QARÝLY KÚShTER

Mundaǵy jaýyngerlik ázirlikti jetildirý men tehnıkalyq jańǵyrtý – zaman talaby Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev­tyń Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýy  – alysty boljap qana qoımaı, daǵdarystan keıingi ke­zeń­de halyqty jumyldyryp, basyn birikti­re­tin, qıyndyqtan shyǵýdyń naqty joldaryn aıqyndaıtyn jańa onjyldyqqa arnalǵan strategııalyq baǵdarlama. Bul mańyzdy qujat “Qazaqstan-2030” baǵ­darlamasynyń alǵashqy onjyldyǵyn qory­tyndylap, 2020 jylǵa deıingi damý­dyń strategııalyq jospary sheńbe­rin­de kelesi onjyldyqqa naqty tapsyr­ma­lar júktep otyr. Tutastaı alǵanda, Elbasynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýy da­mýymyzdyń jańa strategııalyq ba­ǵytyn aıqyndap berdi. Joldaý jol­da­ry eldiń ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damýyn, eń bastysy, ekonomıka men áleýmettik salany aýqymdy jań­ǵyrtýdy keńinen qamtıdy. Memleket basshysy óz Joldaýynda ekono­mı­kany daǵdarystan keıingi damýǵa ázirleý, jedel ındýstrııalandyrý jáne ınfraqury­lym­dy damytý esebinen ekonomıkanyń turaqty ósýine qol jetkizý, adam kapıtalynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin bolashaqqa belsendi ınvestısııalaýdyń qazaqstandyq jolyn naqtylady. Prezıdent “Álemdik qarjy-eko­no­mıkalyq daǵdarys ekonomıkanyń ósý qarqy­nyna yqpal etti, biraq bizdiń damýymyzdy toqtatqan joq. Jınaqtalǵan ekonomıkalyq áleýet sońǵy úsh jyldyń asa qıyn daǵdarys­tyq shaıqasynda bizge turlaýlylyqty qamta­ma­syz etti... Biz resessııaǵa jol bermedik, óıt­keni, ne isteý kerektigin bildik jáne muny jedel istedik”, dep atap kórsetti. Qoǵamdaǵy qaıta qurýlar, sondaı-aq eli­miz­diń odan ári damýy týraly bastamalar Qazaq­stan Qarýly Kúshteriniń qyzmetimen de tyǵyz baılanysty ekenin atap ótken jón. Prezı­denttiń “…Ishki saıası sala men ulttyq qaýip­sizdiktiń 2020 jylǵa deıingi negizgi maqsattary qoǵamda kelisim men turaqtylyqty saqtaý, el qaýipsizdigin nyǵaıtý bolyp qala beredi”, degen sózine erekshe toqtalyp ótkim keledi: Qarýly Kúshterdiń aldynda jaýyngerlik daıyndyqty nyǵaıtý men ony odan ári jetildirý tapsyrmalary tur. Qazaqstan halqy búgingi kúni ózderiniń qaýipsizdigi berik qolda ekenine senimdi. Qazaqstan zamanaýı, jınaqy da utqyr, jaýyngerlik daıyndyq deńgeıi jo­ǵa­ry armııa qurý jolyn tańdady. Qarýly Kúsh­terdiń jaýyngerlik ázirlik deńgeıin kóterý mem­lekettiń áskerı qaýipsizdik salasyndaǵy bas­ty tapsyrmalarynyń biri bolyp qala bermek. El Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Jo­ǵar­ǵy Bas qolbasshysy N.Á.Nazar­­baev anyqtap bergendeı, bıylǵy jyldyń basty tapsyrmasy “áskerlerdiń sapasy men tıimdiligin arttyrý” bolyp otyr. Sol sebepti de, Qazaqstan áskeri jańa qarý-jaraq pen áskerı tehnıka júıe­leri­men qamtamasyz etilip, qazirgi zamanǵa saı jaýyn­gerlik qımyldar júrgizýge beıimdelgen jo­ǵary bilikti mamandarmen qamtamasyz etilýi kerek. Osyǵan sáıkes 2010 jylǵa Qarýly Kúsh­terdiń jaýyngerlik ázirlik jospary jasaldy. Bul degenimiz – jaýyngerlik ázirlik deńgeıiniń artýy, sapaly áskerı mamandar daıyndaý jáne áskerı bilim berý júıesin ońtaılandyrý, áskerı tártipti kúsheıtý, halyqaralyq áskerı jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqtyń kókjıegin keńeıte túsý, turǵyn úı máselesin sheshý, áskerı garnızondardyń ınfraqury­lymdaryn damytý, áskerı qyzmetshiler úshin qajetti áleýmettik paketti jasaý, sondaı-aq 1941-1945 j.j. Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 65 jyldyǵy men Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń 15 jyldyǵyna arnalǵan keshendi sharalar ótkizý. Ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan, Qarýly Kúshterdegi jaýyngerlik ázirlikti qajetti kólemde qarjylandyrý odan ári jalǵasa beretin bolady. Qazirgi tańda áskerlerdiń barlyq daıyndyq júıesin jańa sapaǵa kóterip, zamanaýı urys jaǵdaıyna keltirý sharalary qolǵa alyndy. Sol sebepti de jedel jáne jaýyngerlik daıyndyq tapsyrmalaryn oryndaý áskerlerdi oqytyp-úıretýdiń jetekshi quraly bolyp qala bermek. Osy rette Qarýly Kúshterdiń áleýeti men qýaty negizinen jaýyngerlik ázirlik bolyp tabylatyny sózsiz. Jaýyngerlik ázirliktiń artqa­nyn kórsetetin keshendi sharalar ásker­lerde jyl saıyn josparly túrde ótkizilip turady. Máselen, 2009 jyly ártúrli deńgeıdegi 52 áskerı jattyǵý ótkizildi. Bul 2008 jylmen salystyrǵanda jaýyngerlik daıyndyqtyń bir jarym esege artqanyn kórsetedi. Olardyń qatarynda “О́zara is-qımyl”, “Shep”, “Dala qyrany” sııaqty keń kólemdi oqý-jattyǵýlary bar. Bul jattyǵýlarda otty núktelerdegi jaýyngerlik qımyldar tájirıbesi saraptalyp, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń basqa da áskerler men áskerı quralymdardyń terrorǵa qarsy ózara is-qımyldary pysyqtaldy. Qazirgi zamanǵy basymdyqtardyń biri ujymdyq qaýipsizdik júıesin qalyptastyrý bolyp tabylady. Osy oraıda Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy Jedel áreket etý ujymdyq kúshteriniń basqarý organdary men bólimsheleri qatysqan “О́zara is-qımyl-2009” halyqaralyq koman­da­lyq-shtabtyq jatty­ǵý­laryn aıtýǵa bolady. Onyń bólip aıtar myna­daı úsh ereksheligi bar: birinshiden, birlesken operasııalardy josparlaý jáne ótkizý barysynda qatysýshy memleketterdiń ár túrli býyndaǵy vedom­stvolyq basqarý júıele­ri­niń birlese is-qımyl jasaý múmkindikteri bas­shy­lyqqa alyndy; ekinshiden, bólimshe­ler­diń arasyndaǵy joǵa­ry kásibılik, uıymdasqan úılesimdilik qazaqstandyq áskerı qyzmetshiler men ár deńgeıdegi komandırlerdiń kásibı kemeldigin kórsetti; úshinshiden, Elbasynyń bastamasymen qurylǵan ujymdyq kúshterdiń birlesken is-qımyldary tájirıbeli túrde júzege asty. Bul jerde bitimgerlik sıpattaǵy “Dala qyrany” halyqaralyq jattyǵýlaryn da aına­lyp ótýge bolmaıdy. NATO-ǵa kiretin elderden kelgen baqylaýshylar toby bul jattyǵýlarǵa da joǵary baǵa berdi. О́tken jyly ár túrli deńgeıdegi jattyǵý­lar­ǵa jalpy sany 20 myń­nan astam áskerı qyzmetshi, 550-ge jýyq tank pen brondy máshı­ne, 150-ge jýyq áskerı ushaqtar men tik­ushaq­tar, Áskerı-teńiz kúshteriniń kemeleri qaty­syp, sheberlikterin shyńdady. Jaýyngerlik daıarlyqqa bólimshelerdiń birlesken qımyl­da­ryn úılestirip, jer men áýede qazirgi urys qı­myldaryn júrgizetin zamanaýı trenajerlik ke­shender kirgizilip jatyr. Qazirgi tańda Qarýly Kúshterdegi trenajerlik keshender sany sek­sen­nen asty. Sonyń biri – “Profı” atqysh trenajeri. Oqý ortalyqtary túgelge derlik avıa­sııalyq, artıllerııalyq jáne áýe desant­tyq trenajerlerimen qamtamasyz etilgen. Jaıaý ásker jaýyngerlik mashınasynyń mehanık-júrgizýshileri men T-72 ekıpajy da ázirlik­te­rin mindetti túrde trenajerlerdi paıdalana otyryp júrgizedi. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha sheteldik sarapshylar “Qazaqstan Qarýly Kúshteri búgingi tańda postkeńestik memleketter armııalarynyń ishinde jetekshi úshtiktiń qa­taryna kiredi. Ortalyq Azııa aımaǵynda sózsiz kóshbasshy sanalady” degen baǵa berdi. Qazirgi tańda Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sheńberinde 2010 jyldyń kúzinde Qa­zaqstanda ótetin keń kólemdi “Beıbit mıssııa” halyqaralyq oqý-jattyǵýlaryna daıyndyq jumystary júrip jatyr. Sondaı-aq, bıyl UQShU sheńberindegi “О́zara is-qımyl”, NATO baǵdarlamalary aıasyndaǵy kezekti “Dala qyrany” jattyǵýlaryn ótkizý josparlanýda. Qazaqstan áskerin jańǵyrtýdaǵy jetistiktiń sheshýshi kezeńi áskerı mamandardyń qan­shalyqty daıarlyqtan ótkendigine baılanysty. Áskerı bilimniń básekege qabiletti júıesin qurý armııanyń kadrlyq áleýetin jetildirýdegi mańyzdy faktor bolyp tabylady. Búginde álemniń jetekshi armııalaryndaǵy áskerı qyzmetshilerdiń kásibıligin arttyrý júıesi óz nátıjesin berip otyr. Ýaqyt talabyna saı bolý úshin áskerı maman óziniń kásibı bilik­tiligin únemi jetildirip otyrý kerek. Osyǵan sáıkes kýrstyq daıyndyqtyń kóp deńgeıli júıesi qalyptasty. Osy maqsatta 2008 jyldan bastap áskerı qyzmetshilerdiń laýazymdyq ósýiniń tıptik shemasy qoldanysqa engizildi. Bul talap bólimshe komandıri – qatardaǵy ser­janttan bastap, Qorǵanys mınıstriniń oryn­basary – generalǵa deıin qatysty bolmaq. Joǵary laýazymǵa taǵaıyndalar aldynda áskerı qyzmetshi daıyndyq kýrsynan ótýge tıisti. Osyǵan baılanysty áskerı oqý oryn­darynda qosymsha kýrstar, áskerı bólimderdiń bazasynda arnaıy oqý ortalyqtary ashyldy. Úzilissiz áskerı bilimniń bes deńgeıli júıesi qoldanysqa engizildi (negizgi orta bilim, orta bilim, orta bilimnen keıingi áskerı bilim, joǵary áskerı bilim, áskerı bilimnen keıingi joǵary áskerı bilim). Daıyndyqtyń eki deńgeıli modeli engizildi (bakalavrıat jáne magıstratýra). Doktorlyq dıssertasııa qorǵaý jónindegi dıssertasııalyq keńes jumys isteıdi. Kadet korpýsy – kásibı serjanttar daıyn­daıtyn TMD keńistigindegi jalǵyz oqý orny. Áskerı bilim qalyptastyrý jańasha oılaıtyn áskerı mamandardyń jańa generasııasyn qa­lyptastyrý bolyp tabylady. Olardyń basty sapasy joǵary kásibılik, shetel tilderin bilý, aqparat aǵynyn basqarý, kompıýterlik tehno­logııalardy saýatty meńgerý bolý kerek. Sony­men qatar, Qorǵanys mınıstrliginiń qyzmetinde jumyldyrý resýrstaryn daıyndaý da aıryqsha oryn alady. Qazaqstan álemde jer kólemi boıynsha 9-shy, halyq sany boıynsha 60-shy oryn alady. Sol sebepti de bizge úlken áskerdi ustap turý múmkin emes. Biraq, biz elimizdiń barlyq áskerı mindetti azamattaryn qarý-jaraqty ıgerýge, kez kelgen ýaqytta Otanymyzdyń egemendigi men tutastyǵyn qorǵaýǵa ázir bolýǵa oqytýymyz kerek. Osy máseleni sheshý úshin áskerı mindet­tilerdi oqytýdyń keshendi júıesi jasalǵan. Osy júıe sheńberinde Qarýly Kúshterdiń oqý ortalyqtarynda áskerı mindettilerdi daıyndaý jónindegi jyl saıynǵy jıyndar ótip turady. Olardy oqytý baǵdarlamasyna Qarýly Kúshter qatarynda qyzmet etken kezeńde alǵan tájirı­be­lerin qalyptastyrýǵa arnalǵan tájirıbelik sabaqtar kiredi. Mysaly, bıylǵy jyly atalǵan jıynǵa myńnan asa azamatty tartý josparlanyp otyr. Olar bir aı boıyna 39 mamandyq boıynsha daıyndyqtan ótedi. Jumyldyrý rezervterin daıyndaýdyń mundaı shemasy álemdik tájirıbede keń qoldanylady. Memlekettiń áskerı mekemesin damytýdyń kelesi bir basymdyǵy Qazaqstan armııasyn tehnıkalyq turǵyda jaraqtandyrý bolyp tabylady. Qazirgi basty basymdyqtardyń qatarynda áskerlerdiń sapalyq ólshemderin arttyrý, olardy kezeń-kezeńmen qarý-jaraq­tyń zamanaýı úlgilerimen, áskerı tehnıkamen jáne arnaıy qurylǵylarmen jaraqtandyrý bar. Sonymen qatar, joǵary dáldiktegi qarýlardy ıelený de mańyzdy bolyp otyr. Armııanyń áskerı-tehnıkalyq áleýetin nyǵaıtý jónindegi tapsyrmalardy sheshýde otandyq qorǵanys óndirisi keshenderiniń qatysýyna barynsha basymdyq berilý kerek. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ol básekege qabiletti, ozyq óndiristik tehnologııalardy meńgergen, jan-jaqty tehnıkalyq qamtamasyz etilgen jáne jóndeý ortalyqtarynyń júıesi damyǵan keshen bolýy tıis. Bul bizdiń memlekettiń aýmaqtyq tutastyǵyn eskergende óte mańyzdy. Sonymen qatar, zamanaýı tehnologııaǵa ıe kóptegen sheteldik óndirýshiler birlesken ká­sip­oryndarda daıyn ónimdi shyǵarýǵa da qyzy­ǵýshylyq tanyp otyr. Joǵarǵy Bas qolbasshy­sy atap ótkendeı, “Indýstrııalyq damý – bul bizdiń jańa onjyldyqtaǵy múmkinshiligimiz, el damýy úshin jańa múmkindikter. Qazaqstan tabysty ındýstrııalyq derjava bolady – men buǵan ábden senimdimin”. Otandyq kásiporyn­dardy qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany jóndeý men jańǵyrtý sharalaryna tartý Qazaq­stan kásiporyndarynyń óndiristik múmkindigin aıtarlyqtaı keńeıtýge múmkindik beredi. Osy saladaǵy yntymaqtastyq mysaly retinde “Batys Qazaqstan máshıne jasaý kompanııasy” aksıonerlik qoǵamymen aradaǵy birlesken jumystardy aıtýǵa bolady. Bul jerde BMP-2 zeńbiregine otandyq oq-dárilerdi óndirý bir izge túsirilgen. Sondaı-aq, bul jerde teńdesi joq “Ýtes” pýlemeti de óndiriledi. Biz Oral zaýytynda artıllerııaǵa arnalǵan aýyr, sondaı-aq atys qarýlaryna arnalǵan jeńil oq-dárilerdi óndirýdi qolǵa almaqpyz. Kásiporyn basshylyǵy armııa úshin óndiretin ónimderiniń nomenklatýrasyn keńeıtýge nıet bildirip otyr. Otandyq oq-dárilerdi óndirýdi uıymdastyrý baǵdarlamasy sheńberinde jańa úlgiler jasaýǵa qazaqstandyq qarý óndirýshileriniń eki jyl ýaqyty ketti. Endi biz bul oq-dárilerdi alýǵa shetelge emes, ózimizge tapsyrys beretin bola­myz. Bul – kez kelgen ónimdi ózimizde shyǵarý, jańa jumys oryndary, bıýdjetke qosymsha túsim, óndiristiń odan ári damýy degen sóz. Osy oraıda “Zenıt” aksıo­ner­lik qoǵamy týraly aıta ketken oryndy. Bul óndiris ornynyń tehnıkalyq múmkindigi biz úshin shaǵyn zymyrandy-artıllerııalyq kemege tapsyrys berýge qol jetkizip otyr. Bul kásip­oryndardyń bári de sheteldik jáne otandyq taýar óndirýshilermen birge mamyr aıynda Astanada ótetin “KADEX-2010” birinshi qarý-jaraq, áskerı tehnıka men áskerı-tehnı­kalyq múlik halyqaralyq kórmesine qatysatyn bolady. Qazirgi tańda zymyran-artıllerııalyq, avıasııalyq joıý qural-jabdyqtaryn jóndeý jáne qalpyna keltirý boıynsha qyzmet kórse­tetin ortalyqtar qurý maqsatynda otandyq ká­sip­oryndarmen birlesken jumystar júrgizilýde. Áskerı-tehnıkalyq saıasatty iske asyrýda halyqaralyq áskerı yntymaqtastyq mańyzdy ról atqarady. Biz úshin belgilengen ýaqytta múmkindiginshe az shyǵynmen Qarýly Kúshter­diń jekelegen bóligin NATO standarttaryna saı eń joǵary dárejege kóshirýdiń múmkindigi zor. Qazirdiń ózinde Aeroutqyr áskerleriniń, Áske­rı-teńiz kúshteriniń, baılanys áskerleri­niń jekelegen elementterin osy standartqa kóshirýdiń naqty qadamdary jasalýda. Bul qa­damnyń durys tańdalǵanyn tájirıbe dáleldep otyr. Qoryta kelgende, Qazaqstan búgin álemdik standarttarǵa saı armııa qurýǵa qabiletti dep senimdi túrde aıta alamyn. Ofıserlik korpýstyń qyzmeti jınaqy da utqyr, zamanaýı tehnıkamen jaraqtanǵan jáne bilikti de bilimdi Armııa qurý jónindegi tapsyrmalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Táýelsiz Qazaqstannyń áskeri Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy qoıǵan tapsyrmalardy kez kelgen jaǵdaıda oryndaýǵa qabiletti. Osy jyldar ishinde kórnekti saıasatker Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligimen Qazaqstan burynǵy keńes ımperııasynyń shekpeninen shyǵyp, ekonomıkalyq qýatty jáne demokratııasy damyǵan memleketke, Ortalyq Azııada moıyndalǵan kóshbasshyǵa, álemdik qaýymdastyqtaǵy bedeldi áripteske aınaldy. Sáken JASUZAQOV, Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary – Qorǵanys  mınıstrligi Shtabtar  bastyqtary komıtetiniń  tóraǵasy, general-leıtenant.