Barymtaǵa túsken balyq

Ras, quqyq qorǵaý organdary birneshe jyldan beri brakonerlerge qarsy kúres júrgizip keledi. Jyl saıyn kóktemde zańsyz balyq aýlaıtyn brakonerlikke qarsy «Bekire» keń kólemdi aksııasy ótkiziledi. Biraq munymen brakonerliktiń tyıylar túri kórinbeıdi. Baǵaly bekire balyqtaryn baýdaı túsirip, talan-tarajǵa salǵan brakonerlik Jaıyq-Kaspıı sý basseıninde áli de beleń alyp tur. Tuıyq sý qoımasy sanalatyn teńizdiń qazaqstandyq bóliginen ilýde bireýi bolmasa, qazaqstandyq brakonerler áli kúnge top-tobymen ustalǵan emes. Kezinde brakonerlikpen aınalysatyn Janbaı aýylynyń turǵyndary quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerimen jaǵa jyrtysyp, tipti aıdyn ústinde adasyp ketkenin biletin edik.

Nege ekeni belgisiz, teńizdiń Qazaq­stan­daǵy bóligine Kaspıı mańyndaǵy elderden brakonerlerdiń emin-erkin kirý toq­tamaı tur. Buǵan bir derekti kóldeneń tartar bolsaq, Ulttyq Qaýipsizdik komıteti She­kara qyzmetiniń Mańǵystaý oblysy boıynsha departamenti bıylǵy 11 sáýirde «Bekire» keń kólemdi aksııasy sheń­berinde Kaspıı teńiziniń sý aıdynynda zańsyz balyq aýlap júrgen Ázerbaıjan Respýblıkasynyń azamattaryn ustady. Olardy tekserý is-qımyldary barysynda ustalǵan tulǵalardan balyq aýlaýǵa arnalǵan qural-jabdyqtar, sondaı-aq F-1 qol granatasy tárkilendi.

Al oblystyq polısııa depar­ta­men­tiniń qyzmetkerleri Atyraý qalasynyń irgesindegi Jumysker aýylynyń turǵynynan tórt qapqa salynǵan bekire balyǵyn tárkiledi. Baǵaly bekire tuqymdas balyqtyń salmaǵy – 126 kılo. Budan keıin qaladaǵy jeke úılerdiń biriniń saraıynan jalpy salmaǵy 180 kılo bolatyn bekire tuqymdas baǵaly balyqtyń 60 danasyn tárkileýge aldy. Sol jerde «Nıva» avtokóliginen 10 kılodan astam bekire balyǵy tabyldy. Tipti, tapa tal túste tórt jigittiń ınspektorlarǵa qarsylyq tanytyp, motosıklin órtep ketkenine ne dersiń?

Munyń bári bıyl tirkelgen derekter desek te, brakonerlikke qatysty shýly oqıǵalar umytylǵan joq. Máselen, budan on shaqty jyl buryn Ázerbaıjan eliniń 18 azamaty bar 2 júzý kemesi Qazaqstan aýmaǵynan ustalǵan edi. Sol kezde qolǵa túsken qos kemeden 2,2 tonna bekire tuqymdas balyq, 106 jáshikke salynǵan «kollada» aý quraldary tárkilengen bolatyn. Budan tabıǵat baılyǵyna keltirilgen zııan 14,3 mıllıon teńge ekeni aıtylǵan bolatyn.

Árıne mundaı faktilerdiń bá­ri­ne qylmystyq is qozǵalady. Biraq másele qylmystyq is qoz­ǵaýmen bite me? Bizdińshe, bir­ne­she máselege tereń boılaý qajet sekildi. Birinshiden, kúres kú­sheı­gen saıyn brakonerliktiń údeı túsetini nesi? Ekinshiden, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryna ózge eldiń brakoner­leri nege kire beredi? Buǵan jyl aralatyp bolsa da, daǵys­tan­dyq, ne ázerbaıjandyq bra­koner­­ler­diń Qazaqstannyń quqyq qor­ǵaý organdaryna us­­talýy dálel bola alady. О́zge eldiń bra­konerleri ser­ýen­dep, ne baǵy­tynan ja­ńy­­lyp kelmeıtini álim­saq­tan belgili jaıt. Olardyń kó­ke­ıin teńizdiń qazaqstandyq sektoryndaǵy baǵaly bekire tu­qymdas balyqtar tesip tur. Sóıtip olar bizdiń elimizdiń sý aıdynyndaǵy shekarasyn zańsyz kesip ótip, bekireni baýdaı túsirip júr. О́ıtkeni álem­dik naryqta bekireden alynatyn qara ýyldyryqtyń bási aspandap, qosymsha tabys túsiretin kó­leńkeli bızneske aınalǵaly qa­shan?

Osylaısha, oı qorytar bol­saq, Kaspııdiń qazaqstandyq bó­li­gindegi brakonerlikti ha­lyq­­aralyq sıpat aldy demeske amal joq. Buǵan talaıdyń zań­syz tabys kózi bolǵan jeńsik astyń qymbatqa baǵalanatyny sebep ekeni daý­syz. Demek, bra­kon­erlik buǵaýlanbaı, Kaspıı beki­resi talan-tarajǵa túse berse, bekire tuqymdas baǵaly ba­lyq­tar qoryn qurtyp alýymyz ǵajap emes.

О́ıtkeni qoıyn kitap­sha­myz­­daǵy derekke súıensek, ót­ken ǵasyrdyń 70-jyldarymen sa­lys­tyrǵanda, osydan on jyl buryn bekire tuqymdas ba­lyq­tar qory 9 esege azaıypty. Al qorytpanyń ónerkásiptik qory 2005 jyly 326 tonnany qura­ǵa­nymen, bes jyldan keıin baǵa­ly balyqtyń bul túri 5 esege azaı­ǵa­ny anyqtalǵan. Sodan beri jyl saıyn brakonerdiń ba­rymtasyna túsken bekire tu­qym­das baǵaly balyqtyń qory taǵy qan­sha­ǵa azaıdy eken?

Ras, Kaspıı bekiresiniń qo­ryn molaıtý úshin Atyraýda sha­baq ósiretin eki zaýyt jumys isteı­tinin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Mundaǵy toǵandarda bekire tu­qym­das baǵaly ba­lyq­tar sha­ba­­ǵy ósirilip, jyl sa­ıyn 7 mln danasy tabıǵı ortaǵa jiberiledi. Jaqynda «Jaıyq-Atyraý» bekire shabaǵyn ósirý za­ýy­ty­nyń mamandary beki­re­den jasandy jolmen 22 kg qara ýyl­dyryq aldy. Orman sharýa­shy­lyǵy jáne janýarlar dúnıe­si komıtetiniń baspasóz hatshysy Sáken Dildahmettiń máli­metinshe, qara ýyldyryq alyn­ǵan bekireniń salmaǵy –148 kg. Ony balyqshylar 1 naýryzda Jaıyq ózeninen aýlaǵan.

– Jasandy jolmen alynǵan qara ýyldyryq «Osetr» apparatyna salyndy. Keıin basseınde, sonan soń toǵanda jetiledi. Bekire shabaqtaryn shilde-tamyz aılarynda Jaıyq ózenine, ıaǵnı tabıǵı ortaǵa jiberý kózdelýde. Al bekire balyǵy jaqyn arada Kaspıı teńizine jiberiledi, – deıdi Sáken Dildahmet.

Onyń málimetine súıensek, jyl basynan beri «Jaıyq-Atyraý» bekire shabaǵyn ósirý za­ýy­tyna bekire tuqymdas ba­lyq­­tardyń 57 danasy aýlandy. Bıyl tabıǵı ortaǵa baǵaly balyqtardyń 75 mln shabaǵyn, sonyń ishinde bekireniń 7 mln shabaǵyn jiberý josparlanyp otyr.

Bekire tuqymdas baǵaly ba­lyq­tar shabaǵyn ósirýdi taǵy bir zaýyt qolǵa alǵysy keledi. Bul – «Saspian Royal Fish» JShS. Atal­­ǵan seriktestiktiń zaýy­tyn­­da baǵaly bekire tuqymdas ba­­lyq ósirilip, qara ýyldyryq da­ıyn­dalady.

– Biz bekire tuqymdas ba­lyq­tar­dyń shabaǵyn ósi­rip, Jaıyq óze­nine jiberý máse­le­simen aına­­lysýdy kóz­dep otyrmyz. О́ıt­­keni biz de óńirdegi sý aıdynyn baǵaly balyq qorymen tolyqtyrýǵa úles qos­qymyz ke­ledi. Bul úshin biz­de mamandar jetkilikti. Biz shabaqtardy 3-10 gramǵa deıin ósirip, ózenge shyǵara ala­myz. Biraq bul jospardy iske asyrýǵa Atyraýdaǵy bekire shabaǵyn ósirý zaýyt­ta­­­rynyń kómegi qajet. Biz olar­­­­dan bekire balyqtarynyń sha­ba­­ǵyn alǵymyz keledi. Al olar­dan shabaqtardy alý úshin tıisti mınıstrliktiń ruqsaty kerek. Biz osy máselege oraı  usy­nysymyzdy berdik. Endi bul másele oń sheshiletinine sene­miz, – deıdi seriktestiktiń bas balyq ósirýshisi Ahat Nımatov.

Alaıda brakonerlikke qar­sy «Bekire» sharasynyń pár­me­nin kúsheıtý qajettigi týyndaıdy. О́ıtkeni bul sáýir-mamyr aılarynda ǵana qolǵa alynatyn maýsymdyq shara deńgeıinde qalyp otyr. Al jyldyń ózge aılarynda brakonerlerdiń qol qýsyryp jatpaıtyny daý­syz. О́mirin ólimge tigip, asaý teńizdiń tolqynymen arpalysyp júrip, baǵaly bekire tuqymdas balyqtardy qynadaı qyratyn brakonerler ázir aıylyn jııar emes. Bálkim, oǵan brakonerlerge qoldanylatyn jazanyń aıyppulmen shektelýi sebep bolatyn shyǵar. Al ash­kóz­­dikpen baǵaly bekire tu­qym­­das ba­lyq qoryna sýyq qolyn suǵatyn brakonerler aıyp­­pul­dy shybyn shaqqan qur­ly kórmeıdi. Qazir elimizde brakonerlerge Qylmystyq kodekstiń 335-babymen (Balyq resýrstaryn, basqa sý janýarlaryn zańsyz alý) ǵana is qoz­ǵalady. Eger qar­sylyq ta­ny­­typ jatsa, osy Kodekstiń 379-babymen (Bı­lik ókiline ba­ǵynbaý) tergeý júr­gi­ziledi. Biraq túptiń túbinde bra­kon­erl­erdiń aıyppulmen qutylyp jatatyny belgili.

Kaspııdiń baǵaly bekiresin baýdaı túsirip, talan-tarajǵa sa­lyp júrgen brakonerler kimder? Olardyń bekire tu­qym­­das balyqtardy aýlaýǵa mo­ra­­torıı jarııalansa da aıy­lyn jımaý sebebi nede? Álde bra­k­onerlerdiń qoltyǵyna sý búrkip, qýǵanǵa jetkizbeıtin júr­dek qaıyqpen, aıshylyq alys jerlerden habar alatyn­daı baılanys quralymen qam­typ otyrǵan múddeli toptar bar ma? Bul – birneshe jyldan beri barshany tolǵandyrsa da, áli kúnge jaýaby tabylmaǵan saýaldar.