi. Der kezinde Premer-Mınıstrdiń tóraǵalyǵymen arnaıy shtab-komıssııa óz jumysyn salaýatty jolǵa qoıa bildi. Alys-jaqyn eldermen qarym-qatynas jaǵdaıy egjeı-tegjeıli saraptalyp, ártúrli sebeptermen jol ústinde júrgen azamattardyń elge kelýin, oqshaýlanýyn, barlyq qozǵalysty zalalasyzdandyrý sharalary qamtamasyz etilip, qatań baqylaý ornatyldy. Áýe joldary, temirjol transporty, avtokólik joldary karantındik tártipke baǵyndyryldy.
Dárigerler eńbegine jańa tártip qalyptastyrylyp, olardyń jumysyn, eńbekaqysyn buryn-sońdy bolmaǵan jańa, erekshe sapaǵa kóterý, yntalandyrý jolǵa qoıyldy. Aýrýhanalardy jabdyqtaý, dárigerlerdi arnaıy dárigerlik kıim, qural-saıman, tynys apparattary, búkil halyqty arnaıy betperde kıip júrý sııaqty saqtyq sharalary turmysqa endi. Jasalǵan, jasalyp jatqan jumystyń bárin qamtyp aıtý múmkin emes, olardy búkil halyq kórip otyr.
Kóp adamnyń toptasyp, qatynasýymen ótetin ártúrli dástúrli, merekelik sharalar toqtatyldy. Ásirese halyqaralyq áıelder kúnine, Naýryz merekesine, Jeńis kúnine arnalǵan búkilhalyqtyq, el bul merekelerge árqashan erekshe qurmetpen qaraıtyn, kópshilik merekelik sharalardyń toqtatylyp, shegerilýi degen bizdiń 30 jyldyq jańa tarıhymyzda da, odan burynǵy tarıhymyzda da bolmaǵan jaǵdaılardy qoǵam túsinistikpen qabyldady.
Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Memleket basshysynyń shuǵyl sheshimderine Úndeý qosyp, «Birgemiz» aksııasyn bastady. Bizdiń qoǵam, búkil halyq Elbasynyń Úndeýine, Prezıdenttiń talabyna jumylyp, syndarly kezeńde yntymaqtastyǵyn, joǵary sanalylyǵyn, birligin kórsete aldy.
– Osyǵan baılanysty – ekonomıkalyq áleýmettik daǵdarys qanshalyqty tereń boldy? Olardy eńserý, odan shyǵý joldary qandaı?
– Qazir tek bizdiń elimizde ǵana emes, búkil dúnıejúzilik aqparat quraldarynda ekonomıkalyq daǵdarys týraly kóptegen málimet, saraptama, boljaý jarııalanyp jatyr. Jalpy ekonomıkalyq qarym-qatynastar qoǵamnyń ártúrli qaıshylyqtary tusynda ártúrli qıyndyqtar, sheginisterge májbúr bolyp jatýy tipti úırenshikti qubylys deýge bolady. Olar kóp jaǵdaıda bir nemese birneshe memleket arasyn qamtıtyn. Al endi bul jolǵy birneshe aıǵa toqtap qalǵan búkil jer júzi memleketterindegi tirshilik zardaptaryn eńserý árıne ońaıǵa soqpaıdy. Qozǵalys ataýly toqtady emes pe? Barys, kelis joq. Kóptegen óndiris orny óziniń kúndelikti múmkindigin jartylaı dárejege tómendetti, biraz bóligi múldem toqtady. Bul depressııadan ońalýǵa ýaqyt kerek. Shaǵyn jáne orta bıznes turalap, kóptegen óndiris salasy daǵdarysqa ushyrady. Jumys oryndary qysqaryp ketti. Osylardyń bárin eskere otyryp, Prezıdent jalpy ekonomıkamyzdy oısyratpaý sharalaryn júzege asyrýdy ózi qatań baqylaýǵa alyp, Úkimetke de naqty ári der kezinde shuǵyl tapsyrma berdi. Aldyn alý sharalaryn belgileýdiń arqasynda elde kóptegen kásiporyn jumysyn toqtatpaı júrgizýge múmkindik aldy. Ekonomıkany, bıznesti álsiretpeý úshin memlekettik bıýdjetten, Ulttyq qordan mol qarjy bólindi. Karantın jaǵdaıynda kóktemgi egis jumystary óz ýaqytynda júrgizilip keledi.
Karantın adamdardy tártip pen jınaqylyqqa da, joǵary jaýapkershilikke de úıretti ǵoı deımin.
Álemdi jaılaǵan juqpaly indet jalpy adamzatqa úlken sabaq boldy dep oılaımyn. Árıne ekonomıka, turmys, kúnkóris – sóz joq, árbir adam úshin de, tutas memleketter úshin de óte mańyzdy alǵysharttar ekeni belgili. Amandyq, tynyshtyq bolsa – kásiporyndar da, saýda-sattyq ta, oqý oryndary da, basqa eldermen aralas-quralas ta – bári qalpyna keler, daǵdarys ta eńseriler. Ýaqyt, tózim, eńbek kerek. Eldiń birligi, uıymshyldyǵy, ortaq múddeliligi bárin de jeńedi. Tereńirek másele – adamdardyń sana-sezimi, sanadan týyndaıtyn is-áreketteri. Álemdi qoıa turaıyq. Ár azamat, ár qazaq: «Osy meniń ómir saltym qandaı? Neni durys, neni burys istedim?» degen suraqty umytpaǵany jón bolar edi. Adam da, qoǵam da kóp ózgeriske májbúr bolady.
– Joǵarydaǵydaı ahýal qoǵam ózgerisine yqpal ete me? Dárigerlerdiń, tártip saqshylarynyń eńbegin qalaı baǵalar edińiz?
– О́mirde, qoǵamda bolyp jatatyn oqıǵalardan, ǵalamdyq qubylystardan, tipti qaıshylyqty qıyndyqtardan keıin jaqsylyq kórýge peıildengen durys. Álginde, qandaı da qıyndyqtan sabaq alýdyń mańyzdylyǵyn tekke aıtqan joqpyn. Juqpaly indet eń aldymen adamǵa, adamzatqa tóngen qaýip. Onyń shyǵý, týý tabıǵatyn mamandar men ǵalymdar zerttep, anyqtaıtyny anyq. Qazirdiń ózinde neshe túrli boljamdar men qorytyndylar jarııalanyp jatqany aıan. Sonymen birge kókiregi oıaý, sanasy ashyq árbir adam ózinen bastap oılanýy kerek. Sondaı-aq quzyrly memlekettik organdar ózderiniń osy kúnge deıingi qyzmetterin túbegeıli ózgertýi tıis. Árbir azamattyń konstıtýsııada kórsetilgen bazalyq turmysymyzdyń eń basty kórsetkishteri – densaýlyq pen orta bilim alý quqyǵyn qamtamasyz etý sharalary men joldary qandaı? Strategııa da, taktıka da ózgeriske ushyrary haq. Shuǵyl túrde osy baǵytty qolǵa alý mańyzdy.
Táýelsizdik jyldary buryn bizde materıaldyq, tehnıkalyq múmkindigi shamaly kóp salaly ári mamandandyrylǵan medısına salalary jańa óris aldy. Máselen, kardıologııalyq, neırohırýrgııalyq, onkologııalyq taǵy basqa ortalyqtar óte nátıjeli jumystaryn qalyptastyrdy.
Kerisinshe, juqpaly aýrýlardy emdeıtin aýrýhanalar da, dáriger mamandar da múldem tómengi jaǵdaıda ekenin «COVID-19» kórsetti. Tipti sanıtarlyq-epıdemııalyq mamandardy daıyndaý da kóp jyl buryn doǵarylyp qalǵan eken. Osy jaǵdaıdy shuǵyl túrde ózgertýge mindetti bolamyz.
Jalpy densaýlyq tazalyqtan bastalady. Úıde, oqý, jumys oryndarynda, qoǵamdyq, kópshilik mekemelerde, meıramhanalarda, ashanalarda, aýrýhanalarda dárethana, qol jýatyn bólmelerdi eń taza oryndarǵa aınaldyrýymyz – keıinge qaldyrmaıtyn talap bolýy tıis. Olar bir, eki-aq kisi sııatyn emes, sol jerde oqıtyn nemese keletin adamdar sanyna qaraı jetkilikti bolýy kerek. Mysaly, eki myń bala oqıtyn mektepte dárethanalary, qol jýatyn bólmeleri jıyrma ǵana oryn bolýy – eski, bul máseleni sońǵy kezekte oılastyratyn kezdegi kózqaras. Mektepterdegi osy jaǵdaıdyń saldarynan qanshama bala zardap shekkeni jaıly qoǵamda kóp áńgime bolǵany esimizde. Júz adam turatyn jataqhanada eki-aq jýynatyn oryn, jalǵyz as pisiretin bólme. Mundaı normatıvterdiń ózine júz jyldan astam ýaqyt boldy. Mektepterdiń, aýrýhanalardyń qurylys nysandarynyń normatıvtik erejelerin qaıta qaraýymyz qajet. Qazir úlken qalalarda eki myń oryndyq mektepke qalanyń «tórt buryshynan» avtokólik aǵylyp, keptelis jasaıdy. Onyń ornyna 500 bala oqıtyn ár jerde 4 mektep bolsa – kóp másele basqasha sheshiler edi. Ár synypta 40 balanyń ornyna 20 bala oqysa – oqý sapasy, ustazdar, tamaq, gıgıena, tazalyq sııaqty tolyp jatqan densaýlyq jaǵdaıy basqasha bolary da anyq. Iаǵnı osyndaı turmystyq ornalasýǵa túbegeıli ózgeris kerek. Qoǵamda adamdardyń dúnıege kózqarasynda rýhanı silkinis, ózgerister bolady dep oılaımyn.
Sondaı-aq dárigerler men tártip saqshylarynyń jumystary elge qorǵan, qamqor boldy. Ásirese kóptegen dáriger, basqa da medısına qyzmetkerleriniń eńbegi zor. Prezıdenttiń tapsyrmasymen Úkimet olarǵa qosymsha eńbekaqy tóleý sharalaryn bekitkeni belgili. Onymen shektelmeı, basqa da áleýmettik kómek, qoldaý kórsetýdi, olardy marapattaý sharalarynyń mańyzdylyǵy da Prezıdent málimdemesinde aıtyldy.
О́kinishke qaraı, keıbir polısııa qyzmetkerleri burynǵy «aýrý», ádetine basyp, kólikterdi jónsiz, negizsiz toqtatyp, para alyp, ózderin uıatqa qaldyrǵan jaǵdaılary da bar. Olar birli-jarym. Degenmen negizgi quram halyqqa adal qyzmet etýdiń úlgisin kórsetip júr. Ondaı adal jandarǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq.
– Memleket tarapynan jasalyp jatqan áleýmettik kómek jetkilikti dep oılaısyz ba?
– Birinshiden, Qasym-Jomart Kemelulynyń Ýhandaǵy indet taralýyn kóp elden buryn baıqap, saraptap, der kezinde Úkimetke qajetti tapsyrma berip, alapat «daýyldyń» aldyn alý sharalaryn qamtamasyz ete alǵanyn aıtýymyz ádildik bolady.
Ekinshiden, halyq Prezıdenttiń málimdemesine, onda kórsetilgen barlyq talaptarǵa qoldaý kórsetti. El indetten saqtaný maqsatynda yntymaqtasyp, birigip, birliktiń týyn kóterdi.
Premer-Mınıstr basqarǵan Úkimettik komıssııa elimizdiń azamattaryna, densaýlyq saqtaý oryndarynyń tıimdi jumys isteýine qajetti barlyq sharalardy júzege asyrdy, sol baǵytta jumysty jalǵastyryp keledi. Ásirese dárigerlerdiń eńbegine bólingen qosymsha qarjy, tórt mıllıonnan astam jumystary toqtap qalǵan, jalǵyz basty analar men múgedekterge, taǵy basqa muqtaj azamattardyń árqaısysyna 42500 teńgeden kómek berilgeni, kúndelikti tamaq ónimderin jetkizip berýdiń ózi qyrýar jumys emes pe? Muqtaj adamdarǵa kómek qolyn sozǵan, volonterlerdiń yqylasty eńbekteri qanshama adamǵa izgilik jolyn ashyp, jaqsylyq jasap júr. Tárbıe, adamgershilik degen uǵymdardy alystan izdeýdiń qajeti joq, osyndaı adamǵa adam sııaqty qarapaıym qatynas kórsetýden bastalady.
Bul oraıda, zapastaǵy áskerı boryshty azamattardyń qysqa merzimge juqpaly indetpen kúreske shaqyrylǵandary da eldi tebirentpeı qoımady. Qanshama azamat shaqyrtpaı áskerı komıssarıattarǵa óz erkimen kelip, kómek kórsetýge bel baılap, kirisip jatyr. Bul – kórnekti, árbir elim degen azamatqa oı salatyn patrıottyq qozǵalys boldy.
– Parlament jumysyndaǵy jańalyqtarǵa toqtalsańyz. Saılaý jaqyndap keledi emes pe? Parlament týraly ártúrli pikirlerge ne aıtasyz?
– «Jańalyq» dep durys aıttyńyz. Syrt kózge, formasy, uıymdastyrylýy, jumys tártibi jaǵynan bári birqalypty sııaqty kóringenimen shyn máninde talqylanyp jatatyn árbir zań jobasynyń ózi jańalyq. Osy jolǵy jańalyq ári tosyn, ári qaýipti búkil elge kelgen indetten saqtaný sharalarymen baılanysty bolǵany da belgili. Kún saıyn dúnıejúziniń aqparattar sarynyn saraptaýmen de kóp ýaqytymyz ótip jatyr. Úıde bolýymyzdyń da birtalaı jaǵymdy jaqtary bolǵany da ras. Kúndelikti qarbalasta qolymyz tıe bermegen biraz kitaptar oqylyp, qaǵazdarymyz da rettelip qaldy.
Parlament Úkimetpen birlesip, jospardaǵy zań jobalaryn talqylap, qaraýdy bir kúnge de toqtatqan joq. Keıbir zań jobalaryna baılanysty josparlanǵan «dóńgelek ústelder», konferensııalar shegerilgenimen depýtattardyń jumys toptary, komıtet otyrystary, májilistiń plenarlyq otyrystary «on-line» rejiminde esh kedergisiz jumys kestesine saı júrgizilip keledi. Qabyldanǵan zań jobalary aqparat quraldarynan belgili. Solardyń qatarynda qoǵam erekshe nazar aýdarǵan zań jobalary saılaý týraly jáne saıası partııalar týraly zańdarǵa engizilgen ózgerister boldy. Endigi saılaýda saılanǵan depýtattardyń otyz paıyzy áıelder men jastar bolýy zańmen bekitildi. Sondaı-aq partııaǵa tirkelý úshin burynǵy qyryq myń múshesiniń ornyna jıyrma myń múshe jetkilikti, ıaǵnı eki esege tómendetildi. Bul úlken jańalyq. Aldaǵy saılaýda partııalar arasynda da, úmitkerler arasynda da básekelestik kúsheıetin bolady. Jazǵy demalysqa deıin áli talaı jańa zańdar nemese bar zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engiziletin bolady. Parlament, máslıhat saılaýlary da jaqyndap qaldy.
Parlament týraly ústirtin pikir aıtatyn, ne onyń jumysynan habary shamaly nemese bile tura ómiri esh nársege rıza bolmaıtyn keıbir ózimshil adamdar baıybyna barmastan «syn aıtý osy eken» dep kósile beredi. Keıbireýler sonsha mazasyzdanyp «Parlament qartaıyp ketti» dep baıbalam salatyndaı jaǵdaı joq. Birinshiden, úlkender sonshalyqty kóp te emes. Ekinshiden, olardyń eshqaısysy da jasyn alǵa tartyp, jumysyna kerenaý qarap júrgen joq. О́zine tıisti jumysyn adal atqaryp júrgen tájirıbeli, ártúrli qyzmet atqaryp, qoǵamǵa tanylǵan elge janashyr adamdar. Jalpy jas máselesi dúnıe júzi parlamentterinde sóz de, problema da emes. TMD elderinen bastap dúnıe júzi parlamentteriniń kópshiliginiń quramynda «úlkender» barshylyq. Memleket bıliginiń strategııalyq sabaqtastyǵy negizinen parlament arqyly saqtalady. Másele parlamentke saılanatyn árbir adamnyń bilimdiligi men biliktiliginde, shyn máninde eldiń muń-muqtajyn bilip, solardyń ońalýyna múddeliligi men qabilettiliginde. Popýlızm – ýaqytsha effekt. Adamdar, úlken, kishi, aǵa urpaq, jas urpaq arasyndaǵy ádepti saqtaý – ulttyq dástúr, mádenı, rýhanı máńgilik qundylyqtarymyz. Telearnalardan kóriný jetkiliksiz. Halyqqa salıqaly, salmaqty jumys isteý – basty maqsat. Kópke jaqqan sózińdi, ýádeńdi júzege asyr. Másele sonda. Kezinde «osy depýtattar ne isteıdi?» degen talaı azamattar ózderi depýtat bolyp kelgennen keıin: «oıpyr-aı bilmeı aıtyppyz ǵoı», degenderin de kórgenbiz. Parlament te, Úkimet te eldiń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsaryp, halyqaralyq bedeliniń ósýine eńbek etýleri tıis. Bıýdjet bireý. Maqsat, mindet bireý. О́kilettikter ártúrli.
– Siz buqaralyq aqparat quraldarynda jıi kórinip, ártúrli máselelerge kóp pikir aıtatynsyz. Sońǵy kezderi sıretýińizdiń sebebi ne?
– Ásili, kóriný úshin emes, jaýapkershilik, zańnyń sapalylyǵy men oryndalý nátıjeligi úshin jumys isteý – ustanymym. Suraǵyńyz kóbine menen góri BAQ-qa baılanysty. Men óz jumysymdy buryn qalaı atqarsam, qazir de solaı atqaryp júrmin. Elý jyldan astam abyroımen ótken jolymdy, jaramdy qalpymda keıbireýler kútkendeı «qartaımaı» qorytyndylasam degen oıym bar. Sońymnan kele jatqan jańa býynǵa memleketimizdiń gúldenip, qýattana berýine adal, tabysty eńbek etýlerin tileımin.
– Qýanysh Sultanuly, siz jańa dáýirdegi memlekettigimizdiń birinshi kúninen Elbasynyń, Tuńǵysh Prezıdentimiz – Nursultan Ábishulynyń senim kórsetip, alǵashqy Úkimet quramynda mınıstr, Premerdiń, Joǵarǵy Keńes Tóraǵasynyń orynbasary, Qytaıda elshi, Senatta komıtetter tóraǵasy, «Nur Otanda» qoǵamdyq keńester tóraǵasy boldyńyz. Búgingi kúnniń bıiginen osy otyz jyldy qalaı sıpattar edińiz?
– Bir maqala jazatyn suraq qoıdyńyz. Qysqa qaıyryp aıtar bolsam – Nursultan Ábishulynyń bastamashylyǵymen táýelsiz memleket quryp, ony dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń teń, tolyqqandy ári belsendi múshesi, álem elderi sanasatyn, aıaǵynan nyq turǵan qýatty, básekelestikke qabiletti memleket dárejesine jetkenimiz aqıqat. О́tken jyldar – qazaq tarıhynyń jarqyn betteri, ultymyzdyń rýhanı órleý kezeńi. О́tkenimiz, óskenimiz ońaı bolmady. Solaı bolsa da, táýelsiz memlekettigimizdiń tuǵyrly, máńgilik salmaq pen synaqqa tótep beretin negizi qalandy.
Ekinshi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev jańa dáýirdi bastady. Bolashaq úshin kúreske jańa urpaq qosyldy. El bolyp jańa belesterdi eńserýge atsalysý – elim, jerim degen azamattyń azamattyq paryzy. Ýaqyt ótedi. Qandaı da jańalyq úırenshikti dúnıege aınalady. О́rkenıetti damyǵan elder óziniń ósý joldaryn, ótken tarıhyna qamqorlyqpen, qurmettep qaraý dástúrin qalyptastyrǵan. Bolashaqta jarqyn jetistikterge jetý úshin ótken qıly joldardy joqqa shyǵarý mindet emes, jetistikterin, qasıetti qundylyqtaryn baǵalap, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, sátsizdikterinen sabaq alyp, alǵa júrý mańyzdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıbyn ShAǴALAQ,
«Egemen Qazaqstan»
