Qazaqstan • 30 Sáýir, 2020

Qazaq sýretshileriniń kartınasy qanshalyqty qundy?

45 retkórsetildi

Shynyn aıtý kerek, biz kartınalar­dy kóbine mýzeılerden, úlken keńse­lerdiń tórinen kóremiz. Keıbir jeke páter, úılerdiń qabyrǵasyna ilingen kartı­na­larǵa endi-endi kózimiz úırenip keledi. Onda da qylqalammen salynǵan osynaý dú­nıelerdiń mańyzyna, sapasyna, avto­ryna mán bere bermeımiz. Kóbine gúl, tabıǵat kórinisteri, quıyndatyp shaýyp bara jatqan bir úıir jylqynyń sýret­terin kórip, «tamasha eken» dep, tamsanýmen tynamyz. Mereıtoı ıesine kartına syılaǵanda onyń avtory kim, túpnusqa ma, joq kóshirme me, ol jaǵy múldem aıtylmaıdy.

Al shetelde osynaý ónerge degen kózqaras múldem basqa. Shetel kartınalarynyń baǵa­synan basyńyz aınalady. Sodan bolar, bul elderde kartına urlap, qymbat dúnıelerdi qolǵa túsirý úshin qylmyskerler san qıly qýlyqtarǵa barady. Ataqty mýzeılerden qymbat kartınalar urlaý týraly talaı shytyrman oqıǵaly fılmder túsirildi. Siz bálkim senersiz, senbessiz, keıbir elder kartına satyp, qaryzdaryn jappaq ta bolǵan. Osydan bes-alty jyl buryn fransýz úkimeti Leonardo da Vınchıdiń Lývr kolleksııasyndaǵy «Mona Lıza» kar­tınasyn satý múmkindigin talqylady. Mundaı qadamǵa fransýz bıligi eki trıllıo­n eýrony quraıtyn memlekettik qaryzyn jabý úshin barmaq bolǵan. Fransýz astanasynda óner qazynasy toly 173 mýzeı bar. Sarapshylardyń esepteýinshe, bir ǵana Orse kolleksııasyn satýdyń ózi memlekettiń nesıeshilermen esep aıyrysýyna múmkindik berer edi. Alaıda fransýz zańnamasy mem­lekettik mýzeıler eksponattaryn satýǵa jol bermedi. Sol sııaqty Portýgalııa da Joana Mıro shyǵarmalarynyń kolleksııasyn 36 mıllıon eýroǵa satýǵa shyǵaryp, salyq júktemesinen qutylmaq boldy.

Endi bizdiń elimizde kartınalar qalaı baǵalanady? 2012 jyly Ábilhan Qasteev­tiń de 20 kartınasynyń urlanǵany bel­gili boldy. Almaty qalasy boıynsha Eko­no­mıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres departamenti halyq sýretshisi Á.Qasteevtiń týyndylaryn ur­laǵan tulǵalarǵa qatysty qylmystyq is qozǵap, 2012 jyldyń 25 qazanynda ur­lanǵan sýretterdi 15 myń AQSh dollaryna satpaq bolǵan R. degen azamatty ustaǵan bolatyn. Qyzy Gúldárııa Qasteevanyń aıtýyna qaraǵanda, kartınalar saqtalǵan arhıvtegiler ataqty sýretshiniń jıyrma jumysy joq ekenin məlimdep, qashan jo­ǵalǵanyn da, qalaı joǵalǵanyn da bil­meıtin bolyp shyqqan. Keıinnen altaýy tabylǵan, 14 kartınanyń jaıy áli kúnge deıin belgisiz.

Qaıbir jyly respýblıkalyq basy­lymdardyń birine suhbat bergen Gúldárııa Qasteeva «Ákem Ábilhan Qasteevtiń 1965 jyly salǵan «Peızaj» atty kartınasyna aýksıon jarııalanyp, 413 myń AQSh dollaryna baǵalandy. Odan bólek qarajat qajet bolyp, qysylǵanda birdi-ekili kartınalaryn sattyq. Bir kartınasyn 15 myń dol­larǵa ótkizgenbiz», degen bolatyn. Shynynda, qazaq beıneleý óneriniń negizin salýshylardyń biri Á.Qasteevtiń eńbe­gine suranys qashanda óte joǵary. Tipti osy kúnge deıin izdep, surap kelip, túpnusqasy tabylsa qansha qarjyǵa bolsa da satyp alýǵa daıyn turady. Biraq ókinish­ke qaraı, Qasteevten keıin kartınasy qoldy bolyp nemese qymbatqa baǵalanyp, shet­elge sa­ty­lyp jatqan qazaqstandyq qyl­qalam sheberleriniń týyn­dylary týraly es­timedik. Árıne qazaq kartınalarynyń múl­dem quny joq, saýdasy joq deýge bolmas. Ishinara satylyp jatqandary barshylyq.

Biraq qazirgi zamanda ár sýretshi óz na­ryǵyn ózi qalyptastyrýy kerek. Oǵan barlyq múmkindik bar. Bári satýshynyń ózine baılanysty ǵoı. Iаǵnı qazirgi óner adamy zamanǵa saı jan-jaqty bolýy tıis. Degenmen de kartınalardyń satylymyn jandandyrý isine Mádenıet jáne sport mınıstrligi de yqpal etse degen oıymyz bar. Bálkim sý­retshilerge bul baǵytta kýrstar ótkizip, ba­ǵyt-baǵdar berý kerek shyǵar. Bolmasa jeke saıt ashyp, basqa da múmkindikter arqyly qazaq sýretshileriniń eńbegin elimizge jáne shetelge jarnamalaǵan jón bolar. Ras, qazirgi sýretshiler negizinen mereıtoı, qýa­nysh ıelerine syılaý úshin ǵana eńbek etip, arzanqol dúnıelerdi qaptatyp jatyr. Árıne bul da kúnkóris kózi. Biraq naǵyz talanttardyń týyndysy jarq etip kórinbeı, tasada qalyp ketpesine kim kepil?! Qalaı aıtsaq ta, qazir qazaq sýretshileriniń kartınalary qanshalyqty qundy, jalpy sapasyna, avtoryna qarap satyp alýshylar qatary kóp pe degen suraqqa jaýap berý qıyn.

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar