Ábdýáli Álmuhanulynyń týyp ósken mekeni qazirgi Otyrar óńiri eken. Ata-babalary kezinde Arqanyń jazyq dalasynda mal ustap kún keshken. Alaıda, qazaq dalasyndaǵy Qazan tóńkerisine qatysty dúrbeleńder, aq-qyzyl bolyp beıkúná aýyldardy shapqynshylyqqa ushyratqan qasiretti kezeńder, qyzyl ımperııanyń solaqaı saıasaty kesirinen jappaı asharshylyqqa, genosıdtik qyrǵynǵa ushyrap, halqynyń jartysynan aırylǵan, adamdardyń ata mekeninen bezip, jan-jaqqa tarydaı shashylyp, azyp-tozyp ketken kúnderi qalaı umytylar! Mine, sol qasiretti kezderde Ábdýáli aǵa da birge týǵan talaı baýyrlarynan aıryldy. О́zi es bilip, etek japqan boıdan eresekterden qalyspaı eńbekke erte aralasqan. «Otyzynshy jyldardaǵy qazaq halqyn jer betinen joıyp jiberýge shaq qalǵan ashtyq indeti el tarıhyndaǵy eń bir qaraly kezeń bolyp tabylady. Ony qazaqstandyqtar eshýaqytta esten shyǵarmaýy tıis» dep otyrady eken ulaǵatty ustaz.
Biz Ábdýáli aǵany «ulaǵatty ustaz» dep beker aıtqan joqpyz. Onyń soǵysqa deıin de, soǵystan keıin de búkil ómiri halyq aǵartý, bilim berý, urpaq tárbıeleý salasyna baǵyttalyp ótti. 1940 jyly Túrkistan pedagogıkalyq ýchılıshesin támamdap, Sháýildir aýdanyndaǵy aýyldyq mektepterge sabaq bere bastaıdy. Soǵys bastalǵanda barlyq aýyl muǵalimderi tárizdi oǵan da bron berilip, áskerge shaqyrtylýdan bosatylady. Alaıda, ol bronnan bas tartady. Arys áskerı komıssarıatyna ótinish jazyp, óz erkimen maıdanǵa attanady. Qashanda «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» dep ósken halyqtyń urpaǵy emespiz be, qatar-qurbysy túgeldeı soǵysta jaýmen jaǵalasyp jatqanda, óziniń aýylda qalǵanyn boıyna ar sanaıdy. «Otanymyzǵa qaýip-qater tónip turǵanda men aýylda qalaı jaıbaraqat júrmekpin? Onyń ústine meniń qatarlarymnyń bári maıdanda. Men maıdanǵa qajettirek bolarmyn» dep jaýap bergen eken áskerı komıssardyń suraǵyna.
Maıdanda Ábdýáli aǵanyń FZÝ-da alǵan mamandyǵy iske asty. Ony Qazan qalasynda qaıta qurylǵan 123-shi atqyshtar dıvızııasynyń quramyndaǵy baılanysshylardyń jeke batalonyna qabyldaıdy. Kóp uzamaı barlyq baılanysshylardy Saratov oblysy Tatıshev aýdanyndaǵy Kologrıvovka selosyna jınap, kásibı daıarlyqtan qaıta ótkizedi. Urysqa alǵash ret Stalıngrad túbindegi Ezovka selosynda kiredi. Jalpy, Ábdýáli aǵa sovet-german soǵysy tarıhyndaǵy asa mańyzdy iri-iri degen úsh shaıqasty bastan keshken eken. Onyń biri – Stalıngrad túbindegi jan alysyp, jan berisken urystar, odan keıin Korsýn-Shevchenko jáne Iаssy-Kıshınev baǵytyndaǵy shabýyldar. Ol osy shaıqastarda eki ret aýyr jaralanyp, gospıtalde emdelgen. Soǵysty 69-shy Zvenıgorod Qyzyl Tý ordendi gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń quramynda aıaqtaǵan.
О́ziniń maıdandaǵy joly týraly Ábdýáli aǵa «Dostyq-Drýjba» atty respýblıkalyq jýrnaldyń menshikti tilshisi Avazhan Boranbaevqa bergen suhbatynda bylaı deıdi: «Sol kezeńde bárimiz de boıymyzǵa qanat bitkendeı maıdanǵa barýǵa umtyldyq. Nemistermen soǵysyp, tezirek jeńiske jetkimiz keldi... 1943 jyldyń mamyr aıynda bizdi Ortalyq maıdanǵa jiberdi de, kóp uzamaı Kýrsk doǵasyndaǵy urystarǵa tap boldyq. Onyń aldynda, jolda, biz bombalaýǵa ushyraǵanbyz. Sondyqtan kelgen boıdan bizdiń batalondy Stalıngradtan Shyǵys Prýssııaǵa deıin barǵan 65-shi armııanyń 18-shi atqyshtar korpýsyna qosty. Ortalyq maıdan, keıinnen Belorýs maıdany quramynda biz Reseıdi, Ýkraınany, Belorýssııany, Polshany jaýdan azat ettik, Iаssy-Kıshınev operasııasyna qatystyq. Bizdiń batalon korpýs shtabyn onyń dıvızııalarymen baılanys jasaýyn qamtamasyz etti. Naqty aıtqanda, bular -- 37-shi gvardııalyq jáne qatelespesem, 15-shi men 69-shy atqyshtar dıvızııalary bolatyn. 1944 jylǵy Iаssy-Kıshınev operasııasy Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy Sovet jaýyngerleriniń Balkan baǵytyn ustap turǵan nemis-fashıst jáne rýmyn áskerleriniń iri quramalaryna kúırete soqqy bergen strategııalyq shabýyly boldy. Sonyń nátıjesinde sol jyldyń sáýir aıynda 2-shi Ýkraına maıdanynyń jaýyngerleri Iаssy, Orgeı qalalarynyń teriskeı jaǵynan shep quryp, qorǵanysqa kóshti. Al, 3-shi Ýkraına maıdanynyń áskerleri Dnestr ózenin kesip ótip, onyń batys jaǵalaýyndaǵy birneshe bekinisterdi basyp aldy...».
Ábdýáli Álmuqanulynyń suhbatynan óziniń kózben kórgenderi men oıǵa túıgenderin ushtastyra otyryp, soǵys tarıhyn, árbir urystyń mán-mazmunyn jete bilgenin ańǵarýǵa bolady. Ásirese, aldyńǵy shepti korpýstyń shtabymen jalǵastyryp otyratyn baılanysshylardyń eńbegi, olardyń jumysynyń qaýip-qateri basqynshy jaýmen qoıan-qoltyq aıqasyp júrgen jaýyngerlerden bir de kem emes bolatyn. Máselen, Desna ózenin qııan-keski uryspen qıyp ótý kezinde Ábdýáli aǵa men onyń serigine baılanys jelisin qamtamasyz etý tapsyrylady. Olar orman aǵashtarynan sol jerde sal jasaıdy. Iyǵyndaǵy kabel katýshkalary úshin saldyń shetine arbanyń dońǵalaǵynan aınalyp turatyn qondyrǵy ornatady. Baılanys jelisiniń ózen betinde qalqyp jatpaýy úshin kirpish baılap, sý astyna jiberedi. Sodan borap turǵan ot pen oqtyń arasynan aman ótip, aldyńǵy sheptegi jaýyngerlermen baılanys ornatady. Sonyń arqasynda jaýyngerler ishki jaqtan beriletin kómekke der kezinde qol jetkizedi. Al, osyndaı erlikke toly kúnder men túnder Ábdýáli Álmuqanulynyń ómirinde jeterlik edi...
Ábdýáli aǵa 1945 jyldyń qazan aıynda elge oraldy. Kelgen boıdan týyp ósken jeri – Sháýildir aýdanyndaǵy «Keńes» orta mektebinde fızıka-matematıka pániniń muǵalimi, keıin oqý isiniń meńgerýshisi bolyp istedi. Eńbekten qol úzbeı júrip, Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn bitirip aldy. Jalpy, budan keıingi ómir joly, arada toǵyz-on jyldaı jergilikti partııa-sovet organdarynda jaýapty qyzmet atqarǵany bolmasa, negizinen halyqqa bilim berý salasyna arnalypty. Onyń ishinde osy salaǵa basshylyq jasaýmen ótken. Atap aıtqanda, Shymkent aýdanyndaǵy «Qyzyl Oktıabr» jáne Stalın atyndaǵy orta mektepterde dırektor bolyp qyzmet atqardy. Budan soń ulaǵatty ustaz, bilikti basshy, tájirıbeli maman retinde Ábdýáli aǵaǵa Shymkent aýdandyq bilim bólimin basqarý júkteldi. Keıin Arys jáne Maqtaaral aýdandary bilim bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalǵanda da ol ózine júktelgen mindetti zor abyroımen atqara bildi. 1963 jyly Lengir aýdanynyń (qazirgi Tólebı) Birinshi Mamyr aýylyna kóship kelip, osyndaǵy balalar úıiniń dırektory qyzmetin atqardy. Bir jyldan soń Birinshi Mamyr orta mektebiniń dırektory bolyp aýysyp, on úsh jyl basqardy. Zeınetkerlikke shyqqannan soń da biraz jyl osy mektepte muǵalim bolyp, talaı shákirtin túletip ushyrdy...
«Qyrandar kókte samǵaıdy» deıdi halyq. Ras sóz. Taǵdyrdyń talaı qıyndyǵyna tótep berip, ómirge degen qushtarlyǵyn joǵaltpaǵan, ádildik pen adamgershilikti árdaıym joǵary ustaǵan abzal ákeniń rýhy da sol bir qyran qustaı qalyqtap júrgen shyǵar. Álmuhanovtar áýleti úshin ol qashan da sol bıikten tómendemek emes.
Sýhanberdi ORAZALYULY,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Túrkistan oblysy.
