Koronavırýs • 01 Mamyr, 2020

COVID-19 : Erkinsýge erte ekenin eskertedi

1088 retkórsetildi

11 mamyrdan keıin elimizde koronavırýs dertiniń qarqyny basylyp, elde jaımashýaq ómir qaıta ornaıtyndaı sezilip jatyr. Sarapshylar  erkinsýge áli erte dep otyr. Sebebi, indet juqtyrǵandardyń jańa derekteri táýlik saıyn tirkelip jatyr. Bul indetpen áli birer aıǵa deıin «kórshi  qonatynymyzdy», betperde men spreıler kúndelikti tutynatyn qajet taýarlardyń biri bola beretinin sezip júrmiz.   

AQSh-ta bilim alyp jatqan qazaqstandyq jýrnalıst Joldas О́risbaı Qazaqstanda vırýs juqtyrý deńgeıi maýsym aıynda sharyqtaý shegine jetetinin eseptep shyǵarypty.   Nege bulaı ekenin anyqtaý úshin ol matematıkalyq esepteý júrgizip,  Italııa, AQSh, Reseı jáne Qazaqstan keısteri biriktirilgen. «Reseı men Qazaqstanda keısterdiń sharyqtaý shegine qashan jetetinin Italııa men AQSh-taǵy keıster sanynyń ósý qarqynyna qarap, salystyrmaly túrde boljaýǵa bolady. Ol úshin koronavırýs keısiniń AQSh pen Italııanyń barlyq aımaǵyn qamtyǵan kúnnen sharyqtaý shegine jetkenge deıingi aralyqtaǵy kún saıynǵy paıyzdyq ósimniń ózgerý koeffısıentin anyqtaý kerek. 

3 naýryzda AQSh-tyń barlyq shtatynda koronavırýs keısi tirkeldi. Al AQSh-taǵy keıs sany boıynsha sharyqtaý shegi 25 sáýir kúni (bir táýlikte 36 847 adamda vırýs bar ekendigi anyqtaldy) boldy. Demek, 3 naýryzdan 25 sáýirge deıingi aralyqtaǵy kún saıynǵy paıyzdyq ósimniń ózgerý koeffısıentin eseptesek, 49 paıyzdan 3,9 paıyzǵa ózgergen. Sosyn AQSh-ta keıs sany sharyqtaý shegine jetýi úshin 53 kún qajet boldy. COVID-19 keısteri boıynsha, Italııanyń barlyq aımaǵy 23 aqpanda qamtyldy. Demek sol kúnnen 21 naýryzǵa deıingi aralyqty eseptesek, koeffısıent 90 paıyzdan 14 paıyzǵa ózgergenin kóremiz. Sonymen, Italııada keıs sanynyń sharyqtaý shegine jetýine 26 kún ketken. AQSh-ta halyq sany 328 mıllıon, al Italııa halqynyń sany 60 mıllıon ekeni belgili. Birinshisine (AQSh-qa) sharyqtaý shegine jetýge 53 kún, ekinshisine (Italııaǵa) 26 kún ketken. Reseıdiń halyq sanynyń 144 mıllıon ekenin eskersek, Reseıge sharyqtaý shegine jetýge orta eseppen 40 kún qajet bolady. 17 sáýir kúni Reseıdiń Altaıynda (Altaıskıı kraı) alǵashqy keıs anyqtalyp, koronavırýs anyqtalmaǵan aımaq qalmady. Demek, 17 sáýirden 40 kún sanasaq, Reseıdegi keısterdiń sharyqtaý shegi mamyrdyń sońǵy kúnderine týra keledi. Al ózgerý koeffısıenti 17 sáýirden búginge deıin 15 paıyzdan 7.4 paıyzǵa aýǵan.

Qazaqstanda oblystar boıynsha sońǵy bolyp keısi tirkelgen 3 sáýir kúni Qostanaı boldy. Sol kúnnen bastap búginge deıingi keıster sanynyń kún saıynǵy paıyzdyq ósiminiń ózgerý koeffısıenti 6,5 paıyzdan 5,3 paıyzǵa ózgerip otyr. Qazaqstanda ózgerý koeffısıentiniń salystyrmaly túrde tómen bolýyna jáne ózge elderdiń keıs sanyna qatysty korrelıasııalanbaýyna táýligine jasalatyn testileý sanynyń az ekendigi negiz. Osy kúnge deıin Qazaqstanda koronavırýsty anyqtaýǵa qansha test alynǵany týraly naqty derek taba almadym.  Mysaly, búginge deıin AQSh 6 mıllıonǵa jýyq, al Reseı 3 mıllıonnan astam test alyp úlgergen. Halyq sanyn salystyra otyryp aıtqanda, Qazaqstan kem degende Reseıden 10 ese az jasaı alǵan bolýy tıis. Eger odan az jasaǵan bolsaq, Qazaqstanda koronavırýs juqtyrǵandar sanynyń tómen bolýyna test jasaýdyń jetispeýi negiz bolady. Bul Qazaqstandaǵy keıster sanynyń sharyqtaý shegine jetýin taǵy 10 kúnge kesheýildetedi, ıaǵnı maýsymnyń birinshi jartysyna týra keledi» degen jýrnalıst pandemııadan shyǵýdyń úsh joly oqyrmandardyń nazaryna usynǵan. Koronavırýs pandemııasy búkil álemdi dúr silkindirip otyr. Búginge deıin álemde 3 mıllıonnan astam koronavırýs keısi anyqtalsa, 217 myń adam sol vırýstan ólgen. Vırýstyń birinshi tolqynynan Qytaı, Taıvan, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr syndy elder ótti. Keıbireýlerinde koronavırýstyń ekinshi tolqyny qaıta bastalyp ta úlgerdi. Al Ispanııa, Italııa jáne AQSh syndy elder sharyqtaý sheginen ótip, keıs sandaryn azdap tómendete aldy. Biraq, ázirge, mınımýmǵa deıin tómendete alǵan joq. Batys Eýropa elderi men AQSh pandemııany aýyzdyqtaýdyń úsh túrli ssenarııin qarastyrypty. «Birinshisi, sıýrrealıstik. Ol azamattardyń betpe-bet júzdesýden maksımým arylyp, 100 paıyz halyqtyń úıinen shyqpaı otyrý arqyly vırýsty tolyq joıýdy bildiredi. О́zderińizge belgili, bul múmkin emes. Sebebi adamdardyń barlyǵy birdeı jaýapkershilikpen qarap, úıinen múlde shyqpaı qoımaıdy. Aramyzda vırýstyń bar ekenin senbeıtinder de bar. Olarǵa eshnárse ózgermegendeı júre beredi. Odan basqa, jaýapkershiligi bar adamdar mınımým bolsa da qarym-qatynas jasaıdy. Eń bolmaǵanda dúkenge barady nemese ıtin serýendetip, basqa adamdarmen ınterkommýnıkasııaǵa enedi. Mundaı sıýrrealıstik ssenarııdiń júzege asyrylǵanymen, halyqtyń ál-aýqaty tómendep, búkilálemdik buryn sońdy bolmaǵan daǵdarys oryn alady. Ekinshisi, realıstik. Ol eshqandaı karantın engizbeı, burynǵy ómirdi jalǵastyra berý arqyly vırýstyń tolyq adamzatqa juǵýy. Osylaı koronavırýsty juqtyryp, aman qalǵandar bir jylǵa deıin qorǵaıtyn ımmýnıtet qalyptastyrady. Al densaýlyǵy nasharlaý, jasy úlkender jappaı qyrylady. Esesine eshbir el ekonomıkalyq qıyndyq kórmeıdi. Úshinshisi, rasıonaldy. Ol ekonomıkany da quldyratpaı, adam ólimin de barynsha azaıtý arqyly pandemııany jeńý. Biraq bul adamzattyń vaksına tabylǵanǵa deıin turaqty túrde burynǵy ómirge qaıta almaıtynyn bildiredi. Mysaly, koronavırýs tarala bastaǵanda, karantın sharalary 30-45 kúnge engiziledi. Al vırýstyń taralýy báseńdegennen keıin adamdar qaıtadan jumystaryna oralyp, burynǵysha ómir súre bastaıdy. Mundaı kezde, árıne, vırýs qaıta taraı bastaıdy. Ol kezde taǵy 30-45 kúnde karantın bekitiledi. Koronavırýs taralýy taǵy báseńdegennen keıin, karantın sharalary qaıtadan alynyp tastalady. Osylaı adam balasy aýysymmen vaksına tabylǵanǵa deıin ómir súrýge tıis. Batys Eýropa elderi men AQSh osy úshinshi ssenarııdi tańdap otyr. Sebebi kóp ýaqytqa deıin adamdar úılerinde mindettep otyrǵyza almaıdy. Sosyn halyqtyń ál-aýqaty da tómendeıdi. Tipti damyǵan elderde kómekke zárý halyqtyń barlyǵyna uzaq ýaqyt boıy qarjylaı qoldaý kórsete almaı otyr. Mysaly, AQSh-tyń pandemııanyń kesirinen zardap shekken halyqty, onyń ishinde bıznes ókilderin qoldaý úshin 4 trıllıonǵa jýyq qarjy bólip otyr. AQSh tarıhynda alǵash ret federaldy bıýdjet defısıti JIО́-niń 20 paıyzyna jetip qaldy. Sondyqtan, Tramp bıznes sektoryn mamyr aıynan ashýdy bastamaq» deıdi jýrnalıst.

Fransııalyq Figaro basylymyna bergen suhbatynda Bıll Geıts qalypty ómirge bir-eki jylsyz orala almaıtynymyzdy aıtyp eatyr.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe qazirge deıin 3 mıllıonnan astam adam dert juqtyryp, 210 myńnan astamy kóz jumǵan. Qazaqstanda aýrý juqtyrǵandar sany 3000-nan asty. 829 adam jazylyp shyqsa, 25 adam qaýipti dertten kóz jumǵan. Eske salaıyq, 4 mamyrdan bastap elimizde myna mekemeler jumysyn qaıta bastaıdy. Sheshimdi Asqar Mamın tóraǵalyq jasaıtyn memlekettik komıssııa qabyldaǵan. 

  

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Úńgir (úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 07:17

«Oqyǵan azamattyń» derti...

Ádebıet • Búgin, 07:15

Zulmattyń zardaby aýyr tıdi

Tarıh • Búgin, 07:10

Tarıhtyń taǵylymyna taǵzym

Tarıh • Búgin, 07:07

Tramp býnkerge tyǵyldy

Álem • Búgin, 06:57

Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Qoǵam • Búgin, 06:54

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 06:52

Qazaqtyń qadirli edi qarııasy

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Syrdaǵy eginniń sýsyz qalý qaýpi bar

Ekologııa • Búgin, 06:48

Eriktiler balalardy quttyqtady

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar