Abaı • 01 Mamyr, 2020

Uly Abaıdy ulyqtaǵan ustaz

232 retkórsetildi

Uly Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı Shyǵys Qazaqstan oblysynda keshendi is-sharalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylýda. Sonyń ishinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen oblys mektepteri men kolledjderinde «Abaıtaný» kýrsy boıynsha avtorlyq óńirlik baǵdarlama men oqý-ádistemelik kesheni ázirlenip, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jabdyqtalǵan «Abaıtaný» kabınetterin ashý kózdelip otyr.

Danyshpan aqyndy álemge áıgili etý muraty keshe de, búgin de kún tártibinen túsken joq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaq­stan» atty maqalasynda jeke­legen ultty uly tulǵalary arqyly taný máselesin aıta kelip, sheteldikter «Qazaq elin – Abaı eli» dep bilýi tıis degen edi. О́z­ge­lerge tanytatyn, ózimiz tanıtyn Abaı taǵylymy qandaı? Muny áıgili muǵalim Qanıpa Bitibaevanyń ustazdyq tájirıbesi men oqý-ádistemelerinen tabamyz.

Qanıpa Omarǵalıqyzy Abaı týyndylaryn oqytýǵa negiz­delgen eki, Muhtar Áýezov shyǵar­malaryn oqytýǵa baǵyttalǵan úsh kitap jazdy. Bul – irgeli eńbekter sanatyna engen, ulttyq bilim berý salasyn baıytqan týyndylar. Ádisker-ustaz osy ádis­namalarynda keńestik kezeńde qalyptasqan hakim haqyndaǵy qasań túsinikterdiń qalybyn bu­zýǵa kúsh saldy. Respýblıkada alǵash ret qurylǵan óziniń avtor­lyq synyptarynda «Abaı­taný» kýrsyn oqytty. Qazaqtyń Qanıpasy oqytqan Abaı – ıdeo­logııalyq ıdol emes, ulttyq ıdeıa ıdealy edi. Ol: «Abaı sózi – halyq sózi, Abaı tili – Alash tili» degen tujyrymnan taımady. Kremldiń Sverdlov zalynda KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵan sátinde de qaımyqpaı: «Otan – týǵan tilden bastalady» degeni sonyń dáleli.

Uly Abaıdy ult bolyp ulyq­tap jatqanda hakim­niń muralaryn zerdelep, shyǵarmalaryn jas urpaqtyń sanasyna sińirýge sanaly ǵumyryn sarp etken, abaıtaný salasyna salmaqty úles qosqan Qanıpa Omarǵalıqyzynyń da eńbegi elenýi kerek.

Q.Bitibaeva – ustazdardyń ustazy, biregeı ádisnamalardyń avtory, ulttyq pedagogıka tarıhynda orny bar tulǵa. Ol «Qurmet» ordeniniń, «Y.Altynsarın» tósbel­gisiniń, búkilodaqtyq N.Krýp­skaıa medaliniń ıegeri, Qa­­zaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Respýblıkanyń «Eń úzdik» ustazy, Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, Shyǵys Qazaqstan oblysy Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty. Onyń 200-ge tarta ǵylymı-ádis­temelik maqalasy, 41 kitaby jaryq kórgen. Ǵalym-ustazdyń is-tájirıbesi jóninde birneshe oqý fılmi túsirilip, 2004 jyly «Dáýirdiń dara ustazy» atty kınoocherk jarııalanǵan.

Ustazdyq joly týǵan jeri Tarbaǵataı aýdanynyń Lasty aýylyndaǵy mektepten bastalady. Semeı qalasyndaǵy N.Krýp­skaıa atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynyń «Qazaq tili men ádebıeti» bólimin 1968 jyly úzdik dıplommen bitirgen jalyndy ustaz mektepte «Jas qa­lam» ádebı-dramalyq úıirmesi negizinde shaǵyn teatr quryp, oqýshylarǵa bilimmen qatar es­tetıkalyq tárbıe berýge talpyn­dy. Qanıpasha aıtqanda: «Ádebıet – óner, tárbıe sabaǵy. Eń aldymen, ádebıet sabaǵy – oı sabaǵy, oılaný sabaǵy», sondyqtan ol sóz ónerine baýlý men jas urpaqty tárbıeleý jumystaryn tutastyra júrgizdi. Muǵalimdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq ózi jabdyqtaǵan orta mektepter úshin ádistemelik kabıneti Tarbaǵataı aýdanynyń tálimgerlerine tájirıbelik ǵy­lymı-zertteý ortalyǵy boldy.

О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan bastap ómiriniń sońyna deıin О́skemen qalasyndaǵy Jam­byl atyndaǵy mektep-ınterna­tynda eńbek etti. Jambyl mektebi men Qanıpa esimi egiz uǵymǵa aınaldy. 1980 jyly ustazdyń «Ádebıetti oqytýdyń tıimdi joldary» atty is-tájirıbesi res­pýblıkalyq teledıdardan be­rilgen «Shapaǵat» habarynda talqylandy. 1983 jyly QazKSR Oqý mınıstirligi men res­pýblıkalyq muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýty tarapynan «Qazaq tili men ádebıetin oqy­týdyń tıimdi joldary» atty oqý-tájirıbesi arnaıy plakat re­tinde shyǵarylyp, respýblı­ka ustazdaryna taratyldy, «Áýe­zov shyǵarmashylyǵyn oqytý­dyń ózekti másáleleri» atty táji­rı­besi saralandy. Osy kezden bas­tap Abaı ilimin, M.Áýezov shy­­ǵarmalaryn oqytýdaǵy ózin­dik joly, shyǵarmashylyǵy qa­lyptasty.

Jańashyl ustazdyń óz pánderin adamgershilik-estetıkalyq tár­bıemen toǵystyra oqytý táji­rıbesi joǵary baǵalandy. Pe­dagogıka salasyndaǵy eren eń­begi úshin Qanıpa Bitibaevaǵa QazKSR jáne KSRO aǵartý isiniń úzdigi medali, 1990 jyly KSRO Memlekettik syılyǵy tabystaldy. Ol osy ataqty muǵalimder ara­­synan Keńes Odaǵynda be­sin­shi, al Qazaqstanda birinshi bolyp ıe­lendi. Úzdik ustaz tý­ra­ly sol kez­de «Narodnoe obrazovanıe» jýr­­­­­nalynyń tilshisi L.Kras­nov­­­skıı, «Ýchı­telskaıa gazeta» til­shi­si S.Sı­nıskaıa materıaldar jazdy.

Qanıpa Omarǵalıqyzynyń qazaq ádebıetin oqytý ádis­te­mesin jetildirý baǵytyndaǵy izde­nisteri men is-tájirıbeleri zor. «Ádebıetti oqytýdyń tıim­di joldary», «Áýezov shyǵarma­shylyǵyn oqytý», «Sabaq túrleri men úlgileri», «Mektepte Abaı shyǵarmashylyǵyn oqytý», «Áde­bıettaný», «Abaıdy tany­tý», «M.Áýezov – mektepte», «Áde­bıetti tereńdetip oqytý», «Áde­bıet oqýlyǵy», «7-synyp áde­bıe­tin oqytý ádistemesi», «5-9-sy­nyp ádebıetin tereńdetip oqytý», «10-11-synyp ádebıe­tin tereńdetip oqytý» sııaqty bir­neshe kitaby jáne joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine ar­nalǵan «Ádebıetti oqytý ádis­temesi» atty oqýlyǵy respýb­lı­kalyq JOO oqytýshylary men mektep ustazdary úshin taptyrmaıtyn kómekshi quralǵa aınaldy.

1991 jyly 19 mamyrda Q.Bi­tibaevanyń ǵylymı ádistemelik ataýly mektebi ashylyp, onyń jetekshiligimen ustazdar «Áde­bıetti tereńdetip oqytý ádiste­mesin» jetildirýge atsalysty. Sol jyly «Qazaq ádebıetin álem ádebıetimen baılanystyra oqy­tý» baǵdarlamasyn ázirledi. Jo­ǵary oqý oryndaryndaǵy pedagog mamandardy oqytýǵa arnalǵan «Ádebıetti oqytý ádistemesi, teh­­nologııasy» atty eki oqýlyǵy da joǵary jáne orta bilim berý jú­­ıesindegi sabaqtastyqty da­mytýǵa ólsheýsiz úles qosty. Osy úshin respýblıkamyzdyń búkil pedagogy Qanıpa muǵalimdi «aǵa ustaz», «ustazdardyń ustazy» dep qurmet tutty.

Parasatty pedagogtyń is-tájirıbesi Shyǵys Qazaqstan mek­tepteri men joǵary oqý oryndarynda ǵana emes, ózi tájirıbe almasqan AQSh, Mońǵolııa, Re­seı, Qytaı sııaqty elderde de sa­rapshylardyń synynan súrinbeı ótti. Ol ulttyq pedagogıkamyzdy, qazaq ádebıetin álemge tanytty. Sol saparlardan birneshe JOO-nyń qurmetti professory, Arızona shtaty Týson qala­sy­nyń qurmetti azamaty, Moń­ǵol Halyq Respýblıkasynyń «Dańq­ty ustazy» ataqtaryn alyp qaıtty. Onyń oqýlyqtary men oqý quraldary qazirge deıin Moń­ǵolııa, Túrkııa, Qytaı, О́zbekstan, Túrikmenstan, Reseıdegi qazaq mek­tepterinde paıdalanylyp keledi, eńbekteri IýNESKO kóle­minde tanymal. Osynyń barlyǵy sanaly ómirin halyqqa qyzmet etýge arnaǵan ardaqty ustazdyń qaıratkerlik qyrlaryn aıshyqtaı túsedi.

О́tken ǵasyrdyń 70 jyldary ǵylym men tájirıbeni ush­­­tas­tyryp, úzdik nátıjege qol jet­kizgen Sh.Amonashvılı, Iý.Ba­banskıı, Iý.Lvova, V.Sha­ta­lov syndy álemge belgili orys ǵa­lymdarymen teń ata­nyń ulyndaı pikirlesken Qa­nı­­pa Omarǵalıqyzynyń eńbek­shildigine, qajyr-qaıra­tyna, yjdaǵatty izdenim­paz­dyǵy men súıikti isim degen jan­kesh­tiligine qalaı tańǵalmaısyz!?

Sh.Amonashvılıdiń dástúrli oqy­týdy oqýshylardyń sa­­naly túrde bilim alatyn yntaly ortasyna aınaldyrý, Iý.Babanskııdiń oqý-tárbıe úderisin oqýshylardyń múm­kindikterine saı júrgizý arqyly nátıjege baǵyttaý syndy ádisterin ilgeriletip, ózindik fılosofııalyq qaǵıdalaryn ne­gizdedi. Q.Bitibaeva oqýshylarǵa usynǵan oı salý, oılaý, oılandyrý, bir sheshimge kelý ıdeıasyn oqytý zerthanasynda tereń zerdelep, ózindik bilim berý tehnologııasyn túzdi. Oı salý – ustazdan, oılaný – shákirtten, oılasý – oqýshylardyń ujymdyq sheshim jáne jeke ýáj aıtýynan turady. Qazirgi tańda qoldanylyp júrgen balalardyń fýnksıonaldyq sa­ýat­tylyǵyn qalyptastyrý, deń­geılik oqytý baǵdarlamalary, ondaǵy oqýshylardy yntalandyrý, jigerlendirý, óz-ózine baǵa qoıý, balamen keri baılanys tá­silderin Qanıpa apaı sonaý 1992 jyly paıdalana bilgen. Ustazdyń pedagogıkalyq shyǵar­mashylyǵy ózektiligin eshqashan joǵaltpaıtyny sondyqtan.

Qazir biz japon bilim berý standarty, Brıtan mektebi, Eýropa, AQSh ádistemesi degendi jıi aıtamyz. Osyndaı ozyq úlgilerdiń otandyq bilim berý júıesine engizilgeni qanshama. Biraq ulttyq biregeıligimizdi bútindep, bite qaınasyp ketkeni az. Syrttan tańylǵan tehnologııalar, bilim salasyna silkinis ákelgennen buryn, ulttyq tanymymyzǵa «tóńkeris» jasap jiberdi. Al Q.Bitibaeva oı­lap tapqan ádis-tásilder «Syn turǵysynan oılaý» nemese «Kem­brıdj tehnologııasy» emes, ult­tyq pedagogıkamyzǵa negiz­delgen táýelsiz elimizdiń tól tehnologııasy.

Qanıpa ustazdyń úlken armany – ulttyq úlgide bilim beretin mektep ashý bolatyn. Bul eýro­palyq dástúrdegi mektep emes, bilim salasyndaǵy álemdik jetis­tikterdi boıyna syıdyrǵan, ta­bal­­dyryǵynan bastap tórine deıin ulttyq salt-dástúr, etnopedagogıka rýhy sińirilgen oqý ordasy bolmaq-tyn.

Bıyl qadirli Qanıpa apaıy­myzdyń bu dúnıeden ozǵanyna 6 jyl bolady. «Kabınetińe júz kompıýter, onlaın tehnologııa qoıyp qoısań da, munyń bári muǵalimniń altyn basyn almas­tyra almaıdy. Muǵalim – tulǵa, muǵalim – bilimniń kózi, muǵalim – tárbıeniń kózi» degen Han apamyzdyń ornyn kimmen almastyra alarmyz?!.

Orny bólek ozyq ustaz kózi tirisinde-aq eńbegi elenip, qur­­metke bólendi. «Han apa», «Qa­­zaqtyń Qanıpasy» atandy. Ula­ǵatty ustazdyń atynda 19 ataýly respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik zerthana ju­mys istep tur. Jyl saıyn ustaz­dyń atynda respýblıkalyq pedagogıkalyq oqýlar men oqý­shylar arasynda qazaq tili men ádebıeti páninen res­pýblıkalyq olımpıadalar ótedi. Mazmundy sharalar legi mu­nymen irkilip qalmaıdy degen úmit mol.

О́miriniń sońynda jazǵan «Egiz órim» atty kitabynda Qanıpa Omar­ǵalıqyzy 45 jyldyq ustaz­dyq ǵumyryn bylaı sıpattaıdy: «Tańymdy «mektep» dep atyryp, túnimdi «mektep» dep batyryp júrgenimde 45 jyldyń qalaı ótkenin bilmeı de qaldym. 45 mı­nýttan 45 mınýtqa jalǵasyp jatqan ǵumyr keshippin... 45 mınýt meni dáýlet, baılyq bıigine kó­termese de, rýhanı baılyq syı­lady, esimimdi elge ańyz etip taratty. Osy 45 jylda men hal­qymnyń qazir ómirde joq asyl sóz ıelerin tiriltýge, tirisin ulyq­taýǵa ter tóktim».

Maıtalman muǵalimimiz ult maqtanyshtaryn ulyqtaý jolynda ashy terin aıamaı tógip, kóz maıyn taýysqany ras. Ol ejelgi dáýir ádebıetinen bastap, qazirgi kezeń ádebıetiniń iri ókilderi – I.Saparbaı, Iran-Ǵaıyp, N.Ora­zalın, T.Ábdikákimov, U.Es­dáý­letov, E.Raýshanov syndy aqyn­­­dardyń shyǵarmashylyǵyn oqy­týdyń oqý-ádistemelik baǵdar­lamasyn ázirledi. Ulaǵatty us­taz­dyń esimin ulyqtaý, ósh­kenin jan­dyrý, murasyn nasıhattaý jo­lynda endi biz, tiriler, ter tó­gýimiz shart.  

Bıyl 1 mamyrda Qanıpa Bi­ti­­baevanyń týǵanyna 75 jyl tol­maq. Osy oraıda Qanıpa Omar­­­ǵa­­lıqyzynyń atyn ulyqtap, eń­begin el jadynda máńgilik saq­taý maqsatynda О́skemen qala­sy­nyń kórnekti kósheleriniń bi­rine jáne oblystaǵy oqý oryn­darynyń bi­reýine esimin berýdi suraımyz.

Qanıpa ustaz: «Meni ustaz etip qalyptastyrǵan – shákirtterim» depti bir sózinde. Qazir ustazdyń avtorlyq synyptaryn bitirgen shákirtteriniń 30-y – ǵylym kandıdaty, 6-aýy – fılologııa jáne pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, 70-ke jýyǵy – oblystyq pán olımpıadalarynyń bas júldegeri, 25-i – respýblıkalyq olım­pıa­dalardyń júldegeri, apaı­dyń aqyn shákirtteri respýb­lıkalyq, halyqaralyq músháı­ralardyń jeńimpazdary, Haly­qaralyq «Sha­byt» festıvaliniń laýreattary. Kemel ulttyń negi­zin osyndaı daryndy, bilimdi, mádenıetti urpaq qalyp­tas­ty­rady desek, Qazaqtyń Qanı­pa­synyń elimizdiń damýyna qos­qan úlesi ólsheýsiz.

 

Ustazdyń shákirtteri atynan

Aıbek ORALHAN,

Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

 

PAVLODAR

 

Sońǵy jańalyqtar

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Abylaıhannyń aq joly

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Uqsas jańalyqtar