Danyshpan aqyndy álemge áıgili etý muraty keshe de, búgin de kún tártibinen túsken joq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda jekelegen ultty uly tulǵalary arqyly taný máselesin aıta kelip, sheteldikter «Qazaq elin – Abaı eli» dep bilýi tıis degen edi. О́zgelerge tanytatyn, ózimiz tanıtyn Abaı taǵylymy qandaı? Muny áıgili muǵalim Qanıpa Bitibaevanyń ustazdyq tájirıbesi men oqý-ádistemelerinen tabamyz.
Qanıpa Omarǵalıqyzy Abaı týyndylaryn oqytýǵa negizdelgen eki, Muhtar Áýezov shyǵarmalaryn oqytýǵa baǵyttalǵan úsh kitap jazdy. Bul – irgeli eńbekter sanatyna engen, ulttyq bilim berý salasyn baıytqan týyndylar. Ádisker-ustaz osy ádisnamalarynda keńestik kezeńde qalyptasqan hakim haqyndaǵy qasań túsinikterdiń qalybyn buzýǵa kúsh saldy. Respýblıkada alǵash ret qurylǵan óziniń avtorlyq synyptarynda «Abaıtaný» kýrsyn oqytty. Qazaqtyń Qanıpasy oqytqan Abaı – ıdeologııalyq ıdol emes, ulttyq ıdeıa ıdealy edi. Ol: «Abaı sózi – halyq sózi, Abaı tili – Alash tili» degen tujyrymnan taımady. Kremldiń Sverdlov zalynda KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵan sátinde de qaımyqpaı: «Otan – týǵan tilden bastalady» degeni sonyń dáleli.
Uly Abaıdy ult bolyp ulyqtap jatqanda hakimniń muralaryn zerdelep, shyǵarmalaryn jas urpaqtyń sanasyna sińirýge sanaly ǵumyryn sarp etken, abaıtaný salasyna salmaqty úles qosqan Qanıpa Omarǵalıqyzynyń da eńbegi elenýi kerek.
Q.Bitibaeva – ustazdardyń ustazy, biregeı ádisnamalardyń avtory, ulttyq pedagogıka tarıhynda orny bar tulǵa. Ol «Qurmet» ordeniniń, «Y.Altynsarın» tósbelgisiniń, búkilodaqtyq N.Krýpskaıa medaliniń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Respýblıkanyń «Eń úzdik» ustazy, Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, Shyǵys Qazaqstan oblysy Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty. Onyń 200-ge tarta ǵylymı-ádistemelik maqalasy, 41 kitaby jaryq kórgen. Ǵalym-ustazdyń is-tájirıbesi jóninde birneshe oqý fılmi túsirilip, 2004 jyly «Dáýirdiń dara ustazy» atty kınoocherk jarııalanǵan.
Ustazdyq joly týǵan jeri Tarbaǵataı aýdanynyń Lasty aýylyndaǵy mektepten bastalady. Semeı qalasyndaǵy N.Krýpskaıa atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynyń «Qazaq tili men ádebıeti» bólimin 1968 jyly úzdik dıplommen bitirgen jalyndy ustaz mektepte «Jas qalam» ádebı-dramalyq úıirmesi negizinde shaǵyn teatr quryp, oqýshylarǵa bilimmen qatar estetıkalyq tárbıe berýge talpyndy. Qanıpasha aıtqanda: «Ádebıet – óner, tárbıe sabaǵy. Eń aldymen, ádebıet sabaǵy – oı sabaǵy, oılaný sabaǵy», sondyqtan ol sóz ónerine baýlý men jas urpaqty tárbıeleý jumystaryn tutastyra júrgizdi. Muǵalimdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq ózi jabdyqtaǵan orta mektepter úshin ádistemelik kabıneti Tarbaǵataı aýdanynyń tálimgerlerine tájirıbelik ǵylymı-zertteý ortalyǵy boldy.
О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan bastap ómiriniń sońyna deıin О́skemen qalasyndaǵy Jambyl atyndaǵy mektep-ınternatynda eńbek etti. Jambyl mektebi men Qanıpa esimi egiz uǵymǵa aınaldy. 1980 jyly ustazdyń «Ádebıetti oqytýdyń tıimdi joldary» atty is-tájirıbesi respýblıkalyq teledıdardan berilgen «Shapaǵat» habarynda talqylandy. 1983 jyly QazKSR Oqý mınıstirligi men respýblıkalyq muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýty tarapynan «Qazaq tili men ádebıetin oqytýdyń tıimdi joldary» atty oqý-tájirıbesi arnaıy plakat retinde shyǵarylyp, respýblıka ustazdaryna taratyldy, «Áýezov shyǵarmashylyǵyn oqytýdyń ózekti másáleleri» atty tájirıbesi saralandy. Osy kezden bastap Abaı ilimin, M.Áýezov shyǵarmalaryn oqytýdaǵy ózindik joly, shyǵarmashylyǵy qalyptasty.
Jańashyl ustazdyń óz pánderin adamgershilik-estetıkalyq tárbıemen toǵystyra oqytý tájirıbesi joǵary baǵalandy. Pedagogıka salasyndaǵy eren eńbegi úshin Qanıpa Bitibaevaǵa QazKSR jáne KSRO aǵartý isiniń úzdigi medali, 1990 jyly KSRO Memlekettik syılyǵy tabystaldy. Ol osy ataqty muǵalimder arasynan Keńes Odaǵynda besinshi, al Qazaqstanda birinshi bolyp ıelendi. Úzdik ustaz týraly sol kezde «Narodnoe obrazovanıe» jýrnalynyń tilshisi L.Krasnovskıı, «Ýchıtelskaıa gazeta» tilshisi S.Sınıskaıa materıaldar jazdy.
Qanıpa Omarǵalıqyzynyń qazaq ádebıetin oqytý ádistemesin jetildirý baǵytyndaǵy izdenisteri men is-tájirıbeleri zor. «Ádebıetti oqytýdyń tıimdi joldary», «Áýezov shyǵarmashylyǵyn oqytý», «Sabaq túrleri men úlgileri», «Mektepte Abaı shyǵarmashylyǵyn oqytý», «Ádebıettaný», «Abaıdy tanytý», «M.Áýezov – mektepte», «Ádebıetti tereńdetip oqytý», «Ádebıet oqýlyǵy», «7-synyp ádebıetin oqytý ádistemesi», «5-9-synyp ádebıetin tereńdetip oqytý», «10-11-synyp ádebıetin tereńdetip oqytý» sııaqty birneshe kitaby jáne joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine arnalǵan «Ádebıetti oqytý ádistemesi» atty oqýlyǵy respýblıkalyq JOO oqytýshylary men mektep ustazdary úshin taptyrmaıtyn kómekshi quralǵa aınaldy.
1991 jyly 19 mamyrda Q.Bitibaevanyń ǵylymı ádistemelik ataýly mektebi ashylyp, onyń jetekshiligimen ustazdar «Ádebıetti tereńdetip oqytý ádistemesin» jetildirýge atsalysty. Sol jyly «Qazaq ádebıetin álem ádebıetimen baılanystyra oqytý» baǵdarlamasyn ázirledi. Joǵary oqý oryndaryndaǵy pedagog mamandardy oqytýǵa arnalǵan «Ádebıetti oqytý ádistemesi, tehnologııasy» atty eki oqýlyǵy da joǵary jáne orta bilim berý júıesindegi sabaqtastyqty damytýǵa ólsheýsiz úles qosty. Osy úshin respýblıkamyzdyń búkil pedagogy Qanıpa muǵalimdi «aǵa ustaz», «ustazdardyń ustazy» dep qurmet tutty.
Parasatty pedagogtyń is-tájirıbesi Shyǵys Qazaqstan mektepteri men joǵary oqý oryndarynda ǵana emes, ózi tájirıbe almasqan AQSh, Mońǵolııa, Reseı, Qytaı sııaqty elderde de sarapshylardyń synynan súrinbeı ótti. Ol ulttyq pedagogıkamyzdy, qazaq ádebıetin álemge tanytty. Sol saparlardan birneshe JOO-nyń qurmetti professory, Arızona shtaty Týson qalasynyń qurmetti azamaty, Mońǵol Halyq Respýblıkasynyń «Dańqty ustazy» ataqtaryn alyp qaıtty. Onyń oqýlyqtary men oqý quraldary qazirge deıin Mońǵolııa, Túrkııa, Qytaı, О́zbekstan, Túrikmenstan, Reseıdegi qazaq mektepterinde paıdalanylyp keledi, eńbekteri IýNESKO kóleminde tanymal. Osynyń barlyǵy sanaly ómirin halyqqa qyzmet etýge arnaǵan ardaqty ustazdyń qaıratkerlik qyrlaryn aıshyqtaı túsedi.
О́tken ǵasyrdyń 70 jyldary ǵylym men tájirıbeni ushtastyryp, úzdik nátıjege qol jetkizgen Sh.Amonashvılı, Iý.Babanskıı, Iý.Lvova, V.Shatalov syndy álemge belgili orys ǵalymdarymen teń atanyń ulyndaı pikirlesken Qanıpa Omarǵalıqyzynyń eńbekshildigine, qajyr-qaıratyna, yjdaǵatty izdenimpazdyǵy men súıikti isim degen jankeshtiligine qalaı tańǵalmaısyz!?
Sh.Amonashvılıdiń dástúrli oqytýdy oqýshylardyń sanaly túrde bilim alatyn yntaly ortasyna aınaldyrý, Iý.Babanskııdiń oqý-tárbıe úderisin oqýshylardyń múmkindikterine saı júrgizý arqyly nátıjege baǵyttaý syndy ádisterin ilgeriletip, ózindik fılosofııalyq qaǵıdalaryn negizdedi. Q.Bitibaeva oqýshylarǵa usynǵan oı salý, oılaý, oılandyrý, bir sheshimge kelý ıdeıasyn oqytý zerthanasynda tereń zerdelep, ózindik bilim berý tehnologııasyn túzdi. Oı salý – ustazdan, oılaný – shákirtten, oılasý – oqýshylardyń ujymdyq sheshim jáne jeke ýáj aıtýynan turady. Qazirgi tańda qoldanylyp júrgen balalardyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn qalyptastyrý, deńgeılik oqytý baǵdarlamalary, ondaǵy oqýshylardy yntalandyrý, jigerlendirý, óz-ózine baǵa qoıý, balamen keri baılanys tásilderin Qanıpa apaı sonaý 1992 jyly paıdalana bilgen. Ustazdyń pedagogıkalyq shyǵarmashylyǵy ózektiligin eshqashan joǵaltpaıtyny sondyqtan.
Qazir biz japon bilim berý standarty, Brıtan mektebi, Eýropa, AQSh ádistemesi degendi jıi aıtamyz. Osyndaı ozyq úlgilerdiń otandyq bilim berý júıesine engizilgeni qanshama. Biraq ulttyq biregeıligimizdi bútindep, bite qaınasyp ketkeni az. Syrttan tańylǵan tehnologııalar, bilim salasyna silkinis ákelgennen buryn, ulttyq tanymymyzǵa «tóńkeris» jasap jiberdi. Al Q.Bitibaeva oılap tapqan ádis-tásilder «Syn turǵysynan oılaý» nemese «Kembrıdj tehnologııasy» emes, ulttyq pedagogıkamyzǵa negizdelgen táýelsiz elimizdiń tól tehnologııasy.
Qanıpa ustazdyń úlken armany – ulttyq úlgide bilim beretin mektep ashý bolatyn. Bul eýropalyq dástúrdegi mektep emes, bilim salasyndaǵy álemdik jetistikterdi boıyna syıdyrǵan, tabaldyryǵynan bastap tórine deıin ulttyq salt-dástúr, etnopedagogıka rýhy sińirilgen oqý ordasy bolmaq-tyn.
Bıyl qadirli Qanıpa apaıymyzdyń bu dúnıeden ozǵanyna 6 jyl bolady. «Kabınetińe júz kompıýter, onlaın tehnologııa qoıyp qoısań da, munyń bári muǵalimniń altyn basyn almastyra almaıdy. Muǵalim – tulǵa, muǵalim – bilimniń kózi, muǵalim – tárbıeniń kózi» degen Han apamyzdyń ornyn kimmen almastyra alarmyz?!.
Orny bólek ozyq ustaz kózi tirisinde-aq eńbegi elenip, qurmetke bólendi. «Han apa», «Qazaqtyń Qanıpasy» atandy. Ulaǵatty ustazdyń atynda 19 ataýly respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik zerthana jumys istep tur. Jyl saıyn ustazdyń atynda respýblıkalyq pedagogıkalyq oqýlar men oqýshylar arasynda qazaq tili men ádebıeti páninen respýblıkalyq olımpıadalar ótedi. Mazmundy sharalar legi munymen irkilip qalmaıdy degen úmit mol.
О́miriniń sońynda jazǵan «Egiz órim» atty kitabynda Qanıpa Omarǵalıqyzy 45 jyldyq ustazdyq ǵumyryn bylaı sıpattaıdy: «Tańymdy «mektep» dep atyryp, túnimdi «mektep» dep batyryp júrgenimde 45 jyldyń qalaı ótkenin bilmeı de qaldym. 45 mınýttan 45 mınýtqa jalǵasyp jatqan ǵumyr keshippin... 45 mınýt meni dáýlet, baılyq bıigine kótermese de, rýhanı baılyq syılady, esimimdi elge ańyz etip taratty. Osy 45 jylda men halqymnyń qazir ómirde joq asyl sóz ıelerin tiriltýge, tirisin ulyqtaýǵa ter tóktim».
Maıtalman muǵalimimiz ult maqtanyshtaryn ulyqtaý jolynda ashy terin aıamaı tógip, kóz maıyn taýysqany ras. Ol ejelgi dáýir ádebıetinen bastap, qazirgi kezeń ádebıetiniń iri ókilderi – I.Saparbaı, Iran-Ǵaıyp, N.Orazalın, T.Ábdikákimov, U.Esdáýletov, E.Raýshanov syndy aqyndardyń shyǵarmashylyǵyn oqytýdyń oqý-ádistemelik baǵdarlamasyn ázirledi. Ulaǵatty ustazdyń esimin ulyqtaý, óshkenin jandyrý, murasyn nasıhattaý jolynda endi biz, tiriler, ter tógýimiz shart.
Bıyl 1 mamyrda Qanıpa Bitibaevanyń týǵanyna 75 jyl tolmaq. Osy oraıda Qanıpa Omarǵalıqyzynyń atyn ulyqtap, eńbegin el jadynda máńgilik saqtaý maqsatynda О́skemen qalasynyń kórnekti kósheleriniń birine jáne oblystaǵy oqý oryndarynyń bireýine esimin berýdi suraımyz.
Qanıpa ustaz: «Meni ustaz etip qalyptastyrǵan – shákirtterim» depti bir sózinde. Qazir ustazdyń avtorlyq synyptaryn bitirgen shákirtteriniń 30-y – ǵylym kandıdaty, 6-aýy – fılologııa jáne pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, 70-ke jýyǵy – oblystyq pán olımpıadalarynyń bas júldegeri, 25-i – respýblıkalyq olımpıadalardyń júldegeri, apaıdyń aqyn shákirtteri respýblıkalyq, halyqaralyq músháıralardyń jeńimpazdary, Halyqaralyq «Shabyt» festıvaliniń laýreattary. Kemel ulttyń negizin osyndaı daryndy, bilimdi, mádenıetti urpaq qalyptastyrady desek, Qazaqtyń Qanıpasynyń elimizdiń damýyna qosqan úlesi ólsheýsiz.
Ustazdyń shákirtteri atynan
Aıbek ORALHAN,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
PAVLODAR
